Այս վեր­ջի ճամ­բոր­դու­թեանս ըն­թաց­քին ե­րեք օր ե­ղայ Թեհ­րա­նում եւ բախտ վի­ճա­կո­ւեց ինձ տես­նե­լու «Փըր­կու­թեան Քար­տէս» շար­ժա­պատ­կե­րը, իսկ երկ­րորդ ան­գամ՝ Ե­րե­ւա­նում «Ոս­կէ Ծի­րան» Փա­ռա­տօ­նի ըն­թաց­քին:

«Փր­կու­թեան Քար­տէս» կամ «Map of Salvation» շար­ժա­պատ­կե­րը անգ­լե­րէն եւ հա­յե­րէն լե­զու­նե­րով է, եւ հի­մա աշ­խա­տանք է տար­ւում թարգ­մա­նելու նաեւ այլ լե­զու­նե­րի:

«Փր­կու­թեան Քար­տէս»ը ներ­կա­յաց­նում է բա­րե­գործ եւ­րո­պա­ցի ե­րի­տա­սարդ կա­նան­ցից հին­գին, ո­րոնց ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը ե­ղաւ 1890թ.­ վեր­ջե­րից մին­չեւ 1930ա­կան թո­ւե­րը ի­րեց կեան­քի նո­ւի­րու­մը մար­դա­սի­րա­կան վսեմ գոր­ծին: 1913թ. սկսած նրանք գնա­ցին հայ ժո­ղովր­դի վէր­քե­րը բու­ժե­լու, ան­մեղ եւ ան­պաշտ­պան հայ մա­նուկ­նե­րի կեան­քը փրկե­լու Օս­մա­նեան Կայս­րու­թեան ծրագ­րո­ւած հայ ժո­ղովր­դի ֆի­զի­քա­կան բնաջն­ջու­մից: Այդ մար­դա­սէր եւ քաջ կա­նայք էին՝ Քա­րէն Եփ­փէ եւ Մա­րիա Եա­քոպ­սը­նը Դա­նիա­յից, Պո­տիլ Պիոր­ն՝ Նոր­վե­կիա­յից, Ալ­մա Եօ­հան­սը­ն՝ Շո­ւէ­տից եւ Հետ­վիկ Պէ­յու­լ՝ Էս­թո­նիա­յից:

«Փր­կու­թեան Քար­տէս»ը խօ­սուն դրօ­շակն է Հայ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան. դէպ­քերն ու դէմ­քերն ի­րա­կան են, եւ դե­րա­սան­նե­րի հա­ւատ­քով լի գոր­ծու­նէու­թիւ­նը դի­տո­ղին տա­նում է դէ­պի նոյն ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի կո­տո­րա­ծի օ­րե­րը, երբ այդ վայ­րա­գու­թիւն­ներն էին տե­ղի ու­նե­նում հայ ազ­գի դէմ, ու մի վայր­կեան մտա­ծել է տա­լիս մեզ, թէ ինչ­պէ՞ս է կա­րե­լի մար­դու այս­քան չա­րի­քը մար­դու հան­դէպ ….
Ըստ իս այս շար­ժա­պատ­կե­րը դես­պա­նը պի­տի լի­նի հայ ազ­գի՝ ճամ­բոր­դե­լով դէ­պի հա­յա­շատ երկր­ներ եւ նա­հանգ­ներ ու նո­րէն յա­մա­ռօ­րէն ցոյց տա­լու ու վեր­յի­շեց­նե­լու աշ­խար­հին թուրք օս­ման­ցու դա­ւա­դիր ու ծրագ­րո­ւած վայ­րա­գու­թիւն­նե­րի մա­սին, ով­քեր ահ ու սար­սափ տա­րա­ծե­լով՝ տե­ղա­հա­նե­ցին, գոյ­քե­րը խլե­ցին ու ցե­ղաս­պա­նու­թեան ծրա­գի­րը գոր­ծադ­րե­ցին ան­պաշտ­պան ու ան­մեղ հայ ազ­գի հան­դէպ:

Ինչ­պէս ա­սա­ցինք, շար­ժա­պատ­կե­րի հա­մայն կա­ռոյ­ցը փաս­տա­վա­ւե­րագ­րա­կան սիւ­նե­րի վրայ է դրո­ւած՝ յան­ձինս այդ հինգ հե­րոս գթու­թեան քոյ­րե­րի ա­կա­նա­տես օ­րագ­րու­թեան, ո­րոնք ա­մե­նայն խղճմտու­թեամբ ու անձ­նա­զո­հու­թեամբ ի­րենց վե­հանձն ա­ռա­քե­լու­թեամբ սի­րով կա­պո­ւե­ցին հայ ազ­գի ե­րե­խա­նե­րի ու պա­տա­նի­նե­րի հետ, ի­րենք եւս տա­րագ­րո­ւե­ցին ու ե­ղան մայր՝ փրկե­լով հա­զար-հա­զա­րա­ւոր­նե­րի այդ վայ­րագ գա­զան­նե­րի ճի­րան­նե­րից: Թե­րեւս մե­զա­նից շա­տե­րը ան­տե­ղեակ են այս հինգ փրկա­րար քոյ­րե­րի մար­դա­սի­րա­կան ու նո­ւի­րա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նից: Ժա­մա­նակն է, որ վեր­յի­շենք ու ճա­նա­չենք նրանց: Թո­ղէ՛ք, որ աշ­խարհն ու մաս­նա­ւո­րա­պէս թուր­քերն ի­մա­նան ճշմար­տու­թիւ­նը: Արդեօ՞ք հա­րիւր տա­րին քիչ ե­ղաւ ժխտելն եւ ու­րա­ցու՞­մը . . այ­լեւ բա­ւա­կան է:

Այս շար­ժա­պատ­կե­րի մէջ ո՛չ թէ միայն հայ ազգն է խօ­սում ու ար­դա­րու­թիւն պա­հան­ջում, այլ օ­տար ազ­գի ա­կա­նա­տես ու փրկա­րար քոյր մի­սիո­նար­նե­րը: Ու­րեմն պարտք ենք հա­մա­րում նշե­լու, որ, ըստ հնա­րա­ւո­րու­թեան, շար­ժա­պատ­կե­րը, ո­րը պատ­րաս­տո­ւած է դի­ւա­նա­գի­տա­կան հմտու­թեամբ եւ բարձ­րա­գոյն վար­պե­տու­թեամբ, Պարս­կաս­տա­նի հայ հա­մայն­քի հա­ման­մա­նու­թեամբ ցու­ցադ­րու­թեան ար­ժա­նա­նայ աշ­խար­հաս­փիւռ այլ հայ հա­մայնք­նե­րում, քա­նի ա­մէն հայ պար­տա­ւոր է ճա­նա­չել իր ժո­ղովր­դի ե­րախ­տա­ւոր­նե­րին: Կա­րե­ւոր է նաեւ շար­ժա­պատ­կե­րի դիտ­մա­նը օ­տա­րազ­գի պաշ­տօ­նեան­նե­րի եւ հնա­րա­ւո­րու­թեան պա­րա­գա­յին հէնց այդ հինգ երկր­նե­րի (ուր որ մի­սիո­նե­րու­հի­ներն էին) դես­պան­նե­րի կամ դի­ւա­նա­գէտ­նե­րի ներ­կա­յու­թիւ­նը եւ վեր­ջա­ւո­րու­թեան մի գե­ղե­ցիկ պա­տո­ւեգ­րով պար­գե­ւատ­րու­մը՝ որ­պէս ե­րախ­տա­գի­տու­թեան նշան հայ ժո­ղովր­դի կող­մից:

«Փր­կու­թեան Քար­տէս» շար­ժա­պատ­կե­րը նկա­րա­հանուած է մէկ տա­րո­ւայ ըն­թաց­քին տասը երկր­նե­րում՝ Նոր­վե­կիա, Շուէտ, Դա­նիա, Գեր­մա­նիա, Էս­թո­նիա, Թուր­քիա, Լի­բա­նան, Սու­րիա, Յու­նաս­տան, Հա­յաս­տան, ինչ­պէս նաեւ Ա­րեւմտեան Հա­յաս­տան: Շար­ժա­պատ­կե­րի աշ­խա­տանք­նե­րին մաս­նակ­ցել են 13 խորհր­դա­տու­ներ 8 երկ­րից: Ն­րանք գրող, պատ­մա­բան­ներ, ցե­ղաս­պա­նա­գէտ­ներ են: Ն­կա­րա­հա­նում­նե­րը կա­տա­րո­ւել են թա­գա­ւո­րա­կան գրա­դա­րան­նե­րում, թան­գա­րան­նե­րում, ազ­գա­յին եւ պե­տա­կան, տար­բեր կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րի եւ ան­հա­տա­կան ար­խիւ­նե­րում:

­Շար­ժա­պատ­կե­րի մտայը­ղաց­ման հե­ղի­նա­կը եւ ար­տադ­րողն է «­Ման Փիք­չըրս Ս­թիւ­տիօ»ի հիմ­նա­դիր-տնօ­րէն Մա­նո­ւէլ Սա­րի­պէ­կեա­ն, ո­րի գոր­ծա­րա­րու­թեամբ ծնունդ է ա­ռել հայ ժո­ղովր­դի այս շատ կա­րե­ւոր պատ­մա­կան ի­րա­դար­ձու­թեան-վա­ւե­րագ­րա­կան շար­ժա­պատ­կե­րը:

Վս­տա­հա­բար, ճա­նա­պար­հի ըն­թաց­քում, նա ու­նե­ցել է բա­ւա­կա­նին շատ խո­չըն­դոտ­ներ, բայց իր լա­ւա­տե­սու­թեամբ ու գոր­ծա­կից­նե­րի ա­ջակ­ցու­թեամբ կա­րո­ղա­ցել է յաղ­թա­հա­րել այդ բո­լոր դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րը:
­Շար­ժա­պատ­կե­րի գլխա­ւոր վա­րիչն է Ա­րամ Շահ­պա­զեա­նը, որն ա­րո­ւես­տի բարձր ո­րա­կով է ղե­կա­վա­րել բո­լոր-բո­լոր ա­րա­րում­ներն, ո­րում դի­տո­ղին է տա­լիս հո­գու եւ մտքի աչք տես­նե­լու ե­ղե­լու­թիւն­նե­րը՝ որ­պէս ի­րա­կան փաստ եւ ինք­զինքն զգա­լու նոյն ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում:

Պատ­մու­թեան գրի առ­նողն է Ան­նա Սարգ­սեա­ն, որ գե­րա­զան­ցօ­րէն շունչ է տա­լիս բա­ռե­րին ու ձայն՝ լռու­թեա­նը:
Բ­նա­գի­րը կար­դում է ազ­գու­թեամբ ֆին­լան­տա­ցի պատ­մա­բան եւ ցե­ղաս­պա­նա­գէտ Սա­վան­տէ Լունկ­րե­նը, որ քայ­լում է մէկ դար անց­նող այն բո­լոր քա­ռու­ղի­նե­րով, ուր հայ ժո­ղո­վուրդն է ան­ցել այդ տա­ռա­պանք­նե­րի ու փրկու­թեան քար­տէ­զով: Ու պատ­մողն իր խօսքն է վեր­ջաց­նում կանգ­նած Ծի­ծեռ­նա­կա­բեր­դի Հա­մա­լի­րում: «ԼՌՈՒԹԻՒՆ, ՈՐ ՊԷՏՔ Է ԼՍԵԼ . . . » :

Ու տե՛ս, որ շար­ժա­պատ­կե­րի վե­ջում զսպո­ւած յուզ­մունքդ է պայ­թում…, ար­ցունք­նե­րի հա­տիկ­նե­րը ի­րա­րու հրմշտկե­լով լռու­թեամբ բարձ­րա­ձայն ա­ղա­ղա­կում են կո­տո­րա՜ծ, կո­տո­րա՜ծ ու ան­սահ­ման բա­րու­թիւ՜ն . . . :

Շար­ժա­պատ­կե­րի (­Ման Փիքչրս)ի գոր­ծա­կալ Մա­նուէլ Սա­րի­պէ­կեա­նի խօս­քե­րով «Փր­կու­թեան Քար­տէս»ը իր ա­ւար­տին հա­սաւ ի շնոր­հիւ Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին Շար­ժա­պատ­կե­րի կեդ­րո­նի եւ մի շարք հայ­կա­կան եւ ոչ-հայ­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րի, ինչ­պէս նաեւ ե­րախ­տա­գէտ ան­հատ­նե­րի, ով­քեր թէ՛ նիւ­թա­պէս եւ թէ՛ բա­րո­յա­պէս օ­ժան­դա­կե­ցին ու մե­ծա­պէս նե­ցուկ հան­դի­սա­ցան:
Շ­նոր­հա­կա­լու­թիւն նաեւ շար­ժա­պատ­կե­րի խմբի բո­լոր ան­դամ­նե­րին, ո­րոնք ի­րենց լա­ւա­գոյ­նը ա­րե­ցին այս գոր­ծի յա­ջո­ղու­թեան համար:

Ար­մի­նէ Մի­նա­սեան - Նիւ Եորք