«­Փո­ղը մի ով­կիա­նոս է, ո­րի մէջ խեղդ­ւում են վա­խը, սէ­րը եւ պա­տի­ւը» ԱՒԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿԵԱՆ

Կա­րո՞ղ էք պատ­կե­րաց­նել, որ Փա­րի­զի քա­ղա­քա­պե­տը բիզ­նես-կա­ռոյց­նե­րին վա­ճա­ռի ֆրան­սա­կան թա­գա­ւոր­նե­րի Լուվ­րի պա­լա­տը, կամ Լոն­տո­նի քա­ղա­քա­պե­ տը վա­ճա­ռի Ո­ւինս­թոն Չըր­չի­լի տու­նը, իսկ Հա­ւա­նա­յի քա­ղա­քա­պե­տը ա­ճուր­դի հա­նի Ֆի­տել Քասթ­րո­յի տու­նը: Պատ­կե­րաց­րե­ցի՞ք: Դ­ժո­ւա՛ր: Ն­ման բան անհ­նար է պատ­կե­րաց­նելն ան­գամ: Բայց վե­րա­դառ­նանք հայ­կա­կան ի­րա­կա­նու­թիւն:

Երբ 1917 թո­ւա­կա­նի Դեկ­տեմ­բե­րի կէ­սե­րին Ա­րամ Մա­նու­կեա­նը ե­կաւ Ե­րե­ւան, նրան՝ Վա­նի նա­հան­գա­պե­տին, Ա­րե­ւե­լեան Հա­յաս­տա­նի այդ պա­հի ղե­կա­վա­րին ցնծու­թեամբ դի­մա­ւո­րե­ցին: Ե­րե­ւա­նի պա­տո­ւար­ժան քա­ղա­քա­ցի­նե­րից մէ­կը՝ Ֆա­դէյ Քա­լան­թա­րեա­նը, նրան նո­ւի­րեց իր հա­մար ճար­տա­րա­պետ Բո­րիս Մեհ­րա­բեա­նի նա­խագ­ծով այն ժա­մա­նա­կի Ցարս­կա­յա փո­ղո­ցում 1910 թո­ւա­կա­նին կա­ռու­ցո­ւած երկ­յար­կա­նի տու­նը: Այս փոք­րիկ շի­նու­թիւնն այդ պա­հից դար­ձաւ հա­յոց պատ­մու­թեան մաս: Այդ­տեղ 1917 թո­ւա­կա­նի Դեկ­տեմ­բե­րի կէ­սե­րից մին­չեւ 1919 թո­ւա­կա­նի Յու­նո­ւա­րի 29ը՝ մին­չեւ իր մա­հը, ապ­րել է Ա­րամ Մա­նու­կեա­նը: Այդ տանն է նրա մա­հից չորս ա­միս ա­ռաջ ծնո­ւել նրա դուստ­րը՝ Սե­դան: Ա­րամ Մա­նու­կեա­նի մա­հից յե­տոյ այդ տանն է ապ­րել նրա այ­րին՝ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան խորհր­դա­րա­նի պատ­գա­մա­ւոր Ե­կա­տե­րի­նա Զա­լեան-­Մա­նու­կեա­նը, 1920 թո­ւա­կա­նից սկսեալ՝ նաեւ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան եր­րորդ վար­չա­պետ Հա­մա­զասպ Օ­հան­ջա­նեա­նը՝ ըն­տա­նի­քի հետ: (­Փա­կագ­ծում ա­սենք, որ Ցարս­կա­յա փո­ղո­ցը 1919 թո­ւա­կա­նին՝ Ա­րա­մի մա­հո­ւա­նից յե­տոյ, Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թեան ո­րոշ­մամբ ա­նո­ւա­նա­փո­խո­ւել է՝ դառ­նա­լով Ա­րա­մի փո­ղոց: 1921-1991 թթ. այն կրել է Ս­պան­դա­րեան ա­նու­նը, իսկ 1991ին փո­ղո­ցը վերս­տին վերս­տա­ցել է Ա­րա­մի ա­նու­նը):

2005 թ. Ե­րե­ւա­նի քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նը օ­տա­րել է Ա­րա­մի, Բիւ­զան­դի, Կող­բա­ցու փո­ղոց­նե­րով եզ­րա­փա­կո­ւած տա­րած­քը: Ա­րա­մի տան հատուա­ծը եւս նե­րա­ռո­ւել է օ­տա­րո­ւած հո­ղի մէջ…

Ա­յո՛, Ա­րա­մի տու­նը իր տակ ե­ղած հիմ­նա­հո­ղով վա­ճա­ռո­ւել է: Բայց՝ ոչ միայն շէն­քի տակ ե­ղած հիմ­նա­հո­ղը, այլ նաեւ՝ այդ հո­ղի վրայ գտնո­ւող չորս պա­տը: Իսկ այդ պա­տե­րը հա­յոց հո­գե­ւոր պատ­մու­թեան մա­սունք են, քա­նի որ այդ պա­տե­րի ներ­սում ե­ղած բնա­կա­րա­նում է ապ­րել եւ մա­հա­ցել Ա­րամ Մա­նու­կեա­նը: Ի­րա­կա­նում վա­ճա­ռո­ւել է ոչ թէ Ա­րա­մի 9 հաս­ցէի սո­վո­րա­կան հիմ­նա­հո­ղը, այլ՝ Հա­յաս­տան պե­տու­թեան հիմ­նա­դիր Ա­րամ Մա­նու­կեա­նի տու­նը:

Քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նի թէ՛ այն ժա­մա­նա­կի, թէ՛ ներ­կայ պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րը կա­րող են հա­կա­դար­ձել, որ ի՜նչ վատ բան կայ. վա­ճա­ռել են, որ վե­րա­կանգ­նո­ւող «­Հին Ե­րե­ւան» ծրագ­րի շրջա­նա­կում Ա­րա­մի 9 հաս­ցէի ա­ւե­րա­կի դի­մա­պա­տը պահ­պա­նո­ւի՝ վրան էլ ցու­ցա­նակ, թէ այդ պա­տի յե­տե­ւում ապ­րել է Հա­յաս­տա­նի նո­րօ­րեայ պե­տա­կա­նու­թեան հիմ­նա­դիր Ա­րամ Մա­նու­կեա­նը:

Այս­պէս կա­րե­լի է ար­դա­րաց­նել ցան­կա­ցած սրբապղ­ծու­թիւն:

Մար­դիկ մո­ռա­նում են, որ գոր­ծել ու գոր­ծում է մի բա­րո­յա­կան չա­փա­նիշ՝ չի՛ կա­րե­լի վա­ճա­ռել ազ­գի մե­ծե­րի յի­շա­տա­կը: Սա ան­հեր­քե­լի ի­րո­ղու­թիւն է: Այս դէպ­քում փաս­տօ­րէն վա­ճա­ռել են երկ­րի բա­րո­յա­կան յի­շո­ղու­թիւ­նը:

Մի քա­նի խօսք էլ՝ Ա­րամ Մա­նու­կեա­նի գե­րեզ­մա­նի եւ այժ­մեան գե­րեզ­մա­նին խաչ­քար կանգ­նեց­նե­լու մա­սին: Հայ ժո­ղո­վուր­դը իր հե­րո­սին յու­ղար­կա­ւո­րել է ներ­կա­յիս Կո­մի­տա­սի ա­նո­ւան պան­թէո­նում, եւ այն ժա­մա­նակ­նե­րի Ա­մե­նայն Հա­յոց Կա­թո­ղի­կո­սը ա­ղօթ­քով հրա­մա­յել է, որ ազ­գի մեծ որ­դու գե­րեզ­մանն ան­շարժ մնայ: Սա­կայն ե­կել են ծի­նա­կան այլ ա­րա­րած­ներ եւ նրա ա­ճիւ­նը նախ շար­ժել ու վե­րա­թա­ղել են Կո­զեռ­նի գե­րեզ­մա­նո­ցում, ա­պա՝ այս­տե­ղից տե­ղա­փո­խել ու հո­ղին յանձ­նել Թոխ­մա­խի գե­րեզ­մա­նո­ցում՝ մէկ այլ ըն­տա­նի­քի գե­րեզ­մա­նա­տա­րած­քում: Մ­տա­ծել են, թէ այն այդ­պէս էլ կը կոր­չի ու կը մո­ռա­ցո­ւի:

Բայց այդ­պէս չե­ղաւ: Ա­րա­մի գե­րեզ­մա­նա­տե­ղը չմո­ռա­ցո­ւեց:

Հայ­րե­նա­սէր հա­յե­րի մի խումբ՝ Վա­րագ Ա­ռա­քե­լեան, Գա­րե­գին Մ­խի­թա­րեան, Ար­ցախ Բու­նիա­թեան, Ժո­րա Բար­սե­ղեան, Մկր­տիչ Սահ­րա­դեան, ու­րիշ­ներ, 1979ին նախ ճշդել են թաղ­ման տե­ղը, ա­պա ո­րո­շել Ա­րամ Մա­նու­կեա­նի գե­րեզ­մա­նին խաչ­քար կանգ­նեց­նել: Խաչ­քա­րը նախ­կին քաղ­բան­տար­կեալ ու նո­ւի­րեալ Գուր­գէն Ար­մա­ղա­նեա­նի տան բա­կում պատ­րաս­տել է քան­դա­կա­գործ Գառ­նիկ Ա­միր­ջա­նեա­նը: Բա­ցար­ձակ գաղտ­նիու­թեան պայ­ման­նե­րում այն 1982 թ. Օ­գոս­տո­սի 11ին Սեր­գէյ Մար­դա­նեա­նի մե­քե­նա­յով հաս­ցո­ւել է Թոխ­մա­խի գե­րեզ­մա­նոց եւ ճա­նա­պար­հա­հա­տո­ւա­ծից գե­րեզ­մա­նո­ցի չորս բա­նո­ւոր, ձեռ­քե­րի վրայ, ա­ռանց ո­րե­ւէ սարք օգ­տա­գոր­ծե­լու, այն հասց­րել են Ա­րամ Մա­նու­կեա­նի գե­րեզ­մա­նին: Այս ա­մէնն ա­սա­ցի, որ պատ­կան մար­մին­ներն Ա­րամ Մա­նու­կեա­նի ա­ճիւ­նը տե­ղա­փո­խե­լու պա­րա­գա­յին չան­հանգս­տա­նան խաչ­քա­րի տե­ղա­փո­խու­թեան դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րի հար­ցով:

Այն ինչ­պէս ձեռ­քով հաս­ցո­ւել է գե­րեզ­մա­նոց, այդ­պէս էլ ձեռ­քով կ­՛ի­ջե­ցո­ւի մին­չեւ ճա­նա­պար­հա­հա­տո­ւած: Իսկ ե­թէ մե­րօ­րեայ պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րը շա­րու­նա­կեն ազ­գա­յին սրբու­թիւն­նե­րին չնկա­տել, ու­րեմն այդ շիր­մա­քա­րը թող յա­ւերժ մնայ նոյն տե­ղում՝ ապ­րող իշ­խա­նա­ւոր­նե­րին յի­շեց­նե­լու հա­մար, թէ ինչ­պի­սի՞ դե­գե­րում­նե­րի են դա­տա­պար­տել մեծ հա­յին՝ իր յա­ւեր­ժու­թեան ճա­նա­պար­հին:

ՏԻԳՐԱՆ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆՑ