Յու­լիս 29-30ին, Հ.Հ. Գ.Ա.Ա. նիս­տե­րու դահ­լի­ճէն ներս, Հ.Հ. սփիւռ­քի նա­խա­րա­րու­թեան եւ Հ.Հ. Գ.Ա.Ա. Ա­ճա­ռեա­նի ա­նո­ւան լե­զո­ւի ու­սում­նա­րա­նի նա­խա­ձեռ­նու­թեամբ, կա­յա­ցաւ «Ա­րեւմտա­հա­յե­րէ­նի եւ ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէ­նի մեր­ձեց­ման խմդիր­նե­րը» խո­րա­գի­րը կրող հա­մա­ժո­ղո­վը: Հա­յե­րէ­նի եր­կու ճիւ­ղե­րու խնդիր­նե­րուն ու մեր­ ձեց­ման ու­ղի­նե­րուն նո­ւի­րո­ւած էր Հ.Հ. սփիւռ­քի նա­խա­րա­րու­թեան «­Հա­յերն Այ­սօր» ե­լեկտ­րո­նա­յին պար­բե­րա­կա­նի գլխա­ւոր խմբա­գիր Նա­յի­րի Մկր­տի­չեա­նի զե­կոյ­ցը, զոր ամ­բող­ջու­թեամբ կը ներ­կա­յացնենք ստո­րեւ.-

­Բո­լո­րիս յայտ­նի է, որ լե­զուն մտա­ծե­լա­կերպ է, կեն­սա­կերպ ու աշ­խար­հա­յեացք. այն հա­սա­րա­կու­թեան մէջ, ուր կը հնչէ հա­յե­րէն լե­զուն, ձեռք կը բե­րո­ւի հա­յե­ցի մտա­ծե­լա­կերպ:

Հա­յը կը մտա­ծէ հա­յե­րէն, իսկ այլ ազ­գի մշա­կոյ­թին պատ­կա­նող մար­դը` տուեալ ազ­գի լե­զո­ւով: Պա­տա­հա­կան չէ, որ աշ­խար­հի մէջ սփռո­ւած հայ­կա­կան հա­մայնք­նե­րու զա­ւակ­նե­րը՝ կրե­լով ազ­դե­ցու­թիւ­նը տո­ւեալ երկ­րի մայ­րե­նի լե­զո­ւին, կը խօ­սին տե­ղի հա­մա­պա­տաս­խան մտա­ծե­լա­կեր­պով, օ­րի­նակ ա­մե­րի­կա­հա­յը «կը հե­ռա­ձայ­նեմ քե­զի» ը­սե­լու փո­խա­րէն, անգ­լե­րէ­նէն թարգ­մա­նա­բար կ’ը­սէ «կը կան­չեմ քե­զի», իսկ յու­նա­հա­յը «եր­կար տա­րի­ներ» մաղ­թե­լու փո­խա­րէն կ’ը­սէ՝ «շատ տա­րի­նե­րու» եւ այլն։

Լե­զուն նաեւ մար­դու գի­տակ­ցու­թեան մէջ ձե­ւա­ւո­րո­ւած մտքե­րու փո­խա­նակ­ման մի­ջոց է, ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նը` օ­տար լե­զու­նե­րու ազ­դե­ցու­թիւ­նը կրե­լով, սկսած է տար­բեր ըլ­լալ մէկ հա­մայն­քէն միւ­սը, օ­տար լե­զո­ւի ազ­դե­ցու­թեան տակ փո­խո­ւած է նաեւ իւ­րա­քան­չիւր հա­մայն­քի հա­յե­րէ­նի հնչե­րան­գը՝ պարս­կա­հա­յը կը խօ­սի ձայ­նա­ւոր­նե­րու հնչիւ­նը եր­կա­րե­լով, ա­մե­րի­կա­հա­յը կի­սա­ձայն հնչե­լով եւ այլն։ Կայ նաեւ ուղ­ղագ­րու­թեան տար­բե­րու­թիւն՝ օ­րի­նակ մէ­կը Գա­նա­տան կը գրէ քէ-ով միւ­սը գիմ-ով, մէ­կը եր­կո­ւու­թիւ­նը կը գրէ եր­կու ու-ով, միւ­սը ւու-ով։

Հա­յաս­տա­նի մէջ գրա­կան ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէ­նի վրայ ազ­դե­ցու­թիւն կը գոր­ծեն՝ ռու­սե­րէ­նը, բար­բառ­ներն ու տա­րա­ծուած ժառ­կո­նը. խօ­սա­կա­ցա­կան լե­զուն զգա­լիօ­րէն ներ­թա­փան­ցած է լրա­տո­ւա­մի­ջոց­նե­րու մէջ, սա­կայն այ­նո­ւա­մե­նայ­նիւ Հա­յաս­տա­նի մէջ կայ լե­զո­ւի պե­տա­կան տես­չու­թիւն, ո­րուն նպա­տակն է Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան մէջ լե­զո­ւի բնա­գա­ւա­ռէն ներս ի­րա­կա­նաց­նել միաս­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն, ա­պա­հո­վել «­Լե­զո­ւի մա­սին» Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան օ­րէն­քի եւ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան լե­զո­ւա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան պե­տա­կան ծրագ­րի պա­հանջ­նե­րու կա­տա­րու­մը, կա­նո­նա­կար­գել Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան պաշ­տօ­նա­կան լե­զո­ւի՝ գրա­կան հա­յե­րէ­նի կա­նո­նար­կու­մը եւ հա­սա­րա­կա­կան կեան­քի բո­լոր ո­լորտ­նե­րէն ներս ա­նոր լիա­կա­տար գոր­ծա­ծու­թեան ա­պա­հո­վու­մը, իսկ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան տա­րած­քէն դուրս բնա­կող հա­յե­րու շրջա­նա­կէն ներս ա­պա­հո­վել հա­յե­րէ­նի տա­րա­ծու­մը։

Ս­փիւռ­քի մէջ՝ չկայ բո­լո­րին կող­մէ ըն­դու­նո­ւած ո­րե­ւէ մար­մին, կա­ռոյց, կամ տես­չու­թիւն, որ կ’ի­րա­կա­նաց­նէ Հա­յաս­տա­նի լե­զո­ւի պե­տա­կան տես­չու­թեան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը Ս­փիւռ­քի տա­րած­քին, իւ­րա­քան­չիւր հա­մայն­քի մա­մու­լի ներ­կա­յա­ցու­ցու­ցիչ ինք կ’ո­րո­շէ իր հրա­պա­րա­կում­նե­րուն գրե­լա­ձե­ւը։

Միւս կող­մէ՝ Սահ­մա­նադ­րու­թեան հա­մա­ձայն Հա­յաս­տա­նի պաշ­տօ­նա­կան լե­զուն գրա­կան հա­յե­րէնն է, այ­սին­քին՝ գրա­կան հա­յե­րէ­նը իր եր­կու ճիւ­ղե­րով՝ ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէն եւ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն, բայց բո­լո­րիս ալ յայտ­նի է, որ ան­հա­մե­մատ ա­ւե­լի մեծ է ու­շադ­րու­թիւ­նը ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէ­նի հան­դէպ, ա­ւե­լին՝ շատ քի­չե­րը գի­տեն, որ պե­տա­կան լե­զո­ւի մէկ բա­ղադ­րի­չը նաեւ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէնն է։

Անձ­նա­պէս կը կի­սեմ այն տե­սա­կէ­տը, որ Ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի նկատ­մամբ ան­տար­բե­րու­թիւ­նը կը սկսի Ս­փիւռ­քէն, այս­տեղ տե­ղին է նշել Ա­րամ Ա. Կա­թո­ղի­կո­սի խօս­քը.- «­Հայ լե­զուն կը նա­հան­ջէ ա­մէ՛ն տեղ, տար­բեր կեր­պե­րով ու ա­մէ՛ն ի­մաս­տով… 1600 տա­րի­նե­րու պատ­մու­թիւ­նը իր ա­մէ­նէն ա­հա­ւոր զէն­քե­րով չկրցաւ սպան­նել հայ լե­զուն: Այ­սօր մենք է, որ կը սպան­նենք հայ լե­զուն` եր­բեմն մեր ան­տար­բե­րու­թեամբ, եր­բեմն մեր տգի­տու­թեամբ, եր­բեմն մեր ան­հա­ւա­տար­մու­թեամբ, եր­բեմն մեր օ­տա­րա­մո­լու­թեամբ …»:

Կար­ծիքս հիմ­նա­ւո­րեմ մի քա­նի մատ­նան­շում­նե­րով.

- Հա­յաս­տան այ­ցե­լած, կամ քա­նի մը ա­միս Հա­յաս­տան ապ­րող ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն լե­զո­ւի կրո­ղը կը սկսի ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէն խօ­սիլ փոր­ձել՝ նոյ­նիսկ ա­րեւմ­տա­հա­յուն հետ,

- Ս­փիւռ­քա­հայ մտա­ւո­րա­կան­ներն ան­գամ՝ Հա­յաս­տա­նի մէջ կամ հա­յաս­տա­նեան լրա­տո­ւա­մի­ջո­ցի մը հար­ցազ­րոյց տո­ւած ժա­մա­նակ շատ յա­ճախ կը փոր­ձեն ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէն խօ­սիլ։

- Ս­փիւռ­քեան կա­ռոյց­նե­րէն Հայ Բա­րե­գոր­ծա­կան Ընդ­հա­նուր Միու­թիւ­նը, Ա­մե­րի­կա­յի Հայ Դա­տի Յանձ­նա­խում­բը, Հա­յաս­տա­նէն դուրս գոր­ծող միակ հայ­կա­կան հա­մալ­սա­րա­նը՝ Հայ­կա­զեա­նը, ի­րենց հա­ղոր­դագ­րու­թիւն­նե­րը կը հրա­պա­րա­կեն միայն անգ­լե­րէն, այն ինչ ի­րենք ա­ռա­ջի­նը պի­տի ըլ­լա­յին, որ մեծ դեր ու նշա­նա­կու­թիւն կու­տան մայ­րե­նիին եւ յատ­կա­պէս այն ճիւ­ղին, ո­րուն կրողն են (տե­ղին է նշել, որ վեր­ջին շա­բաթ­նե­րուն Հ.Բ.Ը.Մ. սկսած է իր հա­ղոր­դագ­րու­թիւն­նե­րը ու­ղար­կել հա­յե­րէն)։

Մատ­նան­շում­ներ՝ Հա­յաս­տա­նի մէջ տի­րող ի­րա­վի­ճա­կին մա­սին.

- Հա­յաս­տա­նի պաշ­տօ­նա­կան կայ­քե­րը կը գոր­ծեն ռու­սե­րէն, անգ­լե­րէն, ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէն եւ ֆրան­սե­րէն, բայց ոչ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն, միակ պաշ­տօ­նա­կան կայ­քը, որ ու­նի ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն տար­բե­րակ Հ.Հ. սփիւռ­քի նա­խա­րա­րու­թեան պաշ­տօ­նա­կան կայքն է։

- Նոյնն է պա­րա­գան նաեւ լրա­տո­ւա­մի­ջոց­նե­րուն. Հա­յաս­տա­նի մէջ գոր­ծող ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն տար­բե­րակ ու­նե­ցող միակ լրա­տո­ւա­կան կայ­քը Հ.Հ. սփիւռ­քի նա­խա­րա­րու­թեան «­Հա­յերն Այ­սօր» կայքն է եւ միայն ա­րեւմ­տա­հե­յե­րէն գոր­ծող կայ­քը «Ե­ռա­գոյն»ն­ է, այս­քա­նով կը սահ­մա­նա­փա­կո­ւի հա­յաս­տա­նեան ողջ լրա­տո­ւա­մի­ջոց­նե­րու ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն լրա­տո­ւա­կան դաշ­տը։

Այդ իսկ պատ­ճա­ռով Հա­յաս­տա­նի զգա­լի տո­կո­սը, նոյ­նիսկ բարձ­րա­գոյն կրթու­թեան տէր ան­ձինք, շատ յա­ճախ չեն տար­բե­րեր ի­րենց տրո­ւած գրու­թիւ­նը ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն է կամ դա­սա­կան ուղ­ղագ­րու­թեամբ գրո­ւած ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէն, ա­նոնք ծա­նօթ չեն ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի մէջ օգ­տա­գոր­ծո­ւող հայ­կա­կան ար­մատ ու­նե­ցող բազ­մա­թիւ բա­ռե­րու։

Հա­յաս­տա­նի մէջ չկայ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն գոր­ծող նոյ­նիսկ մէկ դպրոց, ո­րուն կա­րի­քը այ­սօր ա­ռա­ւել քան եր­բե­ւէ կը զգանք, նկա­տի առ­նե­լով սու­րիա­հա­յե­րու հոս­քը Հա­յաս­տան։

Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100րդ տա­րե­լի­ցին գրե­թէ ան­թե­րի կազ­մա­կեր­պո­ւած նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րուն մէջ, ըստ իս, կար շատ կա­րե­ւոր վրի­պում մը. ո­գե­կոչ­ման նո­ւի­րո­ւած է­ջա­նիշ­նե­րու, պա­յու­սակ­նե­րու, փո­ղոց­նե­րու մէջ տե­ղադ­րո­ւած պաս­տառ­նե­րու վրայ «կը յի­շեմ եւ կը պա­հան­ջեմ» կար­գա­խօ­սը գրուած էր անգ­լե­րէն, ռու­սե­րէն, չի­նա­րէն, ա­րա­բե­րէն եւ նոյ­նիսկ թրքե­րէն, բայց ոչ ա­րեւմտա­հա­յե­րէն, այն ինչ Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը իր մաշ­կին վրայ ա­ռա­ւե­լա­պէս զգա­ցին ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նը կրող­նե­րը եւ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հե­տե­ւան­քով է, որ այ­սօր լե­զո­ւի այս ճիւ­ղը վտան­գո­ւած է։

Ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի եւ ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէ­նի մի­ջեւ մեր­ձեց­ման գոր­ծըն­թա­ցը սկսե­լու հա­մար, նախ անհ­րա­ժեշտ է լե­զո­ւի եր­կու ճիւ­ղե­րու պահ­պան­ման ու զար­գաց­ման հա­մար որ­դեգ­րել հա­մա­հա­ւա­սար քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն եւ նոյն ու­շադ­րու­թիւնն ու կա­րե­ւո­րու­թիւ­նը ըն­ծա­յել լե­զո­ւի եր­կու հա­տո­ւած­նե­րուն։ Լե­զուն ու­նի յա­րա­փո­փոխ կազ­մա­ւոր­ման դրոյթ, իսկ եր­կու հա­տո­ւած­նե­րու մի­ջեւ փո­խա­նա­կում ստեղ­ծե­լու հա­մար մէկ ճիւ­ղը կրող հա­տո­ւա­ծը պէտք է նոյն­քան ծա­նօթ ըլ­լայ միւս ճիւ­ղին, ըն­կա­լէ եւ լա­ւա­պէս հասկ­նայ զայն, Այ­լա­պէս մեր­ձեց­ման մա­սին խօ­սի­լը ա­նի­մաստ է։

Ե­թէ կ’ու­զենք, որ մեր երկ­րի տար­բեր մա­սե­րուն, ինչ­պէս նաեւ Հա­յաս­տա­նի եւ Ս­փիւռ­քի մի­ջեւ ա­ռա­ւել սերտ ու ա­մուր կապ ըլ­լայ, մենք հար­կադ­րո­ւած ենք միշտ կա­տա­րե­լա­գոր­ծե­լու մեր հա­ղոր­դակ­ցու­թեան մի­ջոց­նե­րը, ա­ռա­ջին հեր­թին՝ գրա­կան լե­զուն իր եր­կու ճիւ­ղե­րով հա­ւա­սա­րա­պէս։ Ակն­յայտ է, որ Սահ­մա­նադ­րու­թեամբ գրո­ւա­ծը այլ բան է, ի­րա­կան պատ­կե­րը այլ, հե­տե­ւա­բար մենք մեր հեր­թին պէտք է միշտ հո­գա­տար ըլ­լանք լե­զո­ւի ճիշդ զար­գաց­ման նկատ­մամբ եւ ա­ւե­լի ու ա­ւե­լի ձգտինք ա­նոր կա­տա­րե­լա­գործ­ման։ Մեզ­մէ կը պա­հան­ջո­ւի ի­րա­րու հետ խօ­սինք, գրենք, այ­սինքն հա­ղոր­դակ­ցու­թեան մէջ մտնենք միայն ու միայն լաւ լե­զո­ւով, իսկ իւ­րա­քան­չիւրս վստա­հա­բար ա­ւե­լի լաւ կը տի­րա­պե­տէ գրա­կան հա­յե­րէ­նի այն ճիւ­ղին, զոր կը կրէ իր ծնած օ­րէն։

Միւս կող­մէ ա­ռա­ւել բախ­տա­ւոր­նե­րը մեր՝ հայ­րե­նա­դարձ­նե­րուս զա­ւակ­ներն են, ո­րոնք գրա­կան հա­յե­րէ­նի եր­կու ճիւ­ղե­րու կրողն են, եւ ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէ­նի ու ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի մեր­ձեց­ման մէջ լուրջ դե­րա­կա­տա­րու­թիւ­նը ու­նե­ցող ա­պա­գայ սե­րուն­դը։

Սի­րենք մեր լե­զուն այն­պէս, ինչ­պէս Վազ­գէն Շու­շա­նեա­նը կը սի­րէր ը­սել,- «­Հա­յո՜ց լե­զու, որ­քա՜ն կը սի­րեմ քեզ: Ո՛չ մէկ աղ­ջիկ երկ­րի վրայ կրնայ պար­ծե­նալ, թէ այդ­քան խան­դա­ղա­տանք, այդ­քան գո­րով, այդ­քան ա­ղա­պա­տանք ստա­ցած է ինձ­մէ: Հա­ւա­տար­մու­թիւ­նը, որ կը զգամ քե­զի հան­դէպ` ա­ւե­լի՛ զօ­րա­ւոր է, քան մեր այս եղ­կե­լի կեան­քը: Կ­՛ու­զէի քեզ սոր­վիլ մին­չեւ վեր­ջին վայր­կեա­նը,- քու յե­տին շեշ­տերդ ու քու յե­տին բա­ռերդ: Քու ներ­քին ե­րաժշ­տու­թիւնդ ու քու գծած ճամ­բադ` պատ­մու­թեան մէջ: Դուն, որ մեր ա­ղօթքն ես ու մեր հա­ճոյ­քը,- հա­յո՜ց լե­զու, կը սի­րե՛մ քեզ»:

Եզ­րա­կա­ցու­թիւն

- Ս­փիւռ­քի մէջ ստեղ­ծել լե­զո­ւի պե­տա­կան տես­չու­թեան հա­մա­զօր մար­մին:

- Պատ­շաճ մա­կար­դա­կի վրայ դնել ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի հան­դէպ ու­շադ­րու­թիւ­նը, յատ­կա­պէս Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան պաշ­տօ­նա­կան կայ­քե­րը ու­նե­նան ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն տար­բե­րակ։

- Հա­յաս­տա­նի մէջ բա­նալ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն թե­քու­մով դպրոց­ներ, ինչ­պէս նաեւ չա­փա­հաս­նե­րու հա­մար կազ­մա­կեր­պել ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն դա­սըն­թաց­ներ, ուր կրնան յա­ճա­խել ե՛ւ ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րը, ե՛ւ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րը։

- Լ­րա­տո­ւա­մի­ջոց­նե­րով սփռել ա­րեւմը­տա­հա­յե­րէն լու­րեր, դի­պա­շա­րեր, ման­կա­կան եւ այլ հա­ղոր­դում­ներ։

- Հա­յաս­տա­նի կրթա­կան հա­մա­կար­գի մէջ ա­ւե­լի շատ ընդգր­կել ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն գրա­կա­նու­թիւն։

- Ս­փիւռ­քի կա­ռոյց­նե­րը ի­րենց հա­ղոր­դագ­րու­թիւն­նե­րը մա­մու­լին տրա­մադ­րեն նախ հա­յե­րէն։

- Գի­տու­թեան մշակ­նե­րը հա­յոց գի­տա­կան լե­զուն հասց­նեն կա­տա­րե­լու­թեա­ն։

Նա­յի­րի Մկր­տի­չեան