Թէեւ ան­ցել է ա­ւե­լի քան 70 տա­րի, սա­կայն ստա­լի­նեան բռնու­թիւն­նե­րի եւ հայ մտա­ւո­րա­կան­նե­րի սպան­դի շրջա­նը լիո­վին բա­ցա­յայ­տուած չէ. դա­տա­պար­տո­ւել են ա­րարք­նե­րը, սա­կայն ող­բեր­գա­կան ի­ րա­դար­ձու­թիւն­նե­րի մեղ­սա­կից­ներն ի­րենց ար­ժա­նի գնա­հա­տա­կա­նը չեն ստա­ցել:

Վեր­ջին շրջա­նում գրա­կա­նա­գէտ­նե­րը շատ են խօ­սում այն մա­սին, որ պէտք է վե­րար­ժե­ւո­րել այն, ինչ տե­ղի ու­նե­ցաւ 1937 թո­ւա­կա­նին: Ն­րանց թւում է գրաքն­նա­դատ Արք­մե­նիկ Նի­կո­ղո­սեա­ն:

Նա գտնում է, որ ստա­լի­նեան բռնա­պե­տու­թեան տա­րի­նե­րին կա­տա­րո­ւեց այն, ինչ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան տա­րի­նե­րին: «­Գու­ցէ սա խորհր­դա­յին հա­մա­կար­գի մաս կազ­մող պե­տու­թեան ներ­սում էր, բայց նոյ­նը կա­տա­րո­ւեց. մտա­ւո­րա­կու­թեան ջար­դով փոր­ձե­ցին գլխա­տել ժո­ղովր­դին, բա­ցա­ռել այդ ժո­ղովր­դի ներ­սում տրո­փող իւ­րա­քան­չիւր ա­զա­տագ­րա­կան, պայ­ծառ, գե­ղե­ցիկ ե­րակ, ո­րը հե­տա­գա­յում այլ խնդիր­նե­րի չի յան­գեց­նի»,- նշում է նա:

Միւս կող­մից, նա ընդգ­ծում է, որ Ս­տա­լի­նեան բռնա­պե­տու­թիւ­նը այլ խնդիր­ներ էր լու­ծում եւ այն­պէս չէր, որ միայն Հա­յաս­տա­նում էր այդ­պէս.

«­Ցա­ւա­լի է, որ ինչ­պէս Մեծ Ե­ղեռ­նի օ­րե­րին, այն­պէս էլ Ս­տա­լի­նեան բռնա­պե­տու­թեան շրջա­նում, յա­րու­ցո­ւած գոր­ծե­րի պատ­ճա­ռը հայ մատ­նիչ­ներն էին, հայ մա­տե­նա­գիր գրող­նե­րի տո­ւած «դա­նոս»նե­րը (գրա­ւոր մատ­նու­թիւն­նե­րը-Խմբ.): Բա­կուն­ցի, Թո­թո­վեն­ցի, Չա­րեն­ցի ձեր­բա­կա­լու­թիւն­նե­րի, մա­հո­ւան պատ­ճառ դար­ձած մարդ­կանց պէտք է բա­ցա­յայ­տել եւ ի ցոյց դնել:

«­Յատ­կա­պէս 54 թո­ւա­կա­նից յե­տոյ, երբ հրա­մա­նը ե­ղաւ եւ շա­տե­րը ար­դա­րա­ցո­ւե­ցին, բազ­մա­թիւ փաս­տեր շրջա­նա­ռու­թեան մէջ դրո­ւե­ցին, բայց նրանք, ով­քեր այդ տա­րի­նե­րին ե­ղել էին դա­հիճ, ի­րենք սկսե­ցին հան­դէս գալ զո­հի կար­գա­վի­ճա­կով, որ իբր «ժա­մա­նակն էր այդ­պի­սին», որ «ստի­պո­ւած են այդ­պէս վա­րո­ւել»:

Շատ ցա­ւա­լի է, որ նրանց ա­նուն­նե­րը դրւում է ան­մեղ զո­հե­րի ա­նուան կող­քին»,- գտնում է գրա­կա­նա­գէ­տը:

Տա­րի­ներ ա­ռաջ մի բա­նա­վէճ ե­ղաւ, որ սկսո­ւեց Նո­րայր Ա­դա­լեա­նի «1937 թո­ւա­կան» յօ­դո­ւա­ծից յե­տոյ: Նա պա­հան­ջում էր, որ Ե­րե­ւա­նում Չա­րեն­ցի, Բա­կուն­ցի, Թո­թո­վեն­ցի եւ Ս­տա­լի­նեան բռնու­թիւն­նե­րին զոհ գնա­ցած մեր միւս գրող­նե­րի, ինչ­պէս նաեւ աք­սո­րի են­թար­կո­ւած գոր­ծիչ­նե­րի ա­նուն­նե­րով փո­ղոց­նե­րի կող­քին չլի­նի, օ­րի­նակ, Հ­րա­չեայ Քո­չա­րի փո­ղո­ցը: «Հ­րա­չեայ Քո­չա­րը այդ շրջա­նի ա­մե­նաակ­տիւ հա­կա­հայ­կա­կան, հա­կա­հայ գրա­կան, հա­կա­հայ մշա­կու­թա­յին գոր­ծիչ­նե­րից էր:

Պա­տա­հա­կան չէր նրա ար­տա­յայ­տու­թիւ­նը, ո­րը յա­ճախ է շրջա­նառ­ւում. «­Չա­րեն­ցը մի քար է, որ ըն­կած մեր պոէ­զիա­յի զար­գաց­ման ճա­նա­պար­հին: Ա­ռաջ գնա­լու հա­մար, մենք պէտք է վե­րաց­նենք այդ քա­րը: Ան­գամ 54 թո­ւա­կա­նից յե­տոյ, երբ ա­մէն ին­չի մա­սին մա­սամբ կա­րե­լի էր գրել եւ բաց խօ­սել, ինչ որ հան­գա­մանք­ներ պար­զել, 1937ը շա­րու­նա­կեց մնալ հա­մա­րեա քար լռու­թեան մէջ: Ար­խիւ­նե­րի բաց­ման փոր­ձեր կա­տա­րո­ւե­ցին միայն 80ա­կան­նե­րի վեր­ջին:

Այս թե­մա­յով յօ­դո­ւած­ներ գրե­ցին Դա­ւիթ Գաս­պա­րեա­ն, Ա­մա­տու­նի Վի­րա­բեա­ն: Լոյս տե­սաւ Գաս­պա­րեա­նի գիր­քը՝ «­Փակ դռ­նե­րի գաղտ­նի­քը», որ­տեղ ահ­ռե­լի տե­ղե­կա­տո­ւու­թիւն կայ ի­րա­կա­նու­թեան մա­սին:

Հեն­րիկ Բախ­չի­նեա­նը 1999 թո­ւա­կա­նին հրա­տա­րա­կեց «­Չա­րեն­ցա­պա­տու­մը ըստ ան­տիկ վա­ւե­րագ­րե­րի» աշ­խա­տու­թիւ­նը, որ­տեղ ա­ռա­ջին ան­գամ հրա­պա­րա­կո­ւեց Չա­րեն­ցին՝ Գ­րող­նե­րի Միու­թիւ­նից հե­ռաց­նե­լու նիս­տի ար­ձա­նագ­րու­թիւ­նը։

«Այս­տեղ այդ շրջա­նի վարք ու բար­քը միան­գա­մից բաց­ւում է։ Ար­ձա­նագ­րու­թեան մէջ շատ հե­տաքր­քիր կէտ կայ. բո­լո­րը դա­տա­պար­տում են, ան­գամ Չա­րեն­ցի մտեր­մա­գոյն ըն­կեր­նե­րից Ակ­սել Բա­կուն­ցը: Լուռ են մնում միայն Ս­տե­փան Զօ­րեա­նը եւ Դե­րե­նիկ Դե­միր­ճեա­նը: Հա­մար­ձակ­ւում է խօ­սել միայն Ա­ւե­տիք Ի­սա­հա­կեա­նը»,- ա­սում է Արք­մե­նիկ Նի­կո­ղո­սեա­ն:

Ըստ նրա՝ խօս­քը ոչ միայն այն մա­սին է, որ Չա­րեն­ցին հասց­րին մա­հո­ւան, Բա­կուն­ցին գնդա­կա­հա­րե­ցին Ծի­ծեռ­նա­կա­բեր­դի բար­ձուն­քին: «­Խօս­քը ներգ­րա­կան մթնո­լոր­տի յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը հաս­կա­նա­լու եւ դրանք թա­փան­ցիկ ներ­կա­յաց­նե­լու մա­սին է: Այս­քան տա­րի անց ինչ-որ գոր­ծիչ­նե­րի, ինչ-որ մարդ­կանց վե­րար­ժե­ւո­րե­լու կտրուկ ժա­մա­նակն է:

Ցա­ւօք, Գուր­գէն Մա­հա­րին աք­սո­րից վե­րա­դար­ձաւ եւ ըն­դա­մէ­նը կարճ ժա­մա­նակ անց վե­րա­դար­ձո­ւեց աք­սոր:

Երբ ար­դէն իբր Խ­րուշ­չո­վեան տա­րի­ներ էին, 60ա­կան­նե­րին հա­լա­ծանք­նե­րը Մա­հա­րու նկատ­մամբ շա­րու­նակ­ւում էին: Սա, ըստ էու­թեան նոյն պրո­ցես­նե­րի շա­րու­նա­կու­թիւնն էր՝ եր­բեմն, ի հար­կէ, քա­ղա­քա­կիրթ ձե­ւե­րով:

Այս է պատ­ճա­ռը, որ այդ փաս­տե­րը պէտք է բա­ցա­յայ­տո­ւեն, հրա­պա­րա­կո­ւեն եւ ի­րա­կան գնա­հա­տա­կան­ներ տրո­ւեն»:

Շա­տե­րը գի­տեն, որ Բա­կուն­ցի եւ Մա­հա­րու բան­տար­կու­թեան հար­ցում մեծ դեր են ու­նե­ցել Նաի­րի Զա­րեա­նի ո­րոշ յօ­դո­ւած­ներ: «­Յայտ­նի է, որ Քո­չա­րի անզ­գոյշ կամ դիտ­մամբ ա­սո­ւած խօս­քը կա­րող էր ինչ-որ մէ­կի գնդա­կա­հա­րու­թեան պատ­ճառ դառ­նալ:

Գ­րա­կա­նա­գէտ­նե­րը ար­դէն ո­րոշ փաս­տեր յօ­դո­ւած­նե­րի մի­ջո­ցով ներ­կա­յաց­րել են: Գզ­րոց­նե­րի ամ­բող­ջա­կան բա­ցու­մը են­թադ­րում է կեր­պար­նե­րի, մաս­նա­կից­նե­րի ամ­բող­ջա­կան ներ­կա­յա­ցում:

Մենք վե­րար­ժե­ւոր­ման խնդիր ու­նենք»,- ա­սաց Նի­կո­ղո­սեա­ն՝ ընդգ­ծե­լով, որ գզրոց­նե­րի ամ­բող­ջա­կան բաց­ման դէպ­քում շատ բա­ներ դրա­կան լոյ­սի ներ­քոյ կ­՛ար­ժե­ւո­րո­ւեն, ինչ­պէս օ­րի­նակ, այն փաս­տը, որ Ե­ղի­շէ Չա­րեն­ցին տնա­յին կա­լան­քի ծանր շրջա­նում այ­ցե­լել է միայն Ա­ւե­տիք Ի­սա­հա­կեա­ն:

Սա այն դէպ­քում, որ տա­րի­ներ շա­րու­նակ խօ­սում էին այն մա­սին, որ Ի­սա­հա­կեա­նին բե­րել էին Հա­յաս­տան լրտե­սա­կան գոր­ծու­նէու­թիւն ծա­ւա­լե­լու հա­մար:

Ան­կախ հար­ցին պա­տաս­խա­նե­լով, գրա­կա­նա­գէ­տը նշեց, որ սա ա­մէ­նե­ւին չի նշա­նա­կում այդ գրող­նե­րին չնե­րա­ռել դա­սագր­քե­րի ծրագ­րե­րում: Ես սի­րած բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­ներ ու­նեմ Նաի­րի Զա­րեա­նից: Հար­ցը նրանց լու­սապ­սա­կի մէջ չներ­կա­յաց­նելն է:

Պար­զա­պէս պէտք է գրել ճշմար­տու­թիւ­նը. ա­յո, ու­նի հան­ճա­րեղ բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­ներ, բայց 30ա­կան­նե­րին այ­սինչ բա­ներն ա­րել է:

Այդ տա­րի­նե­րին Ռա­ֆա­յէլ Իշ­խա­նեա­ն «­Գա­րուն»ում մի յուշ տպագ­րեց: Նա գրում էր, որ այդ շրջա­նի Ե­րե­ւա­նի ա­մե­նա­ցա­ւա­լի պատ­կեր­նե­րից մէ­կը ե­ղել է, երբ Ա­բո­վեան փո­ղո­ցով զբօս­նե­լիս տես­նում էիր թան­կար­ժէք մուշ­տակ հա­գած Նաի­րի Զա­րեա­նին, այ­նինչ նոյն պա­հին Չա­րեն­ցը դա­տա­պար­տո­ւած էր մա­հո­ւան, Բա­կուն­ցին գնդա­կա­հա­րել էին, Թո­թո­վեն­ցին գնդա­հա­րել էին, Մա­հա­րին աք­սո­րում էր»:

Մար­դիկ մաս­նակ­ցել են մշա­կոյ­թի, այ­սինքն՝ ժո­ղովր­դի հեր­թա­կան գլխատ­մա­նը, թուրք հրո­սակ­նե­րը, ով­քեր մաս­նակ­ցել են Զօհ­րա­պի եւ Վա­րու­ժա­նի սպա­նու­թեա­նը, եւ նրանք, ով­քեր լի­նե­լով մեր ժո­ղովր­դի ծնունդ, մեր ազ­գի զա­ւակ Ս­տա­լի­նեան բռնա­պե­տու­թեան տա­րի­նե­րին այս կամ այն ձե­ւով մաս­նակ­ցել են գրող­նե­րի գնդա­կա­հա­րու­թեա­նը, նրանց մէջ մեծ հա­շո­ւով տար­բե­րու­թիւն չկայ, քա­նի որ պրո­ցեսն (գոր­ծըն­թա­ցը-Խմբ.) ու նպա­տա­կը ե­ղել են նոյ­նը:

Սա պար­զա­պէս գրա­կան ան­ցու­դար­ձի ման­րա­մասն չէ:

Սա կա­րե­ւոր է նաեւ այ­սօ­րո­ւայ հա­մար: Այ­սօր շատ բա­ներ կան Ս­տա­լի­նեան բռնա­պե­տու­թիւ­նը յի­շեց­նող, ո­րոնք ար­ւում են լուռ եւ քա­ղա­քա­կիրթ ձե­ւով։ «­Մե­կու­սա­ցու­մը միայն այն չէ, որ աք­սո­րեն կամ բան­տար­կեն: Այ­սօր իւ­րօ­րի­նակ մե­կու­սա­ցում կայ, ո­րով­հե­տեւ երբ գրո­ղը գրում է, երբ նկա­րի­չը նկա­րում է, եւ երկ­րի իշ­խա­նու­թիւ­նը ստեղ­ծում է հո­գե­ւոր բա­րո­յա­կան էն­պի­սի մթնո­լորտ, որ մեծ ա­րո­ւես­տա­գէտ­նե­րի ա­սա­ծը չի հաս­նում ժո­ղովր­դին, սա բռնա­պե­տու­թիւ­նից ա­ւե­լի վատ է: Մե­թոդ­ներն են տար­բեր:

Ի վեր­ջոյ, բո­լոր բռնա­կալ­ներն ին­չո՞ւ են դէմ ե­ղել ա­զատ մշա­կոյ­թին եւ ճշմա­րիտ գրա­կա­նու­թեա­նը. դրանք ցոյց են տա­լիս բռնա­պե­տու­թիւ­նից ա­զա­տո­ւե­լու ու­ղի­ներ»,- եզ­րա­փա­կեց Արք­մե­նիկ Նի­կո­ղո­սեա­նը:

«Ան­կախ» կայք