100 χρόνια μετά τη Γενοκτονία που αφάνισε τον μισό αρμενικό πληθυσμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι Αρμένιοι αντιμετωπίζουν νέες προκλήσεις. Η οικονομική κρίση και η μετανάστευση που μαστίζουν την Αρμενία σε συνδυασμό με το ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον της χώρας αφ’ ενός, η σταδιακή πολιτιστική αφομοίωση των Αρμενίων της διασποράς και ο κίνδυνος διάλυσης των παροικιών της Συρίας και του Ιράκ λόγω των πολεμικών συγκρούσεων αφ’ ετέρου, καθιστούν ολοένα και πιο ευάλωτο το αρμενικό έθνος.

Η αφομοίωση των Αρμενίων απειλεί την ίδια τους την ύπαρξη ως έθνος, όταν υιοθετούν μαζικά τρόπους και πολιτισμικά χαρακτηριστικά ενός άλλου εθνικού πολιτισμού. Η πολιτιστική αφομοίωση, ο επιπολιτισμός (acculturation) ή «λευκός θάνατος», τζερμάκ τσαρτ, όπως τον ονομάζουν οι ίδιοι οι Αρμένιοι, οδηγεί μοιραία στην αλλαγή του τρόπου συμπεριφοράς, των ηθών και εθίμων, των συνηθειών (διατροφικών, ενδυματολογικών κ.λπ.), στη μίμηση ξένων προτύπων, στην άρνηση εκμάθησης ή χρήσης της αρμενικής γλώσσας.

Το περίπλοκο αυτό φαινόμενο του επιπολιτισμού, που «πλήττει» μοιραία και τους Αρμένιους της διασποράς, χαρακτηρίζεται από ένα κύριο ενεργητικό στοιχείο (δότης) και ένα ή περισσότερα παθητικά στοιχεία, τα οποία είναι οι αποδέκτες της επιπολιτισμικής επίδρασης. Ο επιπολιτισμός είναι πάντα αναπόφευκτος, όταν δύο ή περισσότεροι πολιτισμοί ή παραδόσεις συναντώνται. Σήμερα, αναφέρεται κυρίως στη δράση του δυτικού πολιτισμού σε παγκόσμια κλίμακα. Ακραίες μορφές βίαιου επιπολιτισμού δημιουργούνται σε καταστάσεις κυριαρχίας και υποταγής κοινωνιών και λαών από άλλο πολιτισμό ή άλλο λαό με διαφορετική πολιτισμική παράδοση.

Αντίθετα με έναν άλλο διασπορικό λαό, τους Εβραίους, που διασκορπίστηκαν με τη θέλησή τους σ’ ολόκληρο τον κόσμο πριν από πάρα πολλούς αιώνες, οι Αρμένιοι ανάγκαστηκαν να εκπατριστούν λόγω των γεγονότων της Γενοκτονίας και της σοβιετοποίησης της Αρμενίας μέσα στα ελάχιστα σύνορά της. Έτσι, ξεκίνησε ένας σκληρός αγώνας στη διασπορά για επιβίωση και διατήρηση της εθνικής ταυτότητας. Ωστόσο, μετά από ένα αιώνα ύπαρξης της διασποράς, διαφαίνεται πώς η πλειονότητα των Αρμενίων, κυρίως αυτών που ζουν στις χώρες της Δύσης, έχει αναπτύξει μια απαισιόδοξη και μοιρολατρική στάση στο ζήτημα της αρμενικής γλώσσας. Τα πε­ρισ­σό­τερα Αρ­με­νό­που­λα δεν διδάσκονται την αρμενική και κά­ποια στιγ­μή όταν οι γο­νείς τους θα έχουν εκλείψει, το πιθανότερο είναι να μη συνεχίσουν την αρ­με­νι­κή κουλτούρα και πα­ρά­δο­ση.

Υπό τις παρούσες συνθήκες οι Αρμένιοι της διασποράς θα μπορούσαν να χωριστούν σε πέντε ομάδες :

α) σε αυτούς που μιλούν την αρμενική γλώσσα και έχουν αρμενική συνείδηση.

β) σε αυτούς που δεν μιλούν την αρμενική γλώσσα, αλλά έχουν αρμενική συνείδηση.

γ) σε αυτούς που μιλούν από συνήθεια την αρμενική γλώσσα, αλλά είναι τελείως αδιάφοροι και αστικοποιημένοι.

δ) σε αυτούς που είναι κατ’ όνομα Αρμένιοι, δεν μιλούν τη γλώσσα και δεν έχουν αρμενική συνείδηση.

ε) στους κρυπτοχριστιανούς και εξισλαμισμένους Αρμένιους της Τουρκίας οι οποίοι δεν μιλούν τη γλώσσα αλλά έχουν αρμενική συνείδηση.

Στην πρώτη ομάδα ανήκουν αυτοί που αποτελούν τον σκληρό πυρήνα των Αρμενίων, αυτών που αντέχουν ακόμη το «βαρύ φορτίο» της διατήρησης της αρμενικότητας, έχουν επιλέξει να είναι και Αρμένιοι, εκτός από Έλληνες, Γάλλοι, Αμερικανοί κ.λπ., δεν φείδονται εξόδων προκειμένου να συντηρηθούν τα σχολεία, οι εκκλησίες, οι λέσχες και συμμετέχουν ενεργά στις διάφορες κοινωνικές, πολιτικές, πολιτιστικές, θρησκευτικές εκδηλώσεις της παροικίας.

Στη δεύτερη που συμπληρώνει την πρώτη, ανήκουν όλοι αυτοί που δεν κατάφεραν για διαφορετικούς λόγους ο καθένας να μάθουν την αρμενική γλώσσα, είτε επειδή δεν υπήρχε αρμενικό σχολείο στην περιοχή τους, είτε επειδή τα οικονομικά της οικογένειας δεν το επέτρεπαν, είτε επειδή ο ένας γονιός δεν είναι ή ήταν Αρμένιος, ωστόσο αισθάνονται Αρμένιοι.

Η τρίτη ομάδα αποτελεί την περίπτωση των «αδιάφορων Αρμενίων» που μπορεί να μιλούν τη μητρική τους γλώσσα, αλλά απουσιάζουν παντελώς από κάθε είδους αρμενική εκδήλωση.

Για την τέταρτη ομάδα δεν μπορεί να γίνει λόγος, καθώς αφορά τους τύποις και όχι κατ’ ουσίαν Αρμένιους. Μάλιστα, δεν είναι λίγοι αυτοί που έχουν αλλάξει και το επώνυμό τους.

Η πέμπτη ομάδα είναι μια ξεχωριστή περίπτωση. Είναι οι χιλιάδες κρυπτοχριστιανοί και εξισλαμισμένοι Αρμένιοι της Τουρκίας (Χεμσίν, Ντερσίμ, Ντιγιάρμπακιρ και άλλων περιοχών) που διασώθηκαν στα γεγονότα της Γενοκτονίας επειδή αναγκάστηκαν ν’ αλλάξουν θρησκεία.

Μετά τη δολοφονία του Χραντ Ντινκ το 2007, δεν είναι λίγοι αυτοί που δεν διστάζουν να δηλώσουν ότι αισθάνονται Αρμένιοι και προσπαθούν να επιστρέψουν στις αρμενικές παραδόσεις (ήθη, έθιμα, γλώσσα, θρησκεία).  

Συμπερασματικά, όσο κι αν προσπαθήσουν οι οργανωμένες κοινότητες της διασποράς, αν ο κάθε συνειδητός Αρμένιος δεν πράξει το καθήκον του, αν ο ίδιος δεν φροντίσει τα του οίκου του, το μέλλον της αρμενικής διασποράς προμηνύεται δυσοίωνο. Διότι αλοίμονο αν έρθει εκείνη η ώρα και η στιγμή που ο ιστορικός του μέλλοντος θα πει «κάποτε, σ’ αυτά τα μέρη ζούσαν Αρμένιοι» ...

Σαρκίς Αγαμπατιάν