(Ե­րես­փո­խա­նա­կան ընտ­րու­թիւն­նե­րուն առ­թիւ)

1850-1885 տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին, թրքա­կան տի­րա­պե­տու­թեան տակ ապ­րող հայ ժո­ղո­վուր­դը եւ, յատ­կա­պէս, Պոլ­սոյ ու Իզ­մի­րի ոս­տան­նե­րուն մէջ ապ­րող­նե­րը ի­մա­ցա­կան ընդ­հա­նուր հե­տաքրք­րու­թիւ­նե­րու եւ, ին­չո՞ւ չէ, գրա­կան ստեղ­ծա­գործ աշ­խա­տան­քի ծաղ­կուն շրջան մը ապ­րե­ցան, որ կը յի­շո­ւի հա­յոց պատ­մու­թեան մէջ իբ­րեւ ազ­գա­յին եւ ըն­կե­րա­յին վե­րած­նու­թիւն՝ Զար­թօնք։

Ինք­նա­ճա­նա­չու­թեան այդ շար­ժու­մը ներ­քին տար­բեր զար­գա­ցում­նե­րէ ծնունդ ա­ռած պայ­ման­նե­րու ներ­գոր­ծու­թեան են­թա­կայ էր եւ ար­տա­քին՝ յատ­կա­պէս եւ­րո­պա­կան ցա­մա­քա­մա­սէն՝ բո­լո­րո­վին տար­բեր-տար­բեր «փչող» հո­վե­րու ներ­քոյ թե­լադ­րո­ւած-ազ­դո­ւած հոյլ մը մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան գոր­ծօն մաս­նակ­ցու­թեամբ ի­րա­կա­նա­ցաւ։

Զար­թօն­քի այդ շար­ժու­մը օ­րէ-օր ծա­ւա­լող շա­հագրգ­ռու­թեանց ճա­կատ մը ա­ռա­ջա­ցուց եւ մեր ժո­ղո­վուր­դը ա­ռաջ­նոր­դեց իր կա­րո­ղու­թիւն-կա­րե­լիու­թիւն­նե­րուն գի­տակ­ցու­թեան՝ ազ­գա­յին, ըն­կե­րա­յին բա­րեշր­ջու­մի ճի­գե­րուն։

Զար­թօն­քի շրջա­նի այդ տեն­դոտ կեանքն ան­շուշտ «վար­դե­րով» չէր պա­րու­րո­ւած, ու­նէր իր ներ­քին դժո­ւա­րու­թիւն-խմո­րում­նե­րը եւ բուռն պայ­քա­րի փու­լե­րը՝ սկեպ­տիկ (տա­րա­կու­սող, թե­րա­հա­ւատ) դա­սա­կար­գի եւ յա­ռաջ­դի­մու­թեան ձգտու­մով խան­դա­վա­ռո­ւած մար­դոց մի­ջեւ։

Ս­պա­սե­լի եւ բնա­կան էին այդ բո­լո­րը, երբ դա­րեր շա­րու­նակ բարձրաս­տի­ճան հա­յե­րու՝ ա­մի­րա­նե­րու կա­մա­յա­կան քմա­հա­ճոյք­ներն էին, ո­րոնք կը կար­գա­ւո­րէին ազ­գի գոր­ծե­րը մէկ կող­մէ, իսկ միւս կող­մէ՝ մեր հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թիւ­նը, հա­զո­ւա­դէպ բա­ցա­ռու­թիւն­նե­րով ան­շուշտ, իր հե­ղի­նա­կու­թիւնն ու ազ­դե­ցու­թիւ­նը կ­՛օգ­տա­գոր­ծէր ժո­ղո­վուր­դի ծո­ցէն ծնունդ ա­ռած նո­րու­թեան այդ շար­ժում­նե­րուն դէմ՝ կղե­րա­պե­տա­կան ծա­նօթ մտա­հո­գու­թիւն-շա­հագրգ­ռու­թիւն­նե­րով։

1835էն սկսած կը խմո­րո­ւէր «Էս­նաֆ­նե­րու» (աշ­խա­տա­ւո­րա­կան դա­սա­կարգ) եւ ա­մի­րա­նե­րու հա­կա­մար­տու­թիւ­նը, ազ­գա­յին գոր­ծե­րը եւ հայ պատ­րիար­քու­թիւ­նը ժո­ղովր­դա­վար հի­մունք­նե­րով կա­ռա­վա­րե­լու հա­մար։ Մօտ 25 տա­րի տե­ւած այս տեն­դոտ պայ­քա­րը յայտ­նի է Սահ­մա­նադ­րա­կան Շար­ժում ա­նո­ւան տակ, որ ա­նընդ­հատ գրա­ւեց բո­լոր խա­ւե­րու ու­շադ­րու­թիւնն ու ե­ռան­դը, մին­չեւ 1863 թո­ւա­կա­նը, երբ վեր­ջա­պէս Թուր­քիոյ Հա­յոց Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը կը վա­ւե­րա­ցո­ւէր եւ ան­կէ յե­տոյ՝ ա­նար­գել կը գոր­ծադ­րո­ւէր։

Պոլ­սոյ եւ Իզ­մի­րի կեդ­րոն­նե­րուն մէջ, նոր կազ­մա­ւորուած քաղ­քե­նի դա­սա­կարգն էր, որ ար­հես­տա­ւոր­նե­րու, ա­ռեւտ­րա­կան­նե­րու եւ մտա­ւո­րա­կան­նե­րու ալ հա­մախմ­բու­մով՝ կ­þու­զէր ա­զա­տո­ւիլ «ա­մի­րա­նե­րու» ազ­նո­ւա­պե­տա­կան եւ խիստ պահ­պա­նո­ղա­կան տի­րա­պե­տու­թե­նէն, վե­րա­նո­րո­գե­լու հա­մար ազ­գա­յին կեան­քը, զու­գա­հե­ռա­բար ար­ժեցնե­լով իր տնտե­սա­կան եւ բա­րո­յա­կան կա­րո­ղու­թիւն­նե­րը։ Այլ խօս­քով՝ ինք­նա­հաս­տատ­ման հաս­նե­լու ներ­քին կազ­մա­խօ­սա­կան ե­րե­ւոյ­թէն եւ հո­գեբ­նա­խօ­սա­կան ան­խու­սա­փե­լի ու բնա­կան նկա­տո­ւած անդ­րա­դարձ­նե­րէն մղո­ւած, այդ շար­ժու­մը միա­ժա­մա­նակ հար­կը կը զգար հա­կազ­դե­լու «մե­ծե­րուն»՝ այս­պէս կո­չո­ւած «հի­նե­րուն» կող­մէ յա­ճախ ե­րիա­տա­սարդ­նե­րու հաս­ցէին դրսե­ւո­րո­ւած ժխտու­մի եւ ստո­րագ­նա­հատ­ման մե­ղադ­րանք­նե­րուն, վե­րա­պա­հա­կան ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րուն։

Մարդ­կա­յին կեան­քի մէջ, ազ­գե­րու ըն­կե­րա­յին կեան­քի զար­գաց­ման ու վե­րա­նո­րոգ­ման հո­լո­վոյ­թէն պար­տադրուած, նո­րե­րը կո­չո­ւած են ի­րենց կեն­սու­նա­կու­թիւնն ու մտա­ծու­մի ան­կա­խու­թիւ­նը ար­ժեց­նե­լու - եր­բեմն ծայ­րա­յեղ յանձ­նա­պաս­տա­նու­թեան հաս­նե­լով։ Սոյն ե­րե­ւոյ­թը իր ար­դա­րա­ցու­մը կը գտնէ, սա­կայն, երբ կը կա­տա­րո­ւի հա­ւատ­քով ու ա­ռանց յե­տին նպա­տակ-մտա­ծում­նե­րու։

Յա­ռա­ջա­պահ ու ծայ­րա­յեղ այդ ե­րի­տա­սար­դու­թեան դէմ, հե­տե­ւա­բար, նոյն­քա՛ն հասկ­նա­լի վե­րա­պա­հու­թեամբ եւ խրտչու­մով մը հա­մա­կո­ւած՝ դիրք կը ճշդէր հին սե­րուն­դը, ոչ թէ ան­պայ­ման յե­տա­դի­մա­կան եւ կամ ինք­նա­գոհ տրա­մադ­րու­թիւն­նե­րու մղու­մով, այլ ազ­գա­յին ա­ւան­դու­թիւն­նե­րուն նկա­տա­մամբ, ե­կե­ղե­ցիի եւ հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թեան հան­դէպ տա­ծած խո­րունկ պատ­կա­ռան­քէ մը տարուած, հա­ւա­նա­բար։

Սե­րունդ­նե­րու յա­ջոր­դա­կա­նու­թեան մի­ջեւ գո­յա­ցող վի­հը միշտ ալ ան­կամր­ջե­լի մնա­ցած է, բո­լոր ժո­ղո­վուրդ­նե­րու պա­րա­գա­յին ու բո­լոր դա­րե­րու ըն­թաց­քին։

Մե­ղադ­րե­լի չեն այդ փո­խա­դարձ ան­հաս­կա­ցո­ղու­թիւն­ներն ու տա­րա­կար­ծու­թիւն­նե­րը։ Պար­զա­պէս ե­րի­տա­սար­դը բան մը փո­խե­լու, դեր մը կա­տա­րե­լու կամ ծա­ռա­յե­լու իր շտապ­ման մէջ, շատ ան­գամ կ­՛ան­տե­սէ տե­ղա­կան պայ­ման­նե­րը, ո­րոնց­մէ դա­սեր քա­ղած ու հա­սու­նու­թեան հա­սած ե­րէց­նե­րը՝ «հի­նե­րը» եւս, ալ ա­ւե­լի հան­դար­տած ու, եր­բեմն, նոյ­նինքն այդ հան­դար­տու­թիւ­նը ի գին ա­մէն զո­հո­ղու­թեան պա­հե­լու ի­րենց նա­խանձ­նախնդ­րու­թե­նէն տա­րո­ւած, ի­րենց կար­գին կը հաս­նին ա­նըն­դու­նե­լի ծայ­րա­յե­ղու­թիւն­նե­րու, բա­խում­նե­րու։

Ն­ման պա­րա­գա­ներ ու օ­րի­նակ­ներ միշտ ալ ե­ղած են ու միշտ ալ գո­յա­տե­ւած են։ Կա­րե­ւո­րը նմա­նօ­րի­նակ այդ բա­խում­նե­րէն մի­ջին եզ­րա­կա­ցու­թիւն­նե­րու հաս­նիլն է, մէկ խօս­քով՝ յա­ջո­ղու­թիւ­նը եր­կու կող­մե­րէն ալ յանդգ­նու­թիւն կը պա­հան­ջէ, լու­սանց­քի վրայ ձգե­լու հա­մար ան­հաս­կա­ցո­ղու­թիւն­ներն ու տա­րա­կար­ծու­թիւն­նե­րը։

Հա­յու հա­սա­րա­կա­կան, ըն­կե­րա­յին ու ե­կե­ղե­ցա­կան կեան­քէն ներս շատ կա­նու­խէն յայտ­նո­ւած ժո­ղովր­դա­կա­նաց­ման-ժո­ղովր­դա­կա­նաց­նող շար­ժումն ու ար­տա­յայ­տու­թիւ­նը, իբ­րեւ հան­րա­յին ե­կե­ղե­ցա­կան կողմ­նո­րոշ­ման ե­լա­կէտ ու յա­ջոր­դա­բար ընդ­հան­րա­ցած-ըն­դու­նո­ւած որ­պէս հա­մա­կարգ, հե­տա­գա­յին օ­րի­նակ ծա­ռա­յե­ցին հայ հա­մայնք­նե­րու կազ­մա­կերպ­ման։ Պոլ­սոյ Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թեան օ­րի­նա­կը գոր­ծադ­րո­ւե­ցաւ մեր հա­մաս­փիւռ­քեան ի­րա­կա­նու­թեան մէջ, յատ­կա­պէս Կի­լի­կեան Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան պատ­կա­նող զա­նա­զան թե­մե­րէն ներս, միշտ ալ նոր օ­րե­րու հրա­մա­յա­կան պա­հան­ջում­նե­րով կա­տա­րո­ւած պատ­շա­ճե­ցում-յա­ւե­լում­նե­րով։

Զար­թօն­քի Սե­րուն­դի յե­ղաշր­ջա­կան շարժ­ման հա­ւա­տա­րիմ ար­ձա­գանգն են Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թեան ճա­նա­չումն ու գոր­ծադ­րու­թիւ­նը մեր կեան­քին մէջ։

Ժո­ղո­վուր­դը տէրն է իր ար­ժա­նա­պա­տո­ւու­թեան, ո­րով­հե­տեւ իր ազ­գակ­ցա­կան ու հայ­րե­նակ­ցա­կան գի­տակ­ցու­թիւ­նը նո­ւի­րա­գոր­ծո­ւած է կար­ծի­քի իր ան­կա­խու­թեան ճա­նա­չու­մով։

Մեր ղե­կա­վա­րու­թիւն­նե­րը կը բխին մեր զան­գո­ւա­ծէն, կ­՛ընտ­րո­ւի՛ն, չե՛ն պար­տադ­րո­ւիր կամ չե՛ն բռնա­նար, չե՛ն նշա­նա­կո­ւիր։ Գե­րիշ­խա­նու­թիւ­նը ժո­ղո­վուր­դինն է, գե­ր-­գա­հա­կան յա­ւակ­նու­թիւն­ներ չեն կրնար գե­րիշ­խել։

Այ­սօր մենք՝ Հայ Ա­ռա­քե­լա­կան Ե­կե­ղեց­ւոյ որ­պէս ան­դամ­ներ, մե­զի որ­պէս ազ­գա­յին ա­ւանդ պար­գե­ւո­ւած մեր Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թեան ճամ­բով, կը կան­չո­ւինք որ­պէս քա­ղա­քա­ցիա­կան գի­տակ­ցու­թեան տէր հա­ւա­քա­կա­նու­թիւն, մեր քո­ւէ­նե­րու մի­ջո­ցով ընտ­րե­լու մեր ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը, ո­րոնք ի­րենց կար­գին պի­տի ընտ­րեն մեր հա­մայն­քի Ազ­գա­յին Վար­չու­թիւ­նը, ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան կար­գե­րու պահ­պա­նու­մով, վա­րե­լու հա­մար թե­մի ազ­գա­յին, կրօ­նա­կան եւ վար­ժա­րա­նա­յին աշ­խա­տանք­նե­րը։

Աշ­խար­հի քա­ղա­քա­կան քար­տէ­սին ծա­նօթ ա­մէն ոք կրնայ հաս­տա­տել, որ յա­ռաջ­դի­մու­թիւ­նը կը պատ­կա­նի ա­նոնց, ո­րոնք կ­՛ա­ռաջ­նոր­դո­ւին ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան սկզբունք­նե­րով ու զա­նոնք հա­մա­կար­գող օ­րի­նա­գիր­քե­րով։ Մեր թե­մի պա­րա­գա­յին Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թիւն ա­նո­ւան տակ շար­ժու­մը եւս պայ­մա­նա­ւո­րո­ւած է տո­ւեալ հա­ւա­քա­կա­նու­թեան՝ հայ ժո­ղո­վուր­դի ան­ցած պատ­մա­կան ճա­նա­պար­հի ա­ռանձ­նա­յայտ­կու­թիւն­նե­րով, կեն­սա­հո­գե­բա­նա­կան հա­կում­նե­րով, նե­րազ­գա­յին եւ ազ­գա­մի­ջեան գոր­ծակ­ցու­թեան պատ­րաս­տա­կա­մու­թեան աս­տի­ճա­նով ե­ւայլ­նով։

Կեան­քը ցոյց կու տայ, որ 152 եր­կար տա­րի­նե­րու վրայ եր­կա­րող մեր սփիւռ­քեան գաղ­թօ­ճախ­նե­րու «Ազ­գա­յին Սահ­մա­նադ­րու­թեամբ» ղե­կա­վար­ման ձե­ւը, ըստ էու­թեան, պա­կաս ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան չէ, ա­ռա­ւել՝ իր աշ­խար­հա­կա­նաց­ման ցայ­տուն դի­մա­գի­ծով ու հզօ­րու­թեամբ, յա­ռա­ջա­պահ դիր­քի վրայ կը դա­սո­ւի, ինչ որ զայն օ­րի­նա­կե­լի կը դարձ­նէ։

Մկր­տի­չեան Կ.