Հայոց Ցեղասպանութեան ամէնէն ողբալի հետեւանքներէն մէկը, վերապրողներու տարագրութիւնն էր: Տուն-տեղ կորսնցուցած, հայրենազուրկ դարձած, նահատակուած սիրելիներու դիակները թաղելու հնարաւորութիւնն իսկ չ’ունեցած, անօթի-ծա
րաւ ու ցնցոտիներ հագած երբեմնի տանուտէր հայը՝ եղած էր այլեւս աստանդական:
Յունահայ գաղութի «Նոր Օր» օրաթերթի 1929-ի տարեգիրքին մէջ «Շահան» ստորագրութեամբ ու «Մեռելոց» տիտղոսով բանաստեղծութիւն մը կը կարդամ՝ ուր ան յատկանշական թախիծով այդ օրերու զգացումները կ’արտայայտէ.-
«Ո՞վ է ան, որ մեռել չ’ունի...
Իմ մեռելներն
Ո՛չ թիւ ունին, ո՛չ գերեզման...
Ո՛չ խունկ ունիմ, ո՛չ ալ աղօթք,
Ու մեռելներս հազա՜ր հազա՜ր
Այցի չեն գար...
Անապատի որովայնին մէջ իժ դարձեր
Օ՜ անմուրազ,
Շէկ աւազներ կը լիզեն...»
Վտարանդի հայը պէտք էր իսկոյն ֆրանսերէն, անգլերէն, արապերէն կամ յունարէն սորվէր իր նոր միջավայրին մէջ վերապրելու համար: Մեծ էր հայ մօր անձկութիւնը ի տես ձուլման վտանքին.-
«Լսիր որդիս, ուր էլ լինես,
Էս լուսնի տակ ուր էլ գնաս,
Թէ մօրդ անգամ մտգից հանես,
Քո մայր լեզուն չմոռանաս:»
Բայց եւ այնպէս, այս համատարած թշուառութեան մէջ իսկ, շնորհիւ կարգ մը նուիրեալներու վճռակամութեան, կարելի եղաւ արագօրէն կազմակերպել շշմած բազմութիւնները ու հիմը դնել սփիւռքեան մեր այժմու կառոյցներուն:
Այլոց կարգին, մեծ եղաւ այս գործին մէջ Հայ Օգնութեան Միութեան դերակատարութիւնն ալ: Ըլլայ խնամատարական, ըլլայ բարեսիրական եւ կամ ալ կրթական մարզէն ներս՝ ան գտնուեցաւ հոն ուր իր ներկայութեան կարիքը անհրաժեշտ նկատուեցաւ:
«Նոր աշխարհներէն մինչեւ Հայաստան
Անոքներն ամէն քեզի կը յուսան:»
Անշուշտ կարելի պիտի չ’ըլլար իր ազգանպաստ ծրագիրները իրագործել, եթէ չվայելէր տարագիր հայութիւնը հիւրընկալող երկիրներու բարեացակամութիւնը:
Այդ երկիրներու կարգին էր նաեւ Յունաստանը:
Թէեւ ան եւս արիւնաքամ, աւելի քան մէկ միլիոն յոյն գաղթականներով ողողուած, Փոքր Ասիոյ իր ազգակիցներուն միեւնոյն ճիւաղի ձեռքով ցեղասպանութիւնը տեսած՝ բարեհաճեցաւ այսուհանդերձ ապաստան շնորհել հարիւր հազարէ աւելի հայ գաղթականներու ալ:
«Ասպնջական Հելլադա» բառերով կը նկարագրէր զայն մեր «Ազատ Օր»ը:
Այսպէս՝ ասպնջական Հելլադայի մէջ եւս կազմուեցան ՀՕՄ-ի Յունաստանի երկու ժրաջան կառոյցները: Հայ Կապոյտ Խաչը Ատտիկէի մէջ եւ Հայ Գթութեան Խաչը Հիւսիսային Յունաստանի մէջ:
Այդ օրերէն ի վեր, ինը երկար տասնամեակներ Հայ Կապոյտ Խաչն ու Հայ Գթութեան Խաչը անդուլ կերպով ծառայեցին ու կը շարունակեն ծառայել մեր ժողովուրդին:
Ու ահա հասաւ մեր հայրերուն ու մայրերուն ապաստան ընծայած երկրին շնորհակալութիւն յայտնելու պահը:
Իբրեւ երախտագիտութեան դոյզն նմուշ, մեր ազնուասիրտ Խաչուհիները որոշեցին Ցեղասպանութեան 100-ամեակին առթիւ, ուտեստեղէններով լի, մէկ թոն ծանրութեամբ «սիրոյ ծրարներ» հաւաքել մեր հայրենակիցներէն, Յունաստանի Ուղղափառ Եկեղեցւոյ «Ափոսթոլի» (Առաքելութիւն) բարեսիրական հաստատութեան միջոցաւ բաշխելու համար երկրի կարօտեալներուն:
Պատահական չէ «Ափոսթոլի»ի ընտրութիւնը այս աստուածահաճոյ գործին համար:
Փաստօրէն՝ այդ հաստատութեան միջոցաւ տարիներէ ի վեր Յունաց Եկեղեցին ամէն օր հազարաւոր կարիքաւորներու ճաշ կը տրամադրէ:
Երկրի մը մէջ ուր ընչազրկութիւնը օր ըստ օրէ կը ծաւալի ու միաժամանակ ամէն օր հազարներով կը բարձրանայ շրջանային պատերազմներէն խուսափելու համար Յունաստանի մէջ ապաստան փնտռողներու թիւը՝ «Ափոսթոլի»ի կատարած գործը աւելի քան կենսական է:
Այն ինչ որ համայնքը Հայ Կապոյտ Խաչի միջոցաւ պիտի նուիրաբերէ Յունաց Եկեղեցիին, նուազագոյնն է որ կարելի էր ընել փոխադարձելու համար գթասիրտ Հելլէն ժողովուրդի հիւրընկալութիւնը տարագրութեան դաժան օրերուն:
Անհուն շնորհակալութիւն մեր սիրելի Յունաստանին:
Շնորհակալութիւն նաեւ մեր համայնքի պարծանք Հայ Կապոյտ Խաչին:
Արա Մանկոյեան