Հ.Հ. նա­խա­գահ ­Սերժ ­Սարգ­սեա­նը ո­րո­շում է ըն­դու­նել Ազ­գա­յին ժո­ղո­վից ետ կան­չել ­Հա­յաս­տա­նի եւ ­Թուր­քիա­յի մի­ջեւ 2009ին ­Ցիւ­րի­խում ստո­րագ­րո­ւած` եր­կու երկր­նե­րի մի­ջեւ յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի կար­գա­ւոր­ման եւ սահ­ման­նե­րի բաց­ման վե­րա­բե­րեալ Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը:

Այդ մա­սին յայտ­նի է դառ­նում Ազ­գա­յին ­Ժո­ղո­վի նա­խա­գա­հին ուղ­ղո­ւած` ­Սերժ ­Սարգ­սեա­նի նա­մա­կից, որն ի­րա­կա­նում ու­ղերձ է մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թեա­նը` բա­ցատ­րե­լու իր այդ ո­րոշ­ման դրդա­պատ­ճառ­նե­րը: Իբ­րեւ այդ­պի­սիք, նա­խա­գահն ա­ռանձ­նաց­րել է Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը վա­ւե­րաց­նե­լու հար­ցում, «­Թուր­քիա­յի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րի քա­ղա­քա­կան կամ­քի բա­ցա­կա­յու­թիւ­նը, Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րի տա­ռի ու ո­գու ա­ղա­ւա­ղում­նե­րը եւ նա­խա­պայ­ման­նե­րի շա­րու­նա­կա­բար ար­ծար­ծու­մը, դրան զու­գա­հեռ` ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100րդ ­տա­րե­լի­ցի նա­խա­շե­մին ժխտո­ղա­կա­նու­թեան եւ պատ­մու­թեան խմբագր­ման քա­ղա­քա­կա­նու­թեան նոր թափ ստա­նա­լը»:

Ըստ ա­մե­նայ­նի` նա նկա­տի ու­նի ­Կա­լի­փո­լիի ճա­կա­տա­մար­տի հա­րիւ­րա­մեա­կը Ապ­րի­լի 24ին նշե­լու եւ այդ կա­պակ­ցու­թեամբ անց­կա­ցո­ւե­լիք մի­ջո­ցա­ռում­նե­րին մօտ 120 երկր­նե­րի ղե­կա­վար­նե­րի` Ան­գա­րա­յի կող­մից հրա­ւէր­ներ ու­ղար­կե­լը, ո­րի նպա­տա­կը ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100րդ ­տա­րե­լի­ցը ստո­ւե­րելն էր, դա­րասկզ­բին Օս­մա­նեան ­Թուր­քիա­յում կա­տա­րո­ւած ոճ­րա­գոր­ծու­թիւ­նը այլ լոյ­սի ներ­քոյ ներ­կա­յաց­նե­լը:

­Նա­խա­գա­հի այս ո­րո­շու­մը, սա­կայն, կա­րե­լի է ըն­դա­մէ­նը մի­ջան­կեալ, իսկ ա­ւե­լի ճիշտ՝ կի­սատ հա­մա­րել: Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­ներն Ազ­գա­յին ժո­ղո­վից ետ կան­չե­լը չի նշա­նա­կում, որ ­Հա­յաս­տա­նը ետ է կան­չում դրան­ցից իր ստո­րագ­րու­թիւ­նը: Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը շա­րու­նա­կում են մնալ ու­ժի մէջ, եւ ցան­կա­ցած պա­հի նա­խա­գա­հը կա­րող է դրանք կրկին ներ­կա­յաց­նել Ազ­գա­յին ժո­ղո­վի վա­ւե­րաց­մա­նը: Այս ի­մաս­տով ­Սերժ ­Սագ­սեա­նի քայ­լը ա­ռա­ւե­լա­գոյ­նը դի­ւա­նա­գի­տա­կան քայլ է` մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թեան ու­շադ­րու­թիւ­նը հրա­ւի­րե­լու ­Թուր­քիոյ կող­մից ­Դար­դա­նե­լի ճա­կա­տա­մար­տը նշե­լու ի­րա­կան պատ­ճառ­նե­րի վրայ եւ, գու­ցէ դրա­նով, փոր­ձե­լու դժո­ւա­րու­թիւն­ներ յա­րու­ցել Ան­գա­րա­յի այդ ձեռ­նար­կի ի­րա­կա­նաց­ման ճա­նա­պար­հին:

­Թե­րեւս դա էր պատ­ճա­ռը, որ այս քայլն ա­րո­ւեց ոչ թէ Ապ­րի­լի 24ին կամ դրա ան­մի­ջա­կան նա­խօ­րէին, ինչ­պէս կար­ծում էին բո­լո­րը, որ­պէս նա­խա­գա­հի սահ­մա­նած, «ող­ջա­խոհ վեր­ջա­կէտ», ա­ւարտ, այլ դրա­նից գրե­թէ եր­կու­սու­կէս ա­միս ա­ռաջ: Այս հան­գա­ման­քը քիչ յոյ­սեր է թող­նում, որ ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100րդ ­տա­րե­լի­ցին Ե­րե­ւա­նը կը յայ­տա­րա­րի ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րից հրա­ժա­րո­ւե­լու մա­սին, թէեւ միւս կող­մից չի կա­րե­լի բա­ցա­ռել, որ Ազ­գա­յին ժո­ղո­վից ետ կան­չի խնդիր­նե­րից մէկն էլ այդ հնա­րա­ւոր քայ­լի նկատ­մամբ մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թեան տրա­մադ­րու­թիւն­նե­րը ստու­գելն է:

­Բայց, ան­կախ դրա­նից, հայ-թրքա­կան զոյգ Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը օ­րա­կար­գում պա­հելն այ­լեւս ո­րե­ւէ տրա­մա­բա­նու­թեան չի են­թարկ­ւում եւ չի ար­դա­րաց­ւում քա­ղա­քա­կան ի­րո­ղու­թիւն­նե­րի տե­սան­կիւ­նից: ­Նախ` Ան­գա­րան շա­րու­նա­կում է Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րի վա­ւե­րա­ցու­մը կա­պել ­Ղա­րա­բա­ղեան ­Կար­գա­ւոր­ման հար­ցում ­Հա­յաս­տա­նի կող­մից զի­ջում­նե­րի հետ: Օ­րերս ­Թուր­քիոյ արտ­գործ­նա­խա­րար ­Մեւ­լութ ­Չա­ւու­շօղ­լուն յայ­տա­րա­րեց, որ ե­թէ ­Հա­յաս­տա­նը գո­նէ մէկ շրջան յանձ­նի Ատր­պէյ­ճա­նին, ­Թուր­քիան կը վա­ւե­րաց­նի Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը: Երկ­րորդ` ­Թուր­քիան շա­րու­նա­կում է ­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը պատ­մա­կան եւ պատ­մա­գի­տա­կան կա­տե­գո­րիայ (յղացք) հա­մա­րե­լու դիր­քո­րո­շու­մը` պնդե­լով այդ հար­ցը պատ­մա­բան­նե­րի յանձ­նա­ժո­ղո­վի քննու­թեա­նը թող­նե­լու իր յայտ­նի եւ ան­փո­փոխ տե­սա­կէ­տը: Եր­րորդ` Հ.Հ. նա­խա­գա­հը ստո­րագ­րել է ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100րդ ­տա­րե­լի­ցի հա­մա­հայ­կա­կան հռչա­կա­գի­րը, որն ամ­բող­ջու­թեամբ հա­կադր­ւում է հայ-թրքա­կան Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րի փի­լի­սո­փա­յու­թեա­նը, նոյ­նիսկ դրանց գո­յու­թեա­նը` թէ­կուզ այն պատ­ճա­ռով, որ դրան­ցով ոչ միայն ի կա­տար է ած­ւում ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցով պատ­մա­բան­նե­րից կազ­մո­ւած յանձ­նա­ժո­ղով ստեղ­ծե­լու, այ­սինքն` ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան փաս­տը կաս­կա­ծի տակ դնե­լու ­Թուր­քիոյ դիր­քո­րո­շու­մը, այ­լեւ վերջ­նա­կա­նա­պէս լուծ­ւում է ­Հա­յաս­տա­նի եւ ­Թուր­քիա­յի մի­ջեւ սահ­ման­նե­րի հար­ցը, եւ հայ­կա­կան կող­մը վա­ւե­րաց­նում է ­Կար­սի պայ­մա­նագ­րով հաս­տա­տո­ւած եւ ներ­կա­յումս գոր­ծող սահ­մա­նա­գի­ծը` ի հե­ճուկս նրա, որ հռչա­կագ­րով շեշ­տը դրւում է ­Սեւ­րի պայ­մա­նագ­րով եւ Ո­ւիլ­սը­նի ի­րա­ւա­րար վճռով հաս­տա­տո­ւած սահ­ման­նե­րի հար­ցը օ­րա­կար­գա­յին դարձ­նե­լու հրա­մա­յա­կա­նին:

Այս եր­կու փա­թեթ­նե­րի (ծրար­նե­րի) ան­հա­մա­տե­ղե­լիու­թիւնն ա­ռա­ջաց­նում է կա՛մ մէ­կը, կա՛մ միւսն ընտ­րե­լու ա­ռար­կա­յա­կան անհ­րա­ժեշ­տու­թիւն: Ե­թէ ­Թուր­քիան ինչ-որ հրաշ­քով ո­րո­շի ­Մեճ­լի­սից այդ Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը վա­ւե­րաց­նել մին­չեւ հայ­կա­կան կող­մը յետ կը կան­չի դրան­ցից իր ստո­րագ­րու­թիւ­նը, Ե­րե­ւա­նը կանգ­նե­լու է դրանք եւս վա­ւե­րաց­նե­լու ան­խու­սա­փե­լի հե­ռան­կա­րի առ­ջեւ: Իսկ այդ դէպ­քում ըն­դա­մէ­նը օ­րեր ա­ռաջ հրա­պա­րա­կո­ւած հա­մա­հայ­կա­կան ընդգրկ­ման հռչա­կա­գի­րը դառ­նում է թղթի կտոր: ­Սա ոչ միայն հեր­թա­կան ան­գամ ­Հա­յաս­տա­նին դնե­լու է ան­լուրջ վի­ճա­կի մէջ, այ­լեւ հար­ցա­կա­նի տակ է դնե­լու յետ այ­սու ընդ­հան­րա­պէս ­Հա­յաս­տան-սփիւռք ո­րե­ւէ ընդ­հա­նուր օ­րա­կար­գի մշակ­ման, ա­ռա­ւել եւս` ի­րա­կա­նաց­ման հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը:

Ուղ­ղա­կի պէտք է յու­սալ, որ նա­խա­գա­հը չսահ­մա­նա­փա­կո­ւի` Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը խորհր­դա­րա­նից ետ կան­չե­լով, եւ սա Ապ­րի­լի 24ին ըն­դա­ռաջ ստո­րագ­րու­թիւն­նե­րը յետս կան­չե­լու նա­խեր­գանքն է:

­Թուր­քիա ինչ­պէ՞ս պէտք է

ա­ռե­րե­սո­ւի իր ­պատ­մու­թեան ­հետ. ­Թա­ներ Աք­չամ

­Յայտ­նի պատ­մա­բան ­Թա­ներ Աք­չամ ­Հայ­կա­կան հար­ցին մա­սին իր հեր­թա­կան յօ­դո­ւա­ծը հրա­տա­րա­կեց «­Թա­րաֆ» թեր­թի մէջ, անդ­րա­դառ­նա­լով ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հետ ա­ռե­րե­սո­ւե­լու հա­ւա­նա­կան տար­բե­րակ­նե­րուն եւ փոր­ձե­լով գտնել «ա­ռե­րես­ման ա­մե­րի­կեա՞ն, թէ՞ գեր­մա­նա­կան նա­խա­տիպ» հար­ցու­մին պա­տաս­խա­նը: Ս­տո­րեւ մաս­նա­կի կրճա­տում­նե­րով «­Նոր ­Մար­մա­րա»-ն ­կը ներ­կա­յաց­նէ յօ­դո­ւա­ծը.-

Գեր­մա­նիա Իս­րա­յէ­լի պե­տու­թեան եւ հրէա­կան սփիւռ­քին հետ հա­մա­ձայ­նու­թիւն գո­յա­ցուց եւ փոխ­հա­տու­ցում տա­լու ճամ­բով լու­ծեց Հ­րէա­կան ող­ջա­կիզ­ման հար­ցը: ­Բա­ցի ատ­կէ, ան­շուշտ, ­Գեր­մա­նիա այս հար­ցին մօ­տե­ցաւ որ­պէս երկ­րի ներ­քին գործ, պատ­մու­թեան հետ ա­ռե­րե­սո­ւե­լու եւ ֆա­շա­կան­նե­րու սպա­նու­թիւն­նե­րու վե­րա­բե­րեալ հան­րու­թիւ­նը կրթե­լու ճամ­բով: ­Հա­կա­ռակ բազ­մա­թիւ քննա­դա­տու­թիւն­նե­րուն` ­Գեր­մա­նիոյ իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը այս թե­ման դար­ձու­ցին «գեր­մա­նա­կան ինք­նու­թեան» ան­բե­կա­նե­լի մէկ մաս­նի­կը:

Ա­մե­րի­կա, սա­կայն, բնիկ­նե­րու (կարմ­րա­մորթ­ներ) հան­դէպ իր գոր­ծած վայ­րա­գու­թիւն­նե­րը կը քննար­կէ հա­սա­րա­կա­կան մա­կար­դա­կով:

­Հար­ցը ա­զա­տօ­րէն կը քննար­կո­ւի, սա­կայն փնտռտուք չկայ զայն ա­մե­րի­կեան ինք­նու­թեան մաս­նիկ դարձ­նե­լու ուղ­ղու­թեամբ:

­Թուր­քիա իր պատ­մու­թեան հետ ա­ռե­րեսուե­լու հա­մար այս եր­կու տար­բե­րակ­նե­րէն ո՞ր մէ­կուն ա­ւե­լի մօ­տիկ կանգ­նած է:

Ես կ­՛ը­սեմ, որ թէ՛ կա­ռա­վա­րա­կան եւ թէ՛ 1915-ին ա­ռե­րե­սո­ւե­լու ա­ռա­ջարկ ը­նող շրջա­նակ­նե­րը այս հար­ցին կը մօ­տե­նան ա­մե­րի­կեան նա­խա­տի­պով: Այ­սինքն կա­ռա­վա­րու­թեան եւ ընդ­դի­մու­թեան մի­ջեւ այս հար­ցի առն­չու­թեամբ էա­կան տար­բե­րու­թիւն­ներ չկան: ­Հար­ցը կը դի­տար­կուի որ­պէս ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան մաս­նիկ մը: ­Հար­ցը ա­զա­տօ­րէն քննար­կե­լու ի­րո­ղու­թեան մէջ պէտք է ձեր­բա­զա­տիլ բո­լոր խո­չըն­դոտ­նե­րէն: ­Թուր­քիոյ մէջ բնա­կող հա­յեր հա­ւա­սար ի­րա­ւունք­ներ պէտք է ու­նե­նան, պէտք է նե­րո­ղու­թիւն խնդրել հա­յե­րէն, վա­գըֆ­նե­րու (հա­մայն­քա­պատ­կան կա­լո­ւած­ներ. Ա.) մա­կար­դա­կով ինչ-ինչ հար­ցեր պէտք է լու­ծո­ւին. ներ­կա­յիս այդ­պի­սի պա­հանջ­ներ է, որ մէջ­տեղ կը քշո­ւին:

Այ­սինքն, ըստ էու­թեան, ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան նոր հա­սա­րա­կու­թիւն մը կա­ռու­ցե­լու ձե­ւե­րէն մէկն ալ ­Հայ­կա­կան հար­ցին հետ ա­ռե­րե­սումն է:

Ա­սոնք անժխ­տե­լի են, սա­կայն ես կ­՛ա­ռա­ջար­կեմ ­Հա­յաս­տա­նի ու սփիւռ­քի հետ քննար­կել հա­ւա­նա­կան նա­խա­տի­պը: ­Գեր­մա­նիոյ տար­բե­րա­կը չ­՛ան­տե­սեր ժո­ղովր­դա­վա­րա­ցու­մը: Ընդ­հա­կա­ռա՛­կը, գեր­մա­նա­կան նա­խա­տի­պը ա՛լ ա­ւե­լի կ­՛ամ­րապըն­դէ ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան ինք­նու­թիւ­նը:

­Յե­տոյ… ­Պէտք չէ մոռ­նալ, որ Ա­մե­րի­կա­յի բնիկ­նե­րը ո՛չ պե­տու­թիւն ու­նին եւ ո՛չ ալ սփիւռք:

1915-ի ­Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ետք հիմ­նո­ւե­ցան ­Հա­յաս­տանն ու սփիւռ­քը: ­Ներ­կայ ­Հա­յաս­տա­նը ստեղ­ծո­ւե­ցաւ Ա­րե­ւե­լեան ­Հա­յաս­տա­նի հո­ղա­տա­րած­քի մէջ: ­Սա­կայն այդ պե­տու­թիւ­նը ստեղ­ծե­լու ըն­թաց­քին բնակ­չու­թեան թե­րեւս կէ­սէն ա­ւե­լին ­Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն փրկո­ւած­ներն էին: Այդ մար­դի­կը ի­րենց նոր բնա­կա­վայ­րե­րու բազ­մա­թիւ քա­ղաք­նե­րուն ու գիւ­ղե­րուն տո­ւին ա­նուն­նե­րը այն քա­ղաք­նե­րուն եւ գիւ­ղե­րուն, ուր ապ­րած էին ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան դա­ժան ի­րա­կա­նու­թիւ­նը «Ա­րեւմ­տեան ­Հա­յաս­տան» կո­չո­ւած հո­ղա­տա­րած­քի մէջ:

Ա­ւե­լորդ է ը­սել, որ հայ­կա­կան սփիւռ­քը հե­տե­ւանք է 1915-ի ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան:

­Հե­տե­ւա­բար, սփիւռքն ու ­Հա­յաս­տա­նը ան­տե­սե­լով, ­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը միայն ­Թուր­քիոյ մէջ բնա­կող հա­յե­րու հետ լու­ծե­լը կրնայ հի­մե­րը դնել ժխտու­մի քա­ղա­քա­կա­նու­թեան նոր հա­րիւ­րա­մեա­կի մը:

Ա­մե­րի­կա­յի մէջ բնիկ­նե­րը տա­կա­ւին ար­դա­րու­թեան կը սպա­սեն:

­Հայ­կա­կան սփիւռքն ալ ար­դա­րու­թիւն կ­՛ու­զէ, ­Թուր­քիոյ քա­ղա­քա­ցիա­կան հա­սա­րա­կու­թիւ­նը գլխա­ւո­րա­բար ա­զա­տու­թիւն կը պա­հան­ջէ: Ա­նոնք, ո­րոնք ար­դա­րու­թիւն կը պա­հան­ջեն` ա­զա­տու­թեան, իսկ ա­նոնք, ո­րոնք ա­զա­տու­թիւն կը պա­հան­ջեն` ար­դա­րու­թեան կա­րե­ւո­րու­թիւ­նը բա­ւա­կա­նա­չափ չեն զգար:

Հ­րանդ ­Տինք լուծ­ման բա­նա­լի կը նկա­տէր սփիւռ­քի հա­մա­ժո­ղով մը կազ­մա­կեր­պելն ու սփիւռ­քի եւ ­Թուր­քիոյ քա­ղա­քա­ցիա­կան հա­սա­րա­կու­թեան մի­ջեւ հա­սա­րա­կաց լե­զու գտնե­լը:

­Տին­քի կեան­քը չբա­ւեց, որ կա­րե­նար հա­սա­րա­կաց լե­զու ստեղ­ծել, սա­կայն ա­նոր սպա­նու­թիւ­նը այդ հա­սա­րա­կաց լե­զո­ւի հի­մը դրաւ: «Հ­րան­դին մի­ջո­ցով ա­ռե­րե­սո­ւէ՛ ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հետ» կար­գա­խօ­սին ի­մաս­տը ա՛յս է ա­հա­ւա­սիկ:

ԳԷՈՐԳ ԴԱՐԲԻՆԵԱՆ