­Ա­ռանց ա­զա­տագ­րո­ւած տա­րածք­նե­րու խա­րիս­խին՝ ճա­կա­տագ­րա­կա­նօ­րէն կը խախ­տի Ար­ցա­խի ինք­նա­պաշտ­պա­նա­կան կա­րո­ղա­կա­նու­թիւ­նը։ Եւ ա­ռանց Ար­ցա­խի՝ Հա­յաս­տան կը գտնո­ւի իր գո­յու­թեան ճգնա­ժա­ մին առ­ջեւ։

Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցին ար­մա­տը փան­թուր­քիզ­մի յայտ­նի մո­լո­րու­թիւնն է՝ իր հա­մի­տեան, ե­րիտթր­քա­կան և քե­մա­լա­կան դրսևո­րում­նե­րով, եւ որ կը մնայ էա­կան գի­ծը Թուր­քիոյ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մին­չեւ այ­սօր։

Այս նոյն ար­մատ­նե­րէն ծնունդ ա­ռած է նաև Ատր­պէյ­ճա­նը 1918 թո­ւին եւ փաստօ­րէն թուր­քե­ւատր­պէյ­ճա­նա­կան փան­թուր­քիզ­մի աք­ցա­նին մէջ բռնո­ւած է Հա­րա­ւա­յին Կով­կա­սը վեր­ջին հա­րիւր տա­րո­ւան ըն­թաց­քին։

Այս խնդիրն է, որ այժմ կը դրո­ւի հայ ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան առ­ջեւ իր բազ­մա­թիւ ա­ծան­ցեալ ձե­ւե­րով։ Եւ այս խնդիրն է, ո­րուն վե­րա­բեր­մամբ յստակ քա­ղա­քա­կան ռազ­մա­վա­րու­թիւն չէ ձե­ւա­ո­րո­ւած ո՛չ Արև­մուտ­քի և­ ոչ ալ Ռու­սաս­տա­նի կող­մէ, ո­րոնք կո­չո­ւած են շրջա­նի կա­յու­նու­թեան ե­րաշ­խա­ւոր­նե­րը ըլ­լա­լու։

Ներ­կայ օ­րե­րու փան­թուր­քիզ­մը հա­մա­թու­րա­նա­կա­նու­թեան գա­ղա­փա­րին վե­րար­տադ­րու­թիւնն է, ո­րուն ի­րա­կան քա­ղա­քա­կան դաշ­տը այ­սօր Կով­կասն է իր ան­մի­ջա­կան հա­րե­ւա­նու­թեամբ։ Թուր­քիա և Ատր­պէյ­ճան հե­տե­ւո­ղա­կան ճի­գեր կ­՚ը­նեն հա­մա­թու­րա­նա­կան դրօ­շի տակ հա­ւա­քագ­րե­լու նաեւ Կեդ­րո­նա­կան Ա­սիոյ ժո­ղո­վուրդ­նե­րը եւ սա­կայն՝ ա­ռա՛նց նշա­նա­կա­լի յա­ջո­ղու­թեան։

Կեդ­րո­նա­կան Ա­սիոյ նո­րան­կախ պե­տու­թիւն­նե­րը, ա­ռայժմ գէթ, կ­՚ապ­րին բո­լո­րո­վին այլ քա­ղա­քա­կան ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թիւն­նե­րով՝ զգա­յուն մնա­լով հան­դերձ ի­րենց եւ Թուր­քիոյ միջև գո­յու­թիւն ու­նե­ցող մշա­կու­թա­յին առն­չու­թիւն­նե­րուն։ Այս կրա­ւո­րա­կան վե­րա­բեր­մուն­քը կրնայ ի վեր­ջոյ փո­խո­ւիլ եւ նոր յե­նա­րան­ներ հայ­թայ­թել Թուր­քիոյ եւ իր կով­կա­սեան ար­բա­նեա­կին, բայց այդ մէ­կը կա­խում պի­տի ու­նե­նայ այն բա­նէն, թէ ինչ­պի­սի՞ բա­ցեր կը թո­ղուն մե­ծա­պե­տա­կան ու­ժե­րը շրջա­նի խա­ղա­տախ­տա­կին վրայ յա­ռա­ջի­կայ տա­րի­նե­րուն։

Փան­թուր­քիզ­մի ան­մի­ջա­կան սե­ւե­ռա­կէ­տը Հա­յաս­տանն է այ­սօր եւ ա­ռա­ջին հեր­թին՝ Ար­ցա՛­խը, ո­րուն կեն­սա­կան նշա­նա­կու­թիւ­նը Հա­յաս­տա­նի լի­նե­լիու­թեան (viability) հա­մար նո­րու­թիւն չէ թուր­քե­ւատր­պէյ­ճա­նա­կան կող­մի ռազ­մա­գէտ­նե­րուն։ Մինչ Արև­մուտ­քը եւ մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թիւ­նը Ար­ցա­խի Հար­ցին կը նա­յին որ­պէս շրջա­նա­յին ազ­գա­յին (էթ­նիկ) հա­կա­մար­տու­թեան, զոր պէտք է հար­թել բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րու ճամ­բով, Թուր­քիա եւ Ատր­պէյ­ճան Ար­ցա­խը կը դի­տեն որ­պէս ա­նըն­դու­նե­լի խո­չըն­դո­տի, զոր պէտք է վերց­նել ա­մէն գնով։ Ա­նոնք գի­տեն, որ Ար­ցախ Հա­յաս­տա­նի աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ամ­րոցն է, ա­ռանց ո­րուն լրջօ­րէն կը վտան­գո­ւի Հա­յաս­տա­նի գո­յու­թիւ­նը։ Ա­նոնք հա­մո­զո­ւած են, որ փան­թուր­քիզ­մի հե­ռա­հար նպա­տակ­նե­րուն առջև ամ­րօ­րէն ծա­ռա­ցած է Ար­ցա­խի (եւ ա­զա­տագ­րո­ւած տա­րածք­նե­րու) պաշտ­պա­նա­կան հա­մա­կար­գը։ Ի­րենց հա­շո­ւով, Ար­ցա­խի ա­զա­տագ­րու­թեան գոր­ծո­ղու­թիւ­նը ուղ­ղո­ւած էր յատ­կա­պէս թուրք­ևատր­պէյ­ճա­նա­կան կեն­սա­կան շա­հե­րուն դէմ. այլ խօս­քով, ան ստեղ­ծո­ւած էր վի­ժեց­նե­լու հա­մար փան­թուր­քիզ­մի քա­ղա­քա­կա­նու­թեան հե­ռան­կար­նե­րը։ Այս բա­նին հա­մար, ի­րենք կը քննա­դա­տեն Ա­րեւ­մուտքն ու Ռու­սաս­տա­նը՝ ար­հա­մար­հե­լով Հա­յաս­տա­նի և Ար­ցա­խի ու առ­հա­սա­րակ մեր ժո­ղո­վուր­դին բա­նա­լի դե­րա­կա­տա­րու­թիւ­նը այդ գոր­ծին մէջ։ Յա­մե­նայն դէպս ար­դիւն­քը նոյնն է։ Եւ բա­ցար­ձա­կա­պէս ճի՛շտ է ի­րենց գնա­հա­տա­կա­նը գո­նէ Հա­յաս­տա­նի հաշ­ւոյն։

Կաս­կած չկայ, որ հայ քա­ղա­քա­կան միտ­քը գոր­ծեց բա­ցա­ռիկ յստա­կա­տե­սու­թեամբ - երբ փուլ կու գար Խորհըր­դա­յին Միու­թիւ­նը - եւ իր գերխն­դի­րը հա­մա­րեց Ար­ցա­խի ա­զա­տագ­րու­թեան դժո­ւա­րին գոր­ծը նոյ­նիսկ երկ­րա­շար­ժի հա­մա­տա­րած ա­ւե­րին մէջ։

Մե­րօ­րեայ փան­թուր­քիզ­մի եր­կու մեծ զէն­քերն են իս­լա­միզմն ու քա­րիւ­ղը։ Ա­րեւ­մուտք եւ Ռու­սաս­տան մեծ վա­րա­նում­նե­րու մէջ կը գտնո­ւին իս­լա­միզ­մի մար­տահ­րա­ւէ­րին առ­ջեւ։ Արև­մուտ­քի տնտե­սու­թեանց հա­մար կեն­սա­կան նշա­նա­կու­թիւն ու­նե­ցող նաւ­թա­յին պա­շար­նե­րը կը գտնո­ւին իս­լա­մա­կան աշ­խար­հին մէջ։ Իսկ քա­րիւ­ղով եւ կա­զով հա­րուստ Ռու­սա­կան Դաշ­նու­թեան ժո­ղովր­դագ­րա­կան քար­տէ­զը յա­գե­ցած է իս­լամ ազ­գու­թիւն­նե­րու զբա­ղե­ցու­ցած լայն տա­րածք­նե­րով։ Իս­լա­միզմ եւ քարիւղ ան­քակ­տե­լիօ­րէն ըն­դե­լուզուած են ի­րա­րու եւ մշտա­պէս զի­րար կը քա­ղա­քա­կա­նաց­նեն։ Ու նաև պար­տա­դի՛ր կը դարձ­նեն աշ­խար­հա­կար­գի հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թեան պահ­պա­նու­մը՝ գեր-տէ­րու­թիւն­նե­րու մշտա­կան հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեամբ։

Այս նուրբ հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թիւնն է, որ յան­կարծ կը վտան­գո­ւի Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի իս­լա­մու­թեան ծո­ցէն դուրս ե­կած իս­լամ ծայ­րա­յե­ղա­կա­նու­թեամբ, որ իր կար­գին պա­րարտ հող կը հայ­թայ­թէ տա­րա­ծաշր­ջա­նէն ներս ա­ռա­ւե­լու­թիւն­ներ կոր­զե­լու ձգտող թուր­քե­ւատր­պէյ­ճա­նա­կան յայտ­նի խա­ղին։

Էր­տո­ղա­նի և Ա­լիե­ւի կով­կա­սեան ռազ­մա­վա­րու­թիւնն է ա­ռա­ւե­լա­գոյնս շա­հա­գոր­ծել այս թան­կա­գին պա­տե­հու­թիւ­նը եւ տկա­րաց­նել Հա­յաս­տա­նի յե­նա­րան­նե­րը շրջա­նի բե­մա­հար­թա­կին վրայ։ Ա­նոնց նպա­տակն է թա­կար­դի մէջ բռնել Ե.Ա.Հ.Կ.ի հո­վա­նիին տակ գոր­ծող Ար­ցա­խի Հար­ցի բա­նակ­ցա­յին գոր­ծըն­թա­ցը եւ զայն ան­շար­ժու­թեան դա­տա­պար­տել։ Ա.Մ.Ն., Ռու­սաս­տան եւ Ֆ­րան­սա, ո­րոնց­մէ կազ­մո­ւած է Ե.Ա.Հ.Կ.ի Մինս­քի Խում­բի Հա­մա­նա­խա­գա­հու­թիւ­նը, նեղ շա­հեր ու­նին այս կնճռոտ ի­րա­կա­նու­թեան մէջ եւ ան­խու­սա­փե­լիօ­րէն ի­րենց եր­կո­ւու­թիւն­նե­րը կը փո­խան­ցեն Ար­ցա­խի բա­նակ­ցա­յին գոր­ծըն­թա­ցին։

Թուր­քե­ւատր­պէյ­ճա­նա­կան ճնշու­մը հետզ­հե­տէ կ­՚ա­ճի մի­ջազ­գա­յին դի­ւա­նա­գի­տու­թեան բևեռ­նե­րուն վրայ՝ բա­նակ­ցա­յին գոր­ծըն­թա­ցը մխրճե­լով յա­ւի­տե­նա­կան փա­կու­ղիի մէջ։ Թուր­քիա եւ Ատր­պէյ­ճան կը յու­սան շնչա­հեղձ ը­նել Հա­յաս­տանն ու Ար­ցա­խը. քայ­քա­յել զա­նոնք տնտե­սա­պէս եւ պա­ռակ­տել քա­ղա­քա­կա­նօ­րէն. բա­րո­յալ­քել քա­ղա­քա­ցին եւ ան­լու­ծե­լի դարձ­նել հա­սա­րա­կա­կան կեան­քի խնդիր­նե­րը։ Ա­նոնք կ­՚ու­զեն պա­տե­րազ­մը շա­հիլ ներ­սէն։ Հայ­կա­կան կող­մի խնդի­րը պի­տի ըլ­լայ պահ­պա­նել ռազ­մա­կան գե­րա­կա­յու­թիւ­նը Ատր­պէյ­ճա­նի դէմ եւ տե­ւա­բար հա­ւա­սա­րակշ­ռել մի­ջազ­գա­յին շա­հե­րու հա­կա­սու­թիւն­նե­րը ի նպաստ իր անվտան­գու­թեան։ Բայց մա­նա­ւա՛նդ՝ ստեղ­ծել ինք­նավս­տա­հու­թեամբ տո­գորուած քա­ղա­քա­ցիա­կան ար­ժա­նա­պա­տիւ մի­ջա­վայր, ձա­խո­ղու­թեան մատ­նե­լու հա­մար թուրք­ևատր­պէյ­ճա­նա­կան սադ­րան­քը։

Այս կէ­տին վրայ, պէտք է հարց տալ, թէ իս­կա­պէս ի՞նչ կը փոր­ձեն ի­րա­գոր­ծել Թուր­քիա և Ատր­պէյ­ճան՝ ընտ­րե­լով թշնա­մու­թեան ու­ղին։ Ի՞նչ կը շա­հին Հա­յաս­տա­նի տկա­րա­ցու­մով, որ այս պա­րա­գա­յին կը նշա­նա­կէ՝ Ար­ցա­խի անձ­նա­տո­ւու­թեամբ։ Ի՞նչ է փան­թուր­քիզ­մի գրա­ւը շրջա­նա­յին այս խա­ղին մէջ։

Այս հար­ցու­մին պա­տաս­խա­նե­լէ ա­ռաջ, կ­՚ու­զեմ յստակ ը­նել, որ կը հիմ­նո­ւիմ ռազ­մա­վա­րա­կան հետ­ևեալ ա­ռա­ջադ­րու­թեան վրայ։ Ա­ռանց ա­զա­տագ­րո­ւած տա­րածք­նե­րու խա­րիս­խին՝ ճա­կա­տագ­րա­կա­նօ­րէն կը խախ­տի Ար­ցա­խի ինք­նա­պաշտ­պա­նա­կան կա­րո­ղա­կա­նու­թիւ­նը։ Եւ ա­ռանց Ար­ցա­խի՝ Հա­յաս­տան կը գտնո­ւի իր գո­յու­թեան ճգնա­ժա­մին առ­ջեւ։

Հայ­կա­կան կող­մը սխա­լե­լու լու­սանցք չու­նի այս խնդրին մէջ։

Ան­ցեա­լին, այ­սինքն1994ին, դեռ կա­րե­լի էր ինչ որ չա­փով պատ­կե­րաց­նել, որ Հա­յաս­տա­նի ա­նա­պա­հո­վու­թեան այս մեծ հար­ցա­կա­նը մի­ջազ­գա­յին ազ­դու ե­րաշ­խիք­նե­րով կը չէ­զո­քա­ցո­ւէր՝ կա­րե­լի դարձ­նե­լով կող­մե­րու հա­մա­ձայ­նու­թիւ­նը։ Դժ­բախ­տա­բար հայ­կա­կան կող­մը վա­ղուց հա­մո­զո­ւե­ցաւ, որ այդ ե­րաշ­խիք­նե­րը իս­կա­պէս գո­յու­թիւն չու­նին, քա­նի որ այդ ե­րաշ­խա­ւոր­նե­րը պար­զա­պէս չկան բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րու սե­ղա­նին վրայ վե­րը յի­շո­ւած բո­լոր պատ­ճառ­նե­րով։ Նաեւ հա­մո­զո­ւե­ցաւ, որ Ատր­պէյ­ճան առ­հա­սա­րակ հե­տաքրքրուած չէ բա­նակ­ցե­լով եւ իր յոյ­սը կա­պած է ռազ­մա­կան յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րու եւ տնտե­սա­կան գե­րոյ­ժի (leverage)։

Էր­տո­ղա­նի և Ա­լի­ևի հա­մար, փան­թուր­քիզ­մի գրա­ւը փոր­ձիչ է եւ ի­րա­կան ու այդ իսկ պատ­ճա­ռով բա­նակ­ցա­յին գոր­ծըն­թա­ցը կը գտնո­ւի տեղ­քայ­լի մէջ։

Ե­թէ Թուր­քիա եւ Ատր­պէյ­ճան յա­ջո­ղին ի­րա­կա­նաց­նել ի­րենց հա­մաթր­քա­կան ե­րա­զան­քը եւ կա­րո­ղա­նան ճեղ­քել զի­րենք աշ­խար­հագ­րա­կա­նօ­րէն բաժ­նող հայ­կա­կան պա­տո­ւա­րը, հիմ­նո­վին կը յե­ղաշր­ջո­ւի Կով­կա­սեան Տա­րա­ծաշր­ջա­նի ու­ժա­յին քար­տէ­զը եւ թուրք­ևատր­պէյ­ճա­նա­կան ա­ռանց­քը կը հաս­տա­տէ ինք­զինք, որ­պէս կով­կա­սեան բե­մի գլխա­ւոր դե­րա­կա­տա­րը։

Թուր­քիոյ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան խա­րիս­խը մե­ծա­պէս կ­՚ամ­րապն­դուի Սեւ Ծո­վու ա­ւա­զա­նին մէջ եւ ան կը սկսի տի­րա­պե­տող ներ­կա­յու­թիւն ըլ­լալ Կաս­պից Ծո­վու ա­ւա­զա­նին մէջ։ Թուր­քիա եւ Ատր­պէյ­ճան ի­րենց հա­կակշ­ռին տակ կ­՚առ­նեն հիւ­սիս-հա­րաւ հա­ղոր­դակ­ցու­թեան ու­ղի­նե­րը եւ Ռու­սաս­տա­նը կը բաժ­նեն Ի­րա­նէն եւ Արև­մուտ­քը կը բե­րեն պար­տա­դիր գոր­ծակ­ցու­թեան ի­րենց իսկ թե­լադ­րած պայ­ման­նե­րով։

Փան­թուր­քիզ­մի յա­ռաջ­խա­ղաց­քը ինք­նա­բե­րա­բար պայ­թու­ցիկ վի­ճակ կը ստեղ­ծէ Ի­րա­նեան Ատր­պէյ­ճա­նի մէջ՝ վտան­գե­լով Ի­րա­նի ներ­քին հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թիւ­նը։ Ան նաեւ կը գրգռէ Հիւ­սի­սա­յին Կով­կա­սի եւ Ռու­սաս­տա­նի այլ վայ­րե­րու թրքա­ցեղ եւ իս­լամ բնա­կա­վայ­րե­րու ան­ջա­տո­ղա­կան ա­խոր­ժակ­նե­րը։ Եւ ի վեր­ջոյ կը սկսի խլրտիլ Կեդ­րո­նա­կան Ա­սիան։

Ար­ցա­խի հիմ­նախնդ­րի ե­տին գո­յու­թիւն ու­նի ամ­բողջ թնճու­կը տա­րա­ծաշր­ջա­նի բարդ հիւ­սո­ւած­քին, իսկ փան­թուր­քիզ­մի հե­ռան­կար­նե­րը շատ ա­ւե­լին են քան հայ-թրքա­կան հա­կա­մար­տու­թիւ­նը։

Բ­նա­կան է, որ փան­թուր­քիզ­մի այս հե­ռան­կար­նե­րուն հան­դէպ չեն կրնար ան­տար­բեր մնալ Ռու­սաս­տանն ու Ա­րեւ­մուտ­քը։ Չի կրնար ան­տար­բեր մնալ եւ Ի­րա՛­նը։ Փան­թուր­քիզ­մի ծա­ւա­լա­պաշ­տու­թեան դէմ հե­ռա­հար մի­ջոց­ներ ձեռք պէտք է առ­նեն Հա­յաս­տանն ու Վ­րաս­տա­նը և քիւրտ ազ­գա­յին շար­ժու­մը։

Այս բո­լո­րը ը­սե­լէ ետք, պէտք է վճռա­կա­նօ­րէն շեշ­տել, որ այս մեծ պատ­կե­րին հիմ­նա­կան ո­րո­շի­չը Ար­ցա­խի հիմ­նախն­դիրն է, ուր շատ մեծ են վտանգ­նե­րը։

Շր­ջա­նի մեծ սա­կար­կու­թիւն­նե­րու սե­ղա­նին վրայ մե­ծա­պե­տա­կան ու­ժե­րու խա­ղա­կա­նոն­նե­րը ա­րագ վե­րի­վայ­րում­նե­րու կ­՚են­թար­կո­ւին ա­մէն օր եւ այդ խա­ղին մէջ Ար­ցա­խը կրնայ նեղ շա­հե­րու զոհ դառ­նալ։

Ար­ցա­խի լի­նե­լիու­թեան միակ իս­կա­կան ե­րաշ­խա­ւո­րը մեր ժո­ղո­վուրդն է։

Մեր բազ­մա­կող­մա­նի պատ­րաս­տո­ւա­ծու­թիւ՛­նը։

Ար­ցա­խի դա­տը պի­տի շա­հո­ւի ոչ միայն սահ­մա­նագ­ծին վրայ, այ­լեւ աշ­խար­հի բո­լոր մեծ մայ­րա­քա­ղաք­նե­րուն մէջ։

Պա­հել Ար­ցա­խը իր ա­զա­տագ­րո­ւած միւս տա­րածք­նե­րով՝ մեր ազ­գա­յին գե­րակ­շիռ ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թիւնն է այ­սօր։

Մեր գո­յու­թեան և­ ան­կա­խու­թեան հզօր գրա­ւա­կա՛­նը։

Պար­տու­թեան մատ­նե՛լ փան­թուր­քիզ­մի քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը այս բո­լոր ճա­կատ­նե­րուն վրայ՝ մեր հա­ւա­քա­կան պար­տա­կա­նու­թիւ՛նն է։

Կա­րօ Ար­մե­նեան