Հայ մշակոյթի պատմութեան, հայ դասական գրականութեան պատմութեան մէջ 5րդ դարի թարգմանիչների եւ թարգմաչաց շարժման դերը, հրիտակած արդիւնքը մեծ ու նշանակալից է եղել:

Այն մտաւորականութիւնը, որ 5րդ դարում, հայոց տառերի գիւտից յետոյ, թարգմանական, ապա նաեւ հեղինակային ու ստեղծագործական աշխատանքով, հայոց նորաստեղծ գրութեան ուսուցման, դասաւանդման ու տարածման ազգաշէն նուիրվածութեամբ հայապահպանման հսկայական գործը իրականացրեց, իսկապէս մի որակեալ որեար էր, որ արդարացիութեամբ արժանացաւ եկեղեցական տօնացոյցի մէջ մտնելու ու տօնուելու. նրանցից ոմանք նոյնիսկ սրբացուեցին, դասուեցին սրբերի շարքը։
Հայերէն տառերի գիւտի, թարգմանչաց շարժման եւ հայ մշակոյթի դասական երախտաւորներին հայոց եկեղեցին երկու տօն է սահմանել. Յունիսի վերջին, կամ Յուլիսի սկզբին, Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի տօնը. և Հոկտեմբերի երկրորդ շաբաթ օրը, Սբ Թարգմանիչների տօնը՝ Սահակ Պարթեւի, Մեսրոպ Մաշտոցի , Յովսէփ Պաղնացու, Յովհան Եկեղեցացու, Ղեւոնդ Վանանդեցու, Կորիւն Սքանչելիի, Եղիշէի, Մովսէս Քերթողի, Եզնիկ Կողբացու, Դաւիթ Անյաղթ փիլիսոփայի, Մովսէս Խորենացու, Մամբրէ Վերծանողի, Աբրահամ Զենակացու, Արձանի, Մուշէի, Խոսրովի, Ղազար Փարպեցու, Գրիգոր Նարեկացու եւայլն: Դիտաւորութեամբ եմ յիշատակում այդ սրբանունները, որովհետեւ պատմական նուիրականութեան ջերմու- թեամբ են լցնում մեր սրտերը։ Սա տօնն է Սուրբ Գրքերի թարգմանութեան, այնուհետեւ շարունակուած հայ դպրութեան ու գրականութեան պանծացման տօնը: Պատմական ներբողներ են նուիրուել թարգմանիչներին, ինչպէս՝ Վարդան Արեւելցու յօրինած «Որք զարդարեցին» շարականը, որով ներբողում է թարգմանիչների կատարած ազգանուեր գործը, որով զարդարեցին հայերէն սկզբնաւորուող դպրութիւնը, զարդարեցին մեր ժողովրդի մտաւոր կեանքը: Հինգերորդ դարը Մաշտոցեան տառերի սքանչելի գիւտով ու թարգմանիչների կատարած մեծ գործով դարձաւ Ոսկեդար: Պատկերաւոր ասած՝ թարգմանիչները իսկապէս եղան Ոսկեդարի ոսկերիչները:
Յայտնի է, որ հայոց եկեղեցու՝ թարգմանիչներին նուիրած տօնը Գարեգին Արքեպիսկոպոս Յովսէփեանցը, որ ամերիկահայութեան առաջնորդն էր 1938-43 թթ, հետագայում՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսը, առաջադրեց, տօնել որպէս Մշակոյթի Տօն։ Առաջարկը ժողովրդականացաւ։ Այնուհետեւ, նախ սփիւռքում, ապա հայրենիքում, Հոկտեմբեր ամսի երկրորդ շաբաթ օրը Սրբոց Թարգմանչաց Վարդապետաց տօն, դարձաւ նաեւ Հայ Մշակոյթի տօն։
4րդ դարի սկզբից քրիստոնէութեան հաստատման հետ Հայաստանում ուժեղացած ծաւալներով տարածւում էր յունարէնի ազդեցութիւնը: Արեւելեան տարածքներում զօրաւոր էր ասորերէնի ազդեցութիւնը: Քրիստոնէական կրօնական արարողութիւնները կատարւում էին յունարէն սուրբ գրքերի օգտագործմամբ, կամ ասորերէն սուրբ գրքերի օգտագործմամբ, որ հասկանալի չէին ժողովրդին: Ըստ կարիքի առաջացաւ արարողութիւնը հայերէնի թարգմանելու խնդիրը: Թարգմանիչ հայրերը սկսեցին տեղի վրայ, արարողութեան ընթացքում, միաժամանակ կատարել ընթերցուածի հայերէն թարգմանութիւնը: Եւ դա կարեւոր ու մասնագիտական գործ էր. Սուրբ Գրքի խօսքը պէտք էր ճշգրիտ թարգմանութեամբ մատուցուէր ժողովրդին. այլապէս սըրբապղծութիւն կը լինէր: Պարզ է, որ բանիմաց, լեզուները լաւ իմացող, մտաւորական անհատներ պիտի լինէին... Եւ եղան ու էին թարգմանիչները: Նրանք միաժամանակ զգացին, ըմբռնեցին ազգային լեզուի գործածութեան, պահպանութեան եւ տարածման կարեւորութիւնը: Հանճարը շողարձակեց այր մի Մեսրոպ Մաշտոցի մտածումից, որով սկիզբ առաւ հայերէն տառերի մեծասքանչ գիւտի մեծուղին: Սբ Մեսրոպ Մաշտոցը իրականացրեց տառերի գիւտի հրաշքը. նաեւ իրականացրեց հայերէն գրքի ընթերցումը հայերէն տառերով, հայերէն լեզուով: Մասնաւորաբար այդ հիմքով ամրացաւ քրիստոնէութիւնը հայութեան մէջ: Այդ ամրացած հաւատքով էր, որ հայութիւնը, ընդամէնը յիսուն տարի յետոյ, պատերազմեց կրակապաշտութեան ու կռապաշտութեան դէմ: 451 թուականում քրիստոնեայ հայ ժողովուրդը ազգային կրօնի ու ազգային հաւատքի պատերազմ մղեց կրակապաշտ Պարսկաստանի դէմ: Տասնամեակներ տեւեցին այդ պատերազմները, Մամիկոնեանների ղեկավարութեամբ, աւարտուելով Նուարսակի Դաշնագրով, որով հայութիւնը պարտադրեց իր ազգային կամքը: Մնաց հայ քրիստոնեայ: Ազգային-կրօնական ինքնութեան պահպանման Վարդանանց Պատերազմները ղեկավարեցին հայ ուխտապահ իշխանները՝ Մամիկոնեանները, Ամատունիները, Խորխոռունիները, Յովսեփ Վայոցձորեցիները, Ղեւոնդեան քահանաները...
Հայերէն Աստուածաշունչը, հազար տարիներից աւելի ժամանակաշրջանում, զօրաւոր դեր է կատարել մեր ժողովրդի դաստիարակութեան, գրաճանաչութեան, ուսումնառութեան ու կրթութեան, զարգացման գործում. իրականութիւն է, որ մինչեւ 19րդ դարի վերջերը Աստուածաշունչն էր գործածւում որպէս դասագիրք մատաղ սերունդներին գրաճանաչ դարձնելու, կրթելու համար։
Կաթողիկոս Սահակ Պարթեւի հովանավորութեամբ Թարգմանչաց Շարժումը 5րդ դարում սկսելով պայքար մղեց յունական եւ ասորական, ապա նաեւ պարսկական ազդեցութիւնների դէմ. հիմնուեցին հայոց դպրոցներ. թարգմանուեցին քրիստոնէական բազմաթիւ գրքեր հայերէնի. հայացուեց եկեղեցական ծիսակատարութիւնը. սկզբնաւորուեց ինքնուրոյն հայալեզու դպրութիւն, գրականութիւն: Դա եղաւ հայ ժողովրդի ազգային ինքնուրոյնութիւնը ամրացնող ու պահպանող հիմնաքարերից ամենակարեւորը: Հայոց պետականութեան ժամանակի վերնախաւը եւ Արշակունի Վռամշապուհ թագավորը միացան Սահակ Պարթեվին ու Մեսրոպ Մաշտոցին թարգմանչաց շարժման ազգային պայքարում, որովհետեւ հայկական պետականութեան շահն էլ այդ էր պահանջում:
Հայ դասական գրականութեան մատենագէտները մինչեւ վերջերս զարմանում էին, թէ տառերի գիւտից անմիջապէս յետոյ, գրաբար լեզուն ինչպէս ձեռք բերեց այնպիսի արտայայտչական կարողութիւն ու ճկունութիւն, այնպիսի հարազատութեամբ ու գեղարուեստական բարձր որակով արտայայտելու թարգմանուած բարդ երկերը: Ես հաւատացած եմ, որ դա արդիւնքն է թարգմանիչների կատարած տքնաջան աշխատանքի, որ կրօնական արարողութիւնների ընթացքում, տեղի վրայ միաժամանակ կատարած բանաւոր թարգմանութիւնների միջոցով մշակում, կոկում ու յղկում էին գրաբարը, ժամանակի հանրային, հասարակական հաղորդակցութեան լեզուն. վարժւում էին թարգմանութեան աշխատանքում: Հայոց քրիստոնէութեան ընդունումից մինչեւ տառերի գիւտը շուրջ մէկ դար է լինում. այդ հարիւր տարինե- րի ընթացքում կրօնական արարողութիւնների ժամանակ թարգմանիչները շարունակ հայերէնի թարգմանեցին յունարէնն ու ասորերէնը, մշակեցին հայերէն գրաբար լեզուն, հմտացան թարգմանութեան գործում, ու երբ գործը եկաւ Սուրբ Գրքերի հիմնաւոր, գրաւոր թարգմանութեանը, թարգմանիչները հմտացած, պատրաստ էին. Սուրբ Գրքերի եւ մնացեալ կարեւոր երկերի թարգմանութիւնը յաջողութեամբ իրականացրին։
Սահակ Պարթեւի եւ Մեսրոպ Մաշտոցի աշխատասիրած հոգեւոր եւ ծիսական երկերը, Կորիւն Սքանչելիի, Ղազար Փարպեցու, Մովսէս Խորենացու, Եզնիկ Կողբացու, Եղիշէի եւ միւսների գործերը հեղինակային աշխատություններ ու ստեղծագործութիւններ լինելով հանդերձ, շահուել են նաեւ թարգմանական վաստակից։ Մշակութային, բանասիրական, մատենագիտական եւ գրական տօներով ենք ըստ արժանաւորի մեծարում հայ դասական թարգմանիչներին եւ գրական ստեղծագործող քանքարաւորներին:
Փա՜ռք հայ մշակոյթին։

Գրիշ Դաւթեան
Կլենտէյլ, Քալիֆորնիա