Դեռ որ­քան բան ու­նինք ը­սե­լիք ու պատ­մե­լիք Հա­յաս­տան-Ս­փիւռք մեր այ­սօ­րո­ւան ի­րա­կա­նու­թեան մա­սին։ Այս օ­րե­րուս մա­նա­ւանդ, երբ հայ­րե­նի­քի մէջ գու­մա­րո­ւե­ցաւ հա­մա­հայ­կա­կան 5-րդ հա­մա­ժո­ղո­վը, որ ժո­ղո­վաս­րահ­նե­րուն մէջ կո­չո­ւած էր նոր ձե­ւով լայ­նօ­րէն քննար­կե­լու Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100-ա­մեա­կի,

Սու­րիա-­Քե­սա­պի պէս հա­մայն հա­յու­թիւ­նը մտա­հո­գող ծան­րա­գոյն հար­ցեր, հա­մայն հայ մա­մու­լի լրագ­րող­նե­րու հա­մա­գու­մար եւ Հա­յաս­տան-Ս­փիւռք մեր ա­պա­գա­յի ա­մէ­նէն կեն­սա­կան խնդի­րը իր դրա­կան ու ժխտա­կան հե­ռան­կար­նե­րով ու ակն­կա­լու­թիւն­նե­րով։ Հա­մա­ժո­ղով՝ որ յատ­կա­պէս փոր­ձեց ճշդել իր ազ­գա­յին տո­կու­նու­թեան ու դի­մադ­րու­թեան սահ­ման­նե­րը, եր­բեմն այդ սահ­ման­նե­րէն ալ ան­դին եր­թա­լով։

Հա­մա­ժո­ղո­վին մաս­նակ­ցող­նե­րը ա­ռանց ձե­ւա­կան ո­րե­ւէ տրա­մադ­րու­թեամբ ե­ղունգ­ներ, մատ­ներ ու ձեռ­քեր պաշտ­պա­նող գու­նա­ւոր ձեռ­նոց­նե­րու՝ գրկե­ցին շի­կա­ցած եր­կա­թը մերկ ձեռ­քե­րով, ա­ռանց թաւ­շեայ ձեռ­նոց­նե­րու։

Հի­մա՝ զրոյց ու պայ­քար պի­տի շղթա­յա­զե­րենք շի­կա­ցած եր­կա­թին հետ. ափ-ա­փի, նա­յո­ւածք-նա­յո­ւած­քի, ե­րես-ե­րե­սի։

Հա­մա­գու­մա­րին ար­ծար­ծո­ւած օ­րա­կար­գա­յին նիւ­թե­րը՝ դաս­տիա­րակ­չա­կան կամ տե­սա­բա­նա­կան բո­վան­դա­կու­թեամբ դա­սա­խօ­սազ­րոյց­նե­րու սահ­ման­նե­րէն դուրս ե­կան, ու ի­րենց բո­վան­դա­կու­թե­նէն ալ ա­ւե­լի ան­դին եր­կա­րե­ցան. հա­կա­ճա­ռող փո­խա­սա­ցու­թիւն­ներ կամ ի­րար հա­մո­զող պարզ խօս­քեր չե­ղան ա­նոնք, ոչ ալ հա­սա­րակ հռե­տո­րա­կան սրու­թեամբ յատ­կան­շո­ւե­ցան։ Ո­րոշ պա­րա­գա­նե­րու՝ տի­րա­պե­տող ե­ղան յան­դուգն քննար­կում­նե­րու խոր­քա­յին վեր­լու­ծում­ներ, մա­կե­րե­սէն վեր ու մա­կե­րե­սէն վար, հար­ցի թի­րա­խին սիր­տը զար­նե­լով։

Կեան­քը հա­յու­թեան ներ­կայ պայ­քա­րը հա­յու­թեան ծո­ցին մէջ զե­տե­ղած է։ Հար­ցե­րու ծան­րու­թիւ­նը ա­ւե­լի քան ճնշիչ ու ճնշող է, քան կրնա­յինք ե­րէկ դեռ ե­րե­ւա­կա­յել։ Կար­ծես կեան­քի մը տար­բեր պատ­կե­րը ըլ­լար, որ յան­կարծ, ա­կա­մա­յօ­րէն որ­դեգ­րե­ցինք, իւ­րա­ցու­ցինք, մե՛­րը, ձե՛­րը դար­ձու­ցինք։

Հա­յաս­տա­նը այ­սօր մէկ է, եր­կուք է, ե­րեք է. բայց Հա­յաս­տա­նը իս­կու­թեան մէջ ՄԷԿ է։ Հա­յաս­տա­նը կը պատ­կա­նի նախ եւ ա­ռաջ իր ինք­զին­քին։ Բայց հա­յե­րը կը պատ­կա­նին Հա­յաս­տա­նին, ի­րենց ինք­զին­քէն ա­ռաջ ու վերջ։

Այս հա­մա­ժո­ղո­վէն, յու­սամ որ, նոր պատ­գամ­ներ պի­տի տա­րասըփ ­ռ­ուին հա­մայն հա­յու­թեան հա­մար։ Նոր լոյս, նոր վճռա­կա­մու­թիւն։ Երկ­րոր­դը ա­ռանց ա­ռա­ջի­նին չ­’ըլ­լար։ Հա­մե­մա­տու­թիւն­նե­րու ող­բեր­գու­թիւն մը կ­’ապ­րինք, ե­թէ հասկ­ցած ենք, կամ ե­թէ չենք հաս-կը­ցած...։

Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն եւ Ան­կա­խու­թիւն միա­սին կը քա­լեն։ Ան­խու­սա­փե­լիօ­րէն նոյն ճամ­բան ընտ­րած են։ Այս­քա­նով կը բա­ւա­րա­րո­ւիմ, չներ­թա­փան­ցե­լու հա­մար ի­մաստ­նե­րու ո­րոշ թէ ա­նո­րոշ, ե­րե­ւե­լի թէ ա­նե­րե­ւոյթ դե­րե­րու մէջ։

Ո՛ր հա­յը կրնայ տա­րա­կար­ծիք ըլ­լալ այս ճշմար­տու­թեան։ Աշ­խար­հի բո­լոր հա­յե­րը շատ բան կը պար­տին հայ­րե­նի­քին։ «­Հայ­րե­նիք» ի­մաս­տի հա­մա­պար­բակ հաս­կա­ցո­ղու­թեան։ Ման­կու­թեան ու դպրո­ցա­կան տա­րի­նե­րէն, ա՛յս ե­ղած է մեր տան ու դպրո­ցի կեն­դա­նի դաս­տիա­րա­կու­թիւ­նը։ Մեր ու­սու­ցիչ­նե­րը սեւ, ա­պա՝ կա­նաչ գրե­տախ­տա­կին վրայ սպի­տակ կա­ւի­ճով կը գծէին Կի­լի­կիան, Կար­սը, Ար­տա­հա­նը, երկ­գա­գաթ Ա­րա­րա­տը, քա­ռա­գա­գաթ Ա­րա­գա­ծը։ Ա­ւե­լի վերջ, կը գծէին գու­նա­ւոր կա­ւի­ճով ալ, որ­պէս­զի փոք­րիկ ա­շա­կերտ­նե­րուն կա­տա­րե­լա­պէս իւ­րաց­նել տան այս խոր-հըր­դա­ւոր ճշմար­տու­թիւ­նը, այն է, թէ հայ­րե­նիք­նե­րը բա­ժա­նա­րար սահ­ման ու­նին, թէ Ա­րա­րա­տը այժմ մեր սահ­ման­նե­րէն դուրս է, բայց մեր հո­գիի սահ­ման­նե­րէն ներս պի­տի ապ­րի միշտ։

Ա­րա­րատ սի­րե­լիս։ Շա­րու­նա­կենք մեր սի­րա­յին զրոյ­ցը, գաղտ­նօ­րէն, ի­րա­րու հետ, շունչ շուն­չի, նա­յո­ւածք նա­յո­ւած­քի։

Փա­կա­գիծ մը բա­նա­լով, ը­սենք, թէ Ա­զա­տու­թեան   ու   Ան­կա­խու­թեան

տո­ւեալ այս դրսե­ւո­րու­մը հան­դի­սա­ցաւ մեր կեան­քի ու պայ­քա­րի հա­րա­զատ ար­տա­յայ­տու­թիւ­նը, եւ, ի հար­կին, քիչ մըն ալ ա­ւե­լի։ Հա­յաս­տան-­Թուր­քիա թե­լա­պատ սահ­ման­նե­րէն այս կողմ, այն կողմ, ա­ւե­լի խո­րունկ, իր խոր­հուր­դի հա­սա­կի փոք­րու­թեամբ, բայց մա­նա­ւանդ մե­ծու­թեամբ, հսկա­յա­կա­նու­թեամբ։ Բայց փա­կա­գի­ծե­րը եր­բեք գրա­ւիչ չեն ե­ղած մեր պատ­մու­թեան մէջ, ուս­տի ժա­մա­նա­կա­ւո­րա­պէս փա­կենք զա­նոնք։

Ի­րօք, սահ­մա­նի տես­լա­կա­նը կիրք ու­նի. կիր­քը մեր սահ­ման­նե­րէն դուրս ե­կաւ. մի­ջազ­գայ­նա­ցա՜ւ։ «­Հայ­կա­կան Ցե­ղաս­պա­նու­թեան Ար­դա­րու­թեան Մար­տիկ­նե­րը» ազ­գա­յին տար­բե­րո­ւած դաս­տիա­րա­կու­թեան մը ընդ­մէ­ջէն հայ­րե­նա­սի­րու­թեան կիր­քը ուռ­ճա­ցու­ցին, նախ՝ աշ­խար­հի ցա­մա­քա­մա­սե­րը չափչփող անձ­նա­զոհ տղոց քա­ղա­քա­կան, այլ մա­նա­ւանդ՝ ազ­գա­յին գի­տակ­ցու­թեան վճռա­կա­մու­թեամբ, ա­պա նաեւ՝ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման գծով նոր էջ մը բա­նա­լով մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թեան նո­րա­գոյն պատ­մու­թեան մէջ։

Չեմ գի­տեր, ե­թէ այս տղա­քը, կը խոր­հին թէ հա­սան ի­րենց վերջ­նա­կան նպա­տա­կին. հոն՝ ո՛ւր կ­’ու­զէին հաս­նիլ, հոն՝ ո՛ւր կ'ու­զէին հասց­նել. բայց գի­տեմ, որ կրա­կին կը հաս­նիս այ­րե­լով. կեան­քին կը հաս­նիս մա­հո­ւամբ ալ։

Կը թո­ւի սա­կայն, թէ այս ազ­գին մէջ սկսած ենք հե­րոս­նե­րը մոռ­նալ։

Հայ­րե­նա­սի­րու­թեան ա­ռա­քի­նու­թիւ­նը ուժ կ­’ու­զէ. տես­լա­կա­նի մը էու­թե­նէն վեր վա­րա­կո­ւիլ եւ ան­կէ չհրա­ժա­րի­լը, չհե­ռա­նա­լը ուժ կ­’ու­զէ։ Այս ալ՝ միու­թեան, միաս­նա­կա­նու­թեան ձեւ մըն է։

Մե­ծու­թիւն է նաեւ չվախ­նա­լը, քա­նի հե­րոս­նե­րուն հա­մար վա­խը ան­ծա­նօթ զգա­ցում մըն է։ Ա­ւե­լին, պա­տե­րազ­մի դաշ­տին վրայ թշնա­միէն չվախ­նա­լը մե­ծու­թիւն է. կեանք վտան­գե­լը, կեանք զո­հե­լը, նա­հա­տա­կո­ւի­լը գե­րա­գոյն մե­ծու­թիւն է։ Այդ մե­ծու­թիւ­նը պատ­մու­թեան ու քա­ջու­թեան հետ­քե­րը եր­կար կը պահ­պա­նէ մեր կեան­քի ծա­նօթ թէ ան­ծա­նօթ խոր­տու­բորտ ճա­նա­պարհ­նե­րու վրայ։

Հայ­րե­նի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րու կող­մէ Ար­ցա­խեան հե­րո­սա­մար­տի Ե­ռաբ­լու­րեան հանգս­տա­վայ­րի նա­հա­տակ­նե­րու կող­քին՝ Հա­յաս­տա­նի Ա­զա­տագ­րու­թեան Հայ Գաղտ­նի Բա­նա­կի հա­մար­ձա­կող տղոց հա­մար ան­շի­րիմ շի­րիմ­ներ, ան­դա­գաղ դամ­բա­րան­ներ զե­տե­ղո­ւած են, կողք կող­քի։ Նոյ­նիսկ՝ Գուր­գէն Եա­նը­գեա­նին հա­մար ա­ռա­ջին տա­պա­նա­քար մը զե­տե­ղո­ւած է, որ երբ Ա­մե­րի­կա ապ­րող նախ­կին պարս­կա­հայ ծե­րու­նա­զարդ հայ­րե­նա­սէ­րը Լոս Ան­ճե­լը­սի թուրք հիւ­պա­տո­սը կ’ա­հա­բե­կէր տաս­նա­մեակ­ներ ա­ռաջ, պան­դո­կի մը սե­նեա­կի մէջ։ Այդ օ­րե­րուն, տո­ւեալ կազ­մա­կեր­պու­թիւ­նը հիմ­նո­ւած չէր, բայց ե­րի­տա­սարդ­նե­րը նպա­տա­կա­յար­մար դա­սած են Եա­նը­գեա­նը իբ­րեւ ի­րենց ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի ռահ­վի­րայ ու­ղե­ցոյ­ցը հա­մա­րե­լու։ Փառք ա­նոր։

Դ­ժո­ւար բան է մար­տիկ դա­տե­լը։ Լուռ ու խո­հուն կը մնաս ոե­ւէ հա­յու անձ­նա­զո­հու­թեան դի­մաց։ Այս մէ­կը յար­գանք է. յար­գան­քը՝ ե­րէկ թէ այ­սօր, չ’ար­տօ­ներ որ զա­նա­զա­նու­թեան եզ­րեր փնտռես կրա­կո­ղին թէ փամ­փուշ­տը շալ­կո­ղին մի­ջեւ։ Ա­ռանց երկ­րոր­դին ա­ռա­ջի­նը չ­’ըլ­լար. այս բա­նե­րը սեր­տօ­րէն ի­րա­րու միա­խառ­նո­ւած են եւ ի­րա­րու միա­խառ­նո­ւած պի­տի ըլ­լան բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րուն մէջ։

Հե­րո­սու­թիւ­նը միա­կող­մա­նի զա­նա­զա­նու­թիւն­ներ չ­’ար­տօ­ներ. Ան­քակ­տե­լի ամ­բող­ջու­թիւն մը կը կազ­մէ եւ ի­րար կը յա­ջոր­դէ ինչ­պէս լոյսն ու մու­թը, ինչ­պէս մութն ու լոյ­սը։ Գի­տենք ար­դէն, որ մու­թը լոյ­սէն կը բխի եւ լոյ­սը մու­թէն կը ծնի...

Շատ բան պար­տա­կան ենք մեր նո­րա­գոյն բո­լոր ի­րա­կան ու ճշմա­րիտ հե­րոս­նե­րուն։ Ի մաս­նա­ւո­րի ա­նա­նուն­նե­րուն, ան­յայտ­նե­րուն։ Ա­նոնք մե­զի կրակ ու լոյս տո­ւին։ Կ­րակ՝ որ­պէս­զի գո­յա­տե­ւենք. լոյս՝ որ­պէս­զի հե­ռա­նանք մու­թէն։

Ող­ջո՜յն ա­նոնց որ մա­հէն չվախ­ցան։ Ա­նոնց՝ որ վախ­ցան միայն որ Ար­դա­րու­թիւ­նը կրնայ կոր­սո­ւիլ, կրնայ խա­փա­նո­ւիլ։

Եւ ար­դա­րու­թեան հետ՝ Յոյ­սը։

Սահ­մա­նի տես­լա­կա­նը ե­րա­զի վրայ ի­րա­ւունք կը նո­ւա­ճէ։ Որ­քան ալ փո­խա­րի­նող ու փո­խա­րի­նա­կան լու­ծում­նե­րը եր­թա­լէն կը սահ­մա­նա­փա­կո­ւին եւ կը կոր­սո­ւին մեր մօ­տիկ ան­ցեա­լին մէջ։  (Շար. 6)

Յովսէփ Պա­րազեան