Թուրք ծանօթ մտաւորական եւ հրատարակիչ Ռակըպ Զարաքօլու համացանցային յօդուածի մը մէջ հարց կուտայ, թէ արդեօք Մեսրոպ պատրիարքինը Կոմիտասի երկրորդ պարագա՞յ մըն է. ան այդ զուգահեռը կը գծէ ըսելով, թէ երկուքն ալ զոհ գացին վախի ու սարսափի զգացումներու: Անոնք իրենց ժողովուրդին դիմաց ցցուած սպառնալիքներուն գինը վճարեցին իրենց հոգիով:

Զարաքօլու կը պնդէ, որ մասնաւորաբար 2003 թուականէն վերջ քրիստոնէութիւնը վտանգ կը նկատուէր, Էրկէնէքոնի թիրախներու կարգին էին քրիստոնեայ կղերականները: Մեսրոպ սրբազանին ներկայացուցած պատրիարքական Աթոռն ալ մնաց սպառնալիքներու ու նախատինքներու անհաւատալի ճնշումի տակ: Պետութիւնը Մեսրոպ սրբազանը ստիպեց որպէսզի դիրք գրաւէ սփիւռքահայութեան դէմ, իրեն ըսուեցաւ որ եթէ այդպէս ընէ, լաւ կÿըլլայ համայնքին համար: Տարբեր տեսակի ճնշումներ ալ կային, զինք կը ստիպէին որ մասնակցէր ուրացումի քաղաքականութեան վրայ հիմնուած համագումարներու եւայլն:
Զարաքօլու կեզրակացնէ, թէ Էրկէնէքոն յաջողեցաւ Հրանդ Տինքին եւ Մեսրոպ պատրիարքին դէմ կազմակերպուած մահափորձերը: Երբ առաջինը սպաննուեցաւ ուղղակի, երկրորդին մարմինը չկրցան առնել, բայց կրցան ծանրապէս վիրաւորել անոր հոգին: (Ստորեւ՝ Զարաքօլուի նամակի թարգմանութիւնը)

Երկրորդ կոմիտասեան դէպքը

Սիրելի եւ յարգարժան պատրիարք Մեսրոպ Երկրորդի դէպքը, ըստ իս, հայ ժողովրդի‘ երկրորդ անգամ ապրած Կոմիտաս Վարդապետի դէպքն է: Երկուսն էլ‘ թէ՛ Կոմիտաս Վարդապետը եւ թէ՛ Մեսրոպ Մութաֆեանը, վախի ու սարսափի երկու ժամանակաշրջանների զոհերն են: Նրանք սեփական հոգով վճարեցին իրենց համայնքի դէմ-յանդիման եղած մարտահրաւէրների գինը, իսկ դրա համար առաջնային պատասխանատուութիւն են կրում նոյն իշխանական մարմնի կիզակէտերն ու միեւնոյն մտայնութիւնը, այն է‘ իթթիհատականութիւնը եւ նեօ-իթթիհատականութիւնը: Չնայած պետութեան արգելքներին‘ Մեսրոպի պատրիարք ընտրուելը որոշ առումով նշանակում էր, որ համայնքը վերստին պատուաւոր դիրք է գրաւելու, եւ միասնականութիւն է ապահովուելու: «Պոլսոյ հայոց պատրիարք ընտրուելս նշանաւորել է նոր ժամանակաշրջանի եւ էջի սկիզբը: Մասնագիտութեանս մեջ գրանցածս վերելքի համար ես չպէտք է ստորանամ: Պարտաւոր եմ այդպէս վարուել»,- ասելու էր Մեսրոպը ընտրուելուց յետոյ:
Թուրքիան annus terribulus (սարսափելի տարիներ) անուամբ յիշատակուող 1993 թ. յետոյ դարձեալ անցել է իրար ետեւից եկած «մութ» ժամանակաշրջանների բովով:
«Միսիոներականութեան» մէջ մեղադրուող քրիստոնէութիւնն այլեւս համարւում էր ազգային անվտանգութիւնն սպառնալիքի տակ դնող տարր:
Յատկապէս 2003 թ. յետոյ աշխուժացած «Էրկենեքոնի» կազմաւորման նպատակների մէջ այլեւս ընդգրկուած էին նաեւ քրիստոնեայ հոգեւորականները:
Իսկ Մեսրոպի ներկայացրած պատրիարքութեան հաստատութիւնը կանգնեց մի անհաւատալի, հեղձուցիչ սպառնալիքների եւ վիրաւորանքների առջեւ: Բացի այդ՝ պատրիարքութիւնը պետութեան կողմից հարկադրուեց սփիւռքում բնակուող հայերին հակընդդէմ դիրք բռնել: Եվ որպէս խաղաքարտ էլ օգտագործուեց հետեւեալ արտայայտութիւնը. «Եթէ այդպէս վարուէք, լաւ կը լինի ձեր համայնքի անվտանգութեան տեսանկիւնից»:
Ձեւականօրէն կազմակերպւում էին միջկրօնական երկխօսութեան ժողովներ, ճնշումներ էին բանեցւում, որպէսզի մասնակցութիւն լիներ այսպես կոչուած «գիտական» ժխտողական գիտաժողովներին:
Ոչ մի դէպքում չեմ կարող մոռանալ 2005 թ. Կեսարիայի համալսարանում կայացած հայկական խորհրդաժողովում արուած մի լուսանկարում Մեսրոպի դառնացած դէմքը:
Դարձեալ այդ տարիներին պետութեան հարկադրմամբ ԱՄՆ կատարած նրա այցի ժամանակ այնտեղի հայ համայնքի մի հատուածի կողմից իր դէմ կատարուած բողոքի ցոյցը նոյնպէս իր հոգին ամենաշատ դառնացրած դէպքերի շարքում էր:
Մեսրոպը հետեւեալն էր ասելու իր վերջին հարցազրոյցում.
«Այլեւս եկել է Հայաստանի եւ սփիւռքի հետ եւս յարաբերութիւններ զարգացնելու ժամանակը: Լրագրողները, երիտասարդները, գիտնականները եւ քաղաքացիական հասարակութեան հաստատութիւնների ներկայացուցիչները պէտք է փոխադարձ այցեր կազմակերպեն Թուրքիա եւ Հայաստան, պէտք է ապահովուի մարդկային յարաբերութիւնների զարգացումը: Դժուար թեմաներին պէտք է անդրադառնալ հետագայում: Նախ պէտք է փոխվստահութիւն եւ փոխըմբռնում հաստատուի: Կարծում եմ, որ դա ապահովելու համար պէտք է արուեստի ոլորտում մրցոյթներ կազմակերպել, հենց այդ կերպ կամրապնդուեն փոխադարձ վստահութիւնն ու փոխըմբռնումը: Բացի այդ՝ ուզում եմ, որ Թուրքիայի հայերն էլ ներկայացուեն Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովում: Ռումանիայում եւ անգամ իսլամական հանրապետութիւն Իրանում կան հայկական ծագում ունեցող պատգամաւորներ: Այնպիսի հասկացութիւններ, ինչպիսիք են քաղաքացիութիւնը եւ հանդուրժողականութիւնը, վերացական արտայայտութիւններ են: Եթէ մեր քաղաքական կուսակցութիւնները քաղաքականութեան հանդէպ հետաքրքրութիւն ցուցաբերող մեր հայ քաղաքացիներին մի փոքր աւելի մեծ ուշադրութիւն յատկացնեն, աւելի յստակ քայլ արած կը լինեն»:
Իսկ նրա ասածների շարքում իմ ամենասիրած խօսքը այն մեկնաբանութիւնն է, թէ երկու հասարակութիւններն էլ «բուժման կարիք ունեն»:
Ծրագրւում էր Թուրքիայում քաոսային իրավիճակ ստեղծել, եւ Մեսրոպն էլ էր նրանց կիզակէտում:
Սպառնալիքներ ու վիրաւորանքներ էին տեղում Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանի, հայկական դպրոցների եւ հաստատութիւնների վրայ, եւ Նա նման էր մի հովիւի, որը խորը մտահոգութեան մէջ էր իր հօտի ոչխարների համար:
Նախկինում պաշտօնավարած ամենամտաւորական պատրիարքների շարքում էր Մեսրոպը:
Մեսրոպը քննադատութիւնների էլ է ենթարկվել համայնքի պահպանմանն ուղղուած իր որդեգրած դիրքորոշման համար: Սկզբում յայտարարուեց, թէ պատրիարքը գնալու է, եւ նրա փոխարէն մի հաշտարար է գալու:
Ի վերջոյ՝ Հրանդ Տինքին եւ Մեսրոպին թիրախ ընտրած Էրկենեքոնի անդամների մահափորձերի ծրագրերը յաջողութեամբ պսակուեցին:
Ըստ իս‘ Մեսրոպը եւս նախապէս ծրագրաւորվուած մահափորձի զոհն է:
Թերեւս նրա մարմինը չկարողացան սպանել, բայց կարողացան ծանր վէրք հասցնել հոգուն:
Մեսրոպն առաջին լուրջ առողջական տագնապն ունեցաւ Հրանդի թաղման արարողութիւնը ղեկավարելիս:
Երկու ամիս անց ասելու էր. «Մի պահ մտածեցի, թէ որքան հեռու ենք այդ մթնոլորտից: Յատկապէս Հրանդ Տինքի սպանութիւնից յետոյ համայնքս Թուրքիայում իրօք շատ խռովայոյզ ժամանակաշրջանի մէջ մտաւ: Մէկը միւսի ետեւից իրար հետեւած տարօրինակ այցերը մեր զանազան հաստատութիւններ, մեր թերթերից մէկի խմբագրատուն: Անցեալ շաբաթ Հրանդ Տինքի մահուան քառասունքին եկեղեցու այգում ատրճանակից արձակուած գնդակն այն սպառնալիքների շարունակութիւնն է, որոնք ուղղուած են ե՛ւ մեր պատրիարքարանին, ե՛ւ մեր այլ հաստատութիւններին: Նման դէպքերն ինձ երբեմն հետեւեալ մտորման տեղիք են տալիս‘ «Ես իրօ՞ք ծնուածս երկրում եմ»: Մենք այդպէս չենք մեծացել: Այն թաղամասում, որտեղ անցել է մանկութիւնս, բոլորս միասին ենք մեծացել‘ թուրքերը, հայերը, յոյները, հրեաները: Մենք իրար հետ կիսում էինք պոլսեցի լինելը: Նման ծայրահեղ ազգայնամոլ դրսեւորումները շատ հեռու են մեզանից»:
Համայնքը Մեսրոպի հիւանդանալուց յետոյ մի լաւ մասնատուեց: Անհետացաւ նախկինում եղած միասնականութեան ոգին: Նախաձեռնութիւնը վերստին անցաւ պետութեան ձեռքը:
Պետութեանն ի՞նչ. եթէ հայերն իրար հետ գժտուեն, աւելի լաւ:
Դա աւելի ողբերգական դարձրեց իրավիճակը: Կարծես թէ Մեսրոպի մահը ցանկալի մի բան դարձաւ‘ փակուղուց փրկուելու համար:
Այս դրութիւնն ինձ, որպէս հայկական համայնքի միասնականութեանը հաւատացող եւ յարգանք տածող բարեկամի, այնչափ վշտացնում է:
Այնուամենայնիւ մի հրաշք եմ մաղթում եւ սիրելի Մեսրոպին առողջութիւն ցանկանում…

Ռակըփ Զարաքօլու
www.evrensel.net