Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամի 6 հոգիէ բաղկացած խումբ մը ուսումնասիրեց Հնդկաստանի հայկական յուշարձանները: Նախապէս եւս Հայաստանէն խումբեր գացած էին Հնդկաստան, սակայն նման ուսումնասիրութիւն առաջին անգամ կատարուեցաւ: Խումբը չափագրեց
թիւով 10 բոլոր կանգուն եկեղեցիները, տեսաւ ու հաշուառեց մօտ 4.000 միաւոր յուշարձան: «Այդ 4.000 յուշարձանը անմահացրինք 5.200 լուսանըկարով: 90%-ով, գուցէ եւ աւելի մեզ յաջողուեց Հնդկաստանի հայկական յուշարձանները տեսնելէ», մամուլի ասուլիսին ընթացքին յայտնեց Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամի նախագահ Սամուէլ Կարապետեանը:
Հնդկաստան ուղեւորութիւնը 7 հազար եւրօ ար ժեց: Մշակոյթի նախարարութիւնը մեծ գումարներ պիտի յատկացնէ հիմնադրամին՝ արտերկրի հայկական յուշարձանները հաշուառելու եւ վկայագրելու համար: Հիմնադրամը ինք նախընտրած է սկսիլ Հնդկաստանէն:
Կը նախատեսուի, որ մէկ տարուայ ընթացքին հիմնադրամը նախ կը պատրաստէ ֆիլմ, ապա կը հրատարակէ ծաւալուն հատոր՝ Հնդկաստանի հայկական յուշարձաններուն վերաբերեալ:
Աշխատելու օրերուն արշաւախումբին օգնեց Հնդկաստանի մօտ Հայաստանի դեսպան Արա Յակոբեանը, իր օգնականները եւ հնդկահայերու հովիւ, Կալկաթայի հայոց մարդասիրական ճեմարանի կառավարիչ հայր Խորէնը: Աւելի քան 20-ական միլիոն բնակչութիւն ունեցող քաղաքներուն մէջ դժուար է հայկական յուշարձան գտնել: «Հայկականէ բառը ոչինչ չի ասում հնդիկներին: Երբեմն հնդիկ տաքսիստները Armenia բառը շփոթում էին «army» (բանակ) բառի հետ եւ Սամուէլ Կարապետեանի խմբին առաջնորդում Առաջին եւ Երկրորդ աշխարհամարտերում զոհուած բրիտանացի զինուորների գերեզմաններ»:
«Հետք» կը հաղորդէ թէ խումբը այցելեց Հնդկաստանի բոլոր այն վայրերը, ուր եղած են հայկական գաղութներ: Երթուղին հետեւեալն էր. մայրաքաղաք Տելհի, նախկին մայրաքաղաք Ագրա, աւելի հարաւ՝ Գուալեօր, այնուհետեւ՝ Վարանասի (նախկին Բենարես) եւ Կալկաթայ: Կալկաթայ քաղաքը ունի 3 հայկական եկեղեցի՝ Սբ. Գրիգոր Լուսաւորիչ, Սբ. Աստուածածին եւ մայր եկեղեցին՝ Սբ. Նազարէթը: Հայաշատ Կալկաթայի մէջ կը գործէ Հայոց մարդասիրական ճեմարանը, որ ունի հայկական թեքում: Ճեմարանին մէջ կը յաճախեն 90 հայ աշակերտներ, որոնք եկած են Իրանէն, Իրաքէն, Հայաստանէն:
Այնուհետեւ արշաւախումբը այցելած է Կալկաթայէն հիւսիս գտնուող Չինսուրահ քաղաք, Պանկլատեշի սահմանին գտնուող Մուշիդաբադ քաղաքին հարեւան Սեյդաբադ գիւղ, Հնդկաստանի հարաւը գտնուող Հէյդարաբադ, Մադրաս, Կոչի, Մումբայ (Բոմբէյ) եւ վերջաւորութեան՝ Սուրաթ քաղաք:
Ամէնահին յուշարձանը
Հնդկաստան ուղեւորութիւնը 7 հազար եւրօ արժեց:
Մշակոյթի նախարարութիւնը մեծ գումարներ պիտի յատկացնէ
հիմնադրամին՝ արտերկրի հայկական յուշարձանները հաշուառելու
եւ վկայագրելու համար: Հիմնադրամը ինք նախընտրած է
սկսիլ Հնդկաստանէն, ինչպէս յայտնեց հիմնադրամի
նախագահ Սամվէլ Կարապետեանը
Արշաւախումբի տեսած ամենահին յուշարձանը 1611 թուականին թուագրուող խաչքար մըն է Ագրայի հայկական գերեզմանոցէն ներս: 1600-ականներու գերեզմանաքարեր կային նաեւ Սուրաթի գերեզմանոցը, Մադրասի եւ Կալկաթայի Սբ. Նազարէթ եկե- ղեցւոյ բակը: Հնդկաստանի խաչքարերը ունին պարզ յօրինուածք եւ շատ տարբեր են դարի կտրուածքով մեր պատկերացուցած ու ճանչցած խաչքարերէն:
Սամուէլ Կարապետեանի խօսքերով՝ հնդկահայ համայնքի յուշարձաններու տեսականին շատ աղքատիկ է: Եղածները հիմնականօրէն գերեզմանոցնէր են՝ տապանաքարերով, նաեւ հազուագիւտ խաչքարերով, եւ եկեղեցիներ: Հայերը Հնդկաստանի մէջ ունեցած են նաեւ բնակելի տուներ, դպրոցներ: Բայց քանի որ 200 տարի անցած է, այդ շէնքերուն մէջ հայեր չեն ապրիր, դժուար է գտնել ոեւէ մէկը, որ պիտի ըսէ. «այս շէնքը հայկական է»: Գրեթէ բոլոր եկեղեցիներու շինարարական արձանագրութիւնները պահպանուած են: Ամենահին արձանագրութիւնները կը թուագրուին 17-րդ դարէն: «Գաղթավայրերը ազգային մշակոյթի իմաստով ընկած են: Սրանք շատ աւելի ազդեցութիւններ են կրում: Մեր չափագրած 10 եկեղեցիները եթէ չիմանաք, որ հայկական է, գլխի էլ չէք ընկնի, որ հայկական է: Արտաքին ձեւերը ձեզ չեն յուշելու, որ սրանք հայ ճարտարապետութեան յուշարձաններ են: Կրում են աւելի եւրոպական, բրիտանական, կաթոլիկ եկեղեցու, նաեւ տեղային ազդեցութիւն է» ըսած է Սամուէլ Կարապետեանը:
Ան աւելցուցած է, որ Գուալեօր քաղաքի հայկական գերեզմանատունը նման է չինական սրբավայրի. հայ տապանատները չինական յատուկ տանիքներ ունին, թէեւ ներսը շիրմաքարերը հայերէն արձանագրութիւններ ունին (19-րդ դարի առաջին կէս):
Հայերէն խօսող միակ հնդկահայը
Խաչատուր Չաչան միակ հնդկահայն է, որ հայերէն կը խօսի. «Փորձեցինք գտնել այն, ինչ պահպանուել էր: 200 հնդկահայէն (ոչ թէ Հնդկաստան տեղափոխուած իրանահայերէ, իրաքահայերէ կամ հայաստանցիներէ) միակ մարդը, որ կարողացաւ հայերէն խօսիլ, 80ը անց ծերունի մըն էր՝ Խաչատուր Չաչա անունով: Անոր երկու ծնողն ալ հայ եղած է: Խաչատուր Չաչան կÿապրի Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ կից հայկական ծերանոցին մէջ:
«Իր լուսամուտից նայում էր Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցուն կից գերեզմանոցին, արդէն տեղը ունէր ապահոված: Եւ ասում էր. «հիմա այստեղից ես տեսնում եմ իմ տեղը, ուր որ պիտի ամփոփուեմ, եւ տեղը լաւ եմ ընտրել, որովհետեւ այդտեղից էլ երեւում է լուսամուտսէ»,- կը պատմէ Սամուէլ Կարապետեանը:
Հնդկաստանի հայերը հիմնականօրէն կը խօսին կամ անգլերէն, կամ հինտու լեզուներով: