Մ­շոյ Քա­լէ թա­ղա­մա­սին մէջ գտնո­ւող 1600ա­մեայ հայ­կա­կան գե­րեզ­մա­նա­տու­նը ա­ւե­րա­կի վե­րա­ծո­ւած է` գան­ձա­գո­ղե­րու եւ լքեալ վի­ճա­կի հե­տե­ւան­քով: 1915 թո­ւա­կա­նէն ա­ռաջ հա­յե­րով բնա­կե­ցո­ւած Մու­շի մէջ կա­յին 299 ե­կե­ղե­ցի, 94 վանք, 53 ուխ­տա­վայր եւ 135 դպրոց, ուր կ’ու­սա­ նէին 5669 սա­ներ: Տա­րօ­նի/­Մու­շի հա­յե­րու հա­մե­րաշ­խու­թեան, հա­սա­րա­կա­կան եւ զբօ­սաշր­ջու­թեան միու­թեան նա­խա­գահ Հայ­րեթ­թին Աս­լան, ու­շադ­րու­թիւն հրա­ւի­րե­լով այն փաս­տին վրայ, որ թրքա­կան պե­տու­թեան գի­տակ­ցա­բար վա­րած քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մի­ջո­ցաւ կ’ու­զեն սոյն շրջա­նին մէջ ջնջել հայ­կա­կան պատ­մու­թիւ­նը, ընդգ­ծեց, որ կը ջնջուի նաեւ քա­ղա­քի պատ­մա­կան յի­շո­ղու­թիւ­նը:

Աս­լան՝ յայտ­նե­լով, որ գե­րեզ­մա­նա­տու­նը ու­նի 1600 տա­րո­ւան պատ­մու­թիւն, նշած է, թէ ժո­ղո­վուր­դի մը ամ­բողջ պատ­մու­թիւ­նը կանգ­նած է ան­հե­տաց­ման վտան­գին դէմ-յան­դի­ման: Շեշ­տե­լով, որ հայ­կա­կան այ­բու­բե­նը գրո­ւած է նոյ­նինքն Մուշ քա­ղա­քին մէջ, ան յայտ­նած է, որ գան­ձա­գո­ղե­րը մեծ վնաս կը հասց­նեն նաեւ գե­րեզ­մա­նոց­նե­րուն:

Ընդգ­ծե­լով, որ «հա­յե­րու կո­տո­րա­ծէն ա­ռաջ քիւր­տերն ու հա­յե­րը խա­ղաղ ապ­րած են այս քա­ղա­քին մէջ»,- Աս­լան ը­սած է,- «Ե­թէ կ’ու­զենք խա­ղա­ղու­թեան, սի­րոյ եւ յար­գան­քի մթնո­լոր­տի մէջ ապ­րիլ, ու­րեմն պէտք է տէր կանգ­նինք հայ­կա­կան պատ­մու­թեան»:

Ան նաեւ յայտ­նած է, որ հոս կան նաեւ հայ­կա­կան այլ յու­շար­ձան­ներ, ո­րոնք նոյն­պէս կ­’ան­հե­տա­նան եւ նշած է.- «1915էն ա­ռաջ 100 հա­զար բնակ­չու­թեամբ նա­հանգ մը ե­ղած Մու­շի լեռ­նոտ շրջան­նե­րու մէջ ան­գամ հա­յե­րու կող­մէ են­թա­կա­ռու­ցուած­քա­յին հա­մա­կար­գեր ստեղ­ծո­ւած էին:

Հի­մա հա­յե­րու ե­կե­ղե­ցի­նե­րը, վան­քե­րը, դպրոց­նե­րը այն­քան ա­ւե­րո­ւած են, որ գրե­թէ ան­հե­տաց­ման եզ­րին են:

Հար­կա­ւոր է, որ պե­տու­թիւնն ու քա­ղա­քա­ցիա­կան-հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րը նրբազ­գաց ըլ­լան այս հար­ցին նկատ­մամբ: Կ­’ան­հե­տա­նայ հա­զա­րա­մեայ պատ­մու­թիւն:

Ե­թէ սոյն կա­ռոյց­նե­րը ա­ւե­րո­ւե­լու փո­խա­րէն վե­րա­նո­րո­գո­ւին, աշ­խար­հի չորս ծա­գե­րէն այ­ցե­լու­ներ պի­տի գան Մուշ, եւ տնտե­սա­կան զար­գաց­ման հետ մէկ­տեղ` պի­տի պահ­պա­նո­ւի քա­ղա­քին ինք­նու­թիւ­նը»: