«Առաջին լրատուական»ի զրուցակիցն է ՀՅԴ Բիւրոյի Հայ Դատի եւ քաղաքական հարցերու գրասենեակի պատասխանատու Կիրօ Մանոյեանը:

Պարոն Մանոյեան, Թուրքիայի նախագահին 2015-ի Ապրիլի 24-ին Հայաստան հրաւիրելու քայլն արդէն իսկ տարբեր գնահատականներ ստացաւ: Դուք ինչպէ՞ս կը գնահատէք այն:

Կարծում եմ՝ դա մարտահրաւէր է Թուրքիային, ոչ թէ ինչ-որ կոնկրետ անձի, և Հայաստանի պաշտօնական պատասխանն է Էրտողանի՝ Ապրիլի 23-ի յայտարարութեանը. սա պէտք է այդպէս գնահատուի:

Ընտրուած են խորհրդանիշն ու կարգախօսը՝ «Յիշում եմ եւ պահանջում»: Արդեօք Ցեղասպանութեան հարիւրամեայ շէմից յետոյ պահանջատիրութեան անցնելու ձեւակերպո՞ւմ է սա:

Հարիւրամեակի պետական յանձնաժողովի նախորդ երեք նիստերին քննարկուել է հարիւրամեակի քաղաքական բովանդակութիւնը, տարբեր մասնակիցներ յայտնել են այն տեսակէտը, որ արդէն եկել է պահը, երբ պէտք է անցնենք յաջորդ հանգրուանին, իսկ այդ հանգրուանը հատուցման խնդիրն է, պահանջատիրութեան, հետեւանքների վերացման խնդիրը՝ ինչպէս որակում են տարբեր քաղաքական ուժեր: Կարծում եմ՝ կարգախօսի «պահանջում»ը հէնց դրան է վերաբերում, որ սա ոչ միայն յիշատակում է լինելու հարիւրամեակից յետոյ, այլեւ հայ ժողովուրդը իր իրաւունքներն է պահանջելու:

Այս քայլի հետեւում ամենատարբեր ուժերի են տեսնում՝ ընդհուպ թրքական: Արդեօք սա ինքնուրո՞յն քայլ էր, թէ՞ ինչ-որ մէկի դրդմամբ էր կատարուել:

Եթէ արտաքին ուժի դրդման մասին է հարցը, ապա համոզուած եմ, որ արտաքին ուժի դրդում չկայ սրա մէջ: Ասում եմ՝ սա աւելի շուտ մարտահրաւէր է, քան հրաւէր: Սա միասին ֆուտբոլի խաղ նայելու հրաւէրքի նման է: Այսինքն՝ նախագահը յստակ ասում է՝ եթէ ուզում են արխիւները բացել, որ իբր թէ պատմութիւնն իմանան, դրա կարիքը չկայ, թող գան այստեղ Ապրիլի 24-ին, աւելին կþիմանան: Արտաքին որեւէ ուժի կողմից դրդում չեմ տեսնում: Սա զուտ նախագահի գաղափարն է:

Ասում են՝ հրաւէրը հասցէատէր չունի:

Հասցէատէր չունի այն առումով, որ ոչ ոք չի կարող իմանալ՝ եկող Ապրիլի 24-ին Թուրքիայում ով է լինելու նախագահը, դրա համար էլ չէր կարող աւելի կոնկրետ հասցէատէր ունենալ: Սերժ Սարգսեանն ասել է՝ ով որ լինի Թուրքիայի նախագահը, նրան է ուղղուած հրաւէրը:

Այդ առումով ժամանակավրէպ չէ՞ այն:

Կարծում եմ՝ սխալ է ժամանակավրէպ գնահատելը: Եթէ եկող տարուայ համար պիտի հրաւէրն ուղղուի, չի կարող ժամանակավրէպ լինել:

Կարծում էք՝ Թուրքիայի կողմից արձագանգ պիտի լինի՞ ու կը լինի՞:

Կարծում եմ՝ Թուրքիայի կողմից արձագանգ կարող է չլինի, այսինքն՝ ոչ թէ մերժեն, այլ ընդհանրապէս չլինի արձագանգ: Այսինքն՝ ինչպէս որ սրանից առաջ եղել է, երբ իրենք 2005 թուականին առաջարկում էին պատմաբանների յանձնաժողով կազմել, իսկ Հայաստանի այն ժամանակուայ նախագահը պատասխանեց, որ մեր երկու երկրների յարաբերութիւններն այնքան բարդ են, որ միայն պատմաբանների ուսերին դնելը ճիշդ չի լինի, պէտք է որ մենք ստեղծենք միջկառավարական յանձնաժողով, ինչը ենթադրում է նաեւ ունենալ դիւանագիտական յարաբերութիւններ:
Թուրքիայում տարիներ շարունակ՝ մինչեւ 2008-ին Սերժ Սարգսեանի՝ Մոսկուայում հնչեցրած հրաւէրը, ամենաբարձրաստիճան թուրք ղեկավարները բացայայտ սուտ էին խօսում՝ ասելով, որ Հայաստանն իրենց՝ յանձնաժողով կազմելու դիմումին չի պատասխանել: Նրանք անտեսում էին այդ պատասխանը, որովհետեւ իրենց ակնկալած կամ ցանկացած պատասխանը չէր, դրա համար անտեսում էին: Հիմա էլ՝ Ապրիլի 23-ին, Էրտողանի այդ ուղերձից յետոյ, նրանք տարբերակներով ասացին, որ սպասում են Հայաստանի եւ ընդհանրապէս հայութեան արձագանգին։ Կարծում եմ՝ սրանից աւելի բարձրաստիճան ու պաշտօնական արձագանգ չի կարող լինել: Բայց չեմ զարմանալու, եթէ Թուրքիան անտեսի նաեւ այս պատասխանը:

Թուրքիայի կողմից կիսաարձագանգի նման մի բան եղաւ, որ Հայաստանն Էրտողանի ջանքերը չգնահատեց: Իսկ միջազգային հանրութեան կողմից այս յայտարարութիւնը որեւէ գնահատական կը ստանա՞յ:

Կարող են այդպէս ասել. բնականաբար, բայց դա արձագանգի գնահատականը չէ: Իրենք ուրիշ բան են դեռեւս ցանկանում կամ ակնկալում, բայց այդպիսի բան չի կարող լինել, որ ճիշդ իր ուզած արձագանգը ստանայ: Իսկ միջազգային հանրութիւնը, կարծում եմ, կը հասկանայ՝ Հայաստանն ինչ ասաց, եւ կը շարունակի իր ճնշումը Թուրքիայի վրայ Հայաստանի եւ հայութեան նկատմամբ նրա թշնամական վերաբերմունքը փոխելու ուղղութեամբ: Այսինքն՝ ոչ թէ պարտադիր կը մղեն, որ նախագահն անպայման գայ Երեւան, այլ ճնշումը կը լինի, որ Հայաստանի եւ հայութեան նկատմամբ թշնամական վերաբերմունքը փոխեն:

Հայկանուշ Թորոսեան