Յուլիս 8-9ը հայ-ռումանական առեւտրատնտեսական եւ գիտատեխնիկական յանձնաժողովի 4-րդ նիստին մասնակցելու նպատակով Հայաստանում էր գտնւում  նշանաւոր հայորդի՝ Ռումանիայի էկոնոմիկայի նախարար Վարուժան Ոսկանեանը: Նա նաեւ Ռումանիայի

հայոց միութեան նախագահն է, Ռումանիայի գրողների միութեան փոխնախագահն է եղել, հեղինակել է տարբեր գրքեր, որոնցից առաւել յայտնի դարձաւ «Շշուկների Մատեան» վէպը, որը Ցեղասպանութեան ու դրա հետեւանքների նորովի մեկնաբանութիւն է համարւում:
Yerkir.am-ը զրուցեց Վարուժան Ոսկանեանի հետ Ռումանիայի հայ համայնքի, Հայ Դատի եւ այլ հարցերի մասին:

Բացի Ռումանիայի էկոնոմիկայի նախարարը լինելուց, դուք նաեւ Ռումանիայի հայ համայնքի յայտնի ներկայացուցիչն էք եւ Ռումանիայի հայոց միութեան նախագահը. ի՞նչ կարգավիճակում է այժմ ռումանահայ համայնքը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմից յետոյ բաւականին զօրաւոր էր ռումանահայ համայնքը ոչ միայն ազդեցութեամբ, այլեւ թիւով: Որովհետեւ Ռումանիան առաջին պետութիւնն էր, որն իր նաւահանգիստները բացեց Ցեղասպանութեան վերապրողների՝ նանսենեանների համար, եւ դրա համար համայնքը, որ Եւրոպայի հնագոյն համայքն է, քանի որ հայերը Ռումանիայի հող եկել են 1000 տարի առաջ, բաւականին զօրացաւ: Կարող եմ ասել, որ Հայաստանի առաջին հանրապետութեան կառավարութեան անդամների մօտաւորապէս կէսը Ռումանիայում էին, եւ կարող էինք նոյնիսկ արտասահմանում հայկական կառավարութիւն ըս-տեղծել՝ Քաջազնունուց մինչեւ Դրաստամատ Կանայեան: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից յետոյ, դըժբախտաբար, շատ հայեր, որոնք չհամակրեցին համայնավարութիւնը, գաղթեցին ԱՄՆ, Արեւմտեան Եւրոպա, Հարաւային Ամերիկա: Այնպէս որ համայնքի թիւն այժմ փոքր է՝ մի քանի հազար, բայց ազդեցիկ ենք: Եւ մեր ձայնը որպէս զօրաւոր ձայն է ընկալւում:

 Իսկ ո՞ր դէպքերում է հնչում այդ զօրաւոր ձայնը:

1990-ից յետոյ: Որովհետեւ մեր համայնքն արմատացած է Ռումանիայի պատմութեան մէջ, որոշեցինք, որ մեր պահանջները, մեր կարիքները հոգանք քաղաքական ասպարէզում: Յաջողեցրեցինք Սահմանադրութեան մէջ մտցընել մի յօդուած, որը նշում է, որ ազգային փոքրամասնութիւնները նոյն իրաւունքներն ունեն, ինչ կուսակցութիւնները՝ մասնակցելու համար ընտրարշաւներին եւ ունենալու իրենց թեկնածուները: Այնպէս որ՝ հայ համայնքը երեսփոխան ունեցաւ առաջին խորհրդարանում 1990 թուականին, եւ դրանից յետոյ շարունակաբար մեր երեսփոխանը միեւնոյն ժամանակ ազգային փոքրամասնութիւնների պատգամաւորական խմբի լիդերն է: Ուրեմն քաղաքական տեսակէտով՝ մեր երեսփոխանը Ռումանիայի խորհրդարանում ներկայացնում է Ռումանիայի աւելի քան 1 միլիոն քաղաքացիների: Վեց տարի ես ներկայացրեցի համայնքը, իսկ հիմա իմ տեղակալը՝ Վարուժան Փամբուկչեանն է ներկայացնում: Ասում եմ իմ տեղակալը, քանի որ ես Ռումանիայի հայոց միութեան նախագահն եմ: Կարող եմ ասել, որ մեր ամենամեծ ուժն այն է, որ միաւորուած ենք:

Ներքին տարաձայնութիւններ, պառակտումներ, խմորումներ չկա՞ն համայնքի ներսում:

Հայ համայնքն ունի միայն մէկ աշխարհիկ կազմակերպութիւն՝ Ռումանիայի հայոց միութիւնը: Մենք համայնքի մէջ այլ՝ ներքին քաղաքականութիւն չենք տանում: Մեր ամենակարեւոր, գլխաւոր քաղաքականութիւնը, մեր գաղափարախօսութիւնը հայկական գաղափարախօսութիւնն է՝ ոչ կուսակցական: Եւ դրա համար յաջողեցինք ունենալ թէ՛ պատգամաւոր, թէ՛ նախարար, թէ՛ այլ կարեւոր պաշտօնեաներ: Այնպէս որ՝ մեր ամենակարեւոր ուժը ոչ թէ թիւն է, այլ մտաւորական ուժը, ինչպէս նաեւ վստահութիւնն ու յարգանքը, որին արժանացնում են մեզ ռումանացի քաղաքացիները, հասարակ մարդիկ:

Մենք գիտենք, որ դուք Հայ Դատի, Ռումանիայի կողմից Ցեղասպանութեան ճանաչման ուղղութեամբ բաւականին ջանքեր էք թափել ու թափում: Այդ ուղղութեամբ այժմ ինչ-որ նոր քայլեր ձեռնարկւո՞ւմ են:

Ռումանիայի հայ համայնքը աշխարհում ամենալաւ դրութեան մէջ է: Այսինքն՝ աշխարհում չկայ որեւէ այլ հայ համայնք, որն ունենայ համապատասխան այնքան իրաւունքներ, ինչպէս մենք ունենք Ռումանիայում: Օրինակ՝ մեր քահանաները պետութեան կողմից են աշխատավարձ ստանում: Մեր կիրակնօրեայ դպրոցների ծախսերը եւ ուսուցիչների աշխատավարձերը վճարւում են պետութեան կողմից, մեր թերթերի ծախսերը հոգում է պետութիւնը: Ռումանիայի բիւջէում առանձին տող կայ, որ ֆինանսներ է նախատեսում Ռումանիայի հայոց միութեան համար, եւ մենք Ռումանիայի պետութեան կողմից դրամ ենք ստանում մեր մշակութային եւ կազմակերպչական հարցերը հոգալու համար: Չխօսեմ քաղաքական իրաւունքներից եւ այլն: Բայց, միեւնոյն ժամանակ, Ռումանիան ունի իր դիւանագիտական շահագրգռութիւնները: Ռումանիան ուզում է լաւ յարաբերութիւններ ու համագործակցութիւն զարգացնել սեւծովեան տարածքում: Դրա համար Ռումանիայի եւ Թուրքիայի տնտեսական ու քաղաքական կապերը բաւականին զօրաւոր են: Ռումանիայի քաղաքական դասակարգն էլ շատ ուշադիր է այդպիսի նուրբ հարցերում: Այնպէս որ՝ չնայած մենք շատ յարգուած ենք, շատ իրաւունքներ ունենք, բայց ռումանական կուսակցութիւները չեն ուզում առաջ անցնել ճանաչման ճանապարհին: Այնպէս որ՝ իբրեւ բարոյական հարց, Ցեղասպանութիւնը ճանաչուած է, բայց խորհրդարանը մինչ այժմ որեւէ յայտարարութիւն չի արել պաշտօնապէս Ցեղասպանութիւնը ճանաչելու մասին:

 Հնարաւո՞ր է, որ մի օր հայ-ռումանական յարաբերութիւնները աւելի գերադասուեն ռումանաթրքական յարաբերութիւններից:

Ես նման զատողութիւններ չեմ անի: Այսինքն՝ ես կþասեմ, որ բոլոր պետութիւնների հետ պէտք է համապատասխան զարգացումներ լինեն, եւ նման զատողութիւններ չեմ ուզում անել: Չեմ ուզում ասել, որ եթէ Ռումանիան Հայաստանի հետ իր համագործակցութիւնն ամրապնդի, նշանակում է դա հալածանք է առ Ատրպէյճան: Յիշում եմ 1991 թուականը, երբ Ռումանիայի հետ սկսուեցին Հայաստանի ճանաչման համար բանակցութիւնները: Ես եկայ Հայաստան, խօսեցի Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի հետ: Հանրաքուէի ժամանակն էր, եւ ես խոստացայ, որ Ռումանիան առաջին երկիրը պէտք է լինի, որ կը ճանաչի Հայաստանի անկախութիւնը, բայց այդ ժամանակուայ Ռումանիայի նախագահը՝ Իոն Իլիեսկուն, ասաց՝ մենք քո առաջարկը կþընդունենք, բայց պէտք է միեւնոյն օրը Ատրպէյճանի անկախութիւնն էլ ճանաչել, քանի որ չենք ուզում, որ այդպիսի մրցակցութիւն լինի, եւ Ռումանիան Կովկասում այդ տեսակ մրցակցութեան մաս կազմի: Դրա համար ինձ համար դժուար է ասել, թէ Ռումանիան իր նպաստը պէտք է բերի աւելի շատ Հայաստանին, քան Թուրքիային: Մեզ համար, որպէս Ռումանիայի քաղաքացի, ազգութեամբ հայ, ցանկալի է, որ Հայաստանի հետ կապերը լինեն այնպիսի մակարդակի, ինչպիսիք բարեկամութեան, աւանդական ու պատմական կապերն են:

Հայկական հարցերի ու Ցեղասպանութեան ճանաչման ուղղութեամբ աշխատանքները, այնուամենայնիւ, շարունակւո՞ւմ են:

Իհարկէ շարունակւում են, բայց դա եմ ուզում շեշտել՝ որ Ռումանիան շատ ուշադիր է Թուրքիայի հետ իր կապերին, եւ կարող եմ ասել, որ Թուրքիան Ռումանիայում շատ ակտիւ է այդ ուղղութեամբ: Այսինքն՝ մի քանի անգամ, երբ մենք՝ հայ համայնքը, ճանաչման ուղղութեամբ քայլեր ենք անում, Թուրքիան ինչ-որ մի ձեւով իշխանութիւններին զգուշացումներ է յղում: Օրինակ՝ 1991 թուականին, երբ առաջին հարցը բարձրացրեցի խորհրդարանում Հայկական հարցի ճանաչման մասին, Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարութիւնը բողոքագիր յանձնեց Ռումանիայի կառավարութեանը: Երբ գիրքս սկսեցի ներկայացնել՝ «Շշուկների մատեան»ը, Թուրքիայի դեսպանը բողոքագիր յանձնեց մեր արտաքին գործոց նախարարութեանը եւ այլն:

Ձեր գիրքը՝ «Շշուկների մատեանը», բաւականին մեծ աղմուկ եւ հետաքրքրութիւն բարձրացրեց, նաեւ մի շարք երկրներում բեսթսելլեր դարձաւ, կþասէ՞ք, թէ որն էր, յատկապէս՝ Թուրքիայի կողմից, նման աղմուկի պատճառը:

Արդէն նշեցի, որ Թուրքիայի դեսպանը բողոքի նոտա յղեց Ռումանիայի կառավարութեանը՝ նշելով, թէ իբր գիրքս վիրաւորում է թուրք ժողովրդի զգացմունքները: Թէ ինչո՞վ էր վիրաւորում, չգիտեմ, որովհետեւ վիրաւորուածները մենք ենք, այլ ոչ թէ թուրք ժողովուրդը: Չնայած իրքս թուրք ժողովրդի հանդէպ ատելութիւնը չի քաջալերում: Կարող եմ ասել, որ մեծ հայրս՝ Սեդրակ Մելիքեանը, Ցեղասպանութիւնը վերապրեց, որովհետեւ նրան թուրք ընտանիք օգնեց. Նա հիւանդ էր, եւ թուրք ընտանիքը նրան գտաւ, ախոռի մէջ գաղտնիօրէն պահեց, եւ մեծ հօրս լաւացրեցին ու փրկեցին: Այնպէս որ՝ ես իմ կեանքս էլ՝ ինչ-որ չափով, պարտական եմ որոշ թուրքերի բարեպաշտութեանը: Այնպէս որ՝ պէտք չէ խառնել խնդիրները. մարդկային կապերը մէկ բան են, իսկ իշխանութիւնների գործերն՝ այլ:

Ի՞նչ ուղերձ կը յղէք ձեր հայրենակիցներին:

Բոլոր հայերս էլ պարտականութիւններ ունենք, եւ որեւէ մէկը չի կարող ուրանալ, չի կարող բողոքել, թէ ինչու համար ենք մենք կիսուած երկու մասի, երկու կէսերն էլ պէտք է իրենց գործերն առաջ տանեն. Այո՛, մեր մի կէսը Ցեղասպանութեան նահատակների ժառանգներն են, բայց մեր անցեալը ներկային է պատկանում, մենք անցեալ չունենք: Այս ընկալմամբ հիմա մեր երկու հատուածները միացնելու համար պէտք է, որ Ցեղասպանութիւնը ճանաչուի ամբողջ միջազգային հանրութեան կողմից եւ դիւանագիտական ասպարէզում:

Զրուցեց Գէորգ Աւչեանը