«Ինձ համար քաղաքականութիւնը շատ կարեւոր եւ հետաքրքրական ոլորտ է, որովհետեւ ես անտարբեր անձնաւորութիւն չեմ», - ասում է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութեան անդամ, «Սոցինտերն» կազմակերպութեան փոխ նախագահ Մարիա Թիթիզեանը: Մեր զրոյցը նրա հետ՝ քաղաքականութեան մէջ կանանց դերի եւ խորհրդարանում նրանց ներկայացուածութեան վերաբերեալ է:

 

Ինչպէ՞ս եղաւ, որ քաղաքական ասպարէզն ընտրեցիք ձեզ համար:

Ծնուել-մեծացել եմ Գանատայում, փոքր տարիքից ակտիւ եմ եղել ոչ միայն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքերում, այլեւ համայնքում կազմակերպուող տարբեր միջոցառումների ժամանակ: Հետեւաբար ո՛չ իմ, ո՛չ էլ ծնողներիս համար զարմանալի չէր, որ իմ ապագան՝ քաղաքական ասպարէզն է: Մասնագիտութեամբ քաղաքագէտ-պատմաբան եմ: Ինձ համար քաղաքականութիւնը շատ կարեւոր եւ հետաքրքրական ոլորտ է, որովհետեւ ես անտարբեր անձնաւորութիւն չեմ: Ես հաւատում եմ, որ ազնիւ, պարկեշտ քաղաքական գործիչներ ունենալով, կը կարողանանք երկիրը վերականգնել: Հէնց այս ցանկութեամբ տասնմէկ տարի առաջ տեղափոխուեցի Երեւան:

Քաղաքական քարիէրայի ընթացքում որպէս կին՝ ձեր նկատմամբ խտրականութիւն զգացել է՞ք:

Իհարկէ, բնականաբար, առանց դրա՞… (ծիծաղում է-Յ.Յ.): Երկու տարբեր իրականութիւնների մէջ եմ ապրել՝ Արեւմուտքում եւ Հայաստանում: Գանատայի ոչ հայկական շրջանակներում երբեւէ խտրականութիւն չեմ զգացել՝ 60-ականներիֆեմինիստական շարժումն անհետեւանք չի անցել եւ այնտեղի հասարակութիւնը էվոլյուցիա է ապրել: Թէպէտ այդ շարժումն իմ սերնդի կանանց վրայ նաեւ որոշակի բացասական ազդեցութիւն թողեց: Մի կողմից կանանց յորդորում էին, տանից դուրս գալ, զբաղւել քարիէրայով, կրթութեամբ, մոռանալ խոհանոցի մասին, միւս կողմից՝ իմ պարագայում՝ լինելով հայ ընտանիքի զաւակ գիտակցում էի, որ այնուամենայնիւ կան տնային տնտեսուհու պարտականութիւններ: Արդիւնքում փորձում էի ե՛ւ խոհանոցում, ե՛ւ հասարակական կեանքում լինել առաջամարտիկ:
Բոլոր դէպքերում այնտեղ հասարակութիւնը դրական է ընկալում կնոջ մուտքը քաղաքական ասպարէզ: Եթէ դու խելացի ես, նպատակասլաց, ունես կրթութիւն եւ լուրջ առաջարկութիւններ, ապա կարող ես շատ առաջ գնալ: Մինչդեռ հայկական աւանդական կուսակցութիւններում բազմիցս զգացել եմ կանանց նկատմամբ խտրական վերաբերմունքը: Պատճառներից մէկը սփիւռքում առկայ հայապահպանման խնդիրն է: Հէնց այդ գաղափարախօսութեամբ էլ սփիւռքը ուղղորդեց կնոջը ՝ որպէս հայապահպանութեան դրօշակակիր, դէպի օճախ, խոհանոց, ընտանիք, այդպիսով դուրս մղելով կանանց քաղաքական գործընթացներից:
Տասնմէկ տարի առաջ, երբ եկայ Հայաստան, քաղաքական ասպարէզում կին գործիչներ գրեթէ չկային: Խաղի կանոնները տղամարդիկ էին որոշում, բեմահարթակում եղած կանայք էլ ՝ այդ միջավայրում գոյատեւելու նպատակով, կարծես վերածուել էին տղամարդկանց:
Մինչդեռ, կարծում եմ, որ կինը այս ասպարէզում, բացի ուժեղ ու խելացի լինելուց, պէտք է լինի կանացի: Կանացիութիւնը մեր օգտին է խօսում: Ես չեմ ուզում տղամարդկանց նմանուել, ուզում եմ լինել՝ կին քաղաքական գործիչ: Խտրականութիւն կանանց նկատմամբ կայ, բայց դա չի նշանակում, որ կանայք պէտք է թեւաթափ լինեն:
Ի դէպ, նոյն այդ խտրականութիւնը դրսեւորւում է նաեւ լրագրողների կողմից: Տղամարդկանց երբեք չեն հարցնում՝ ինչպէ՞ս էք համատեղում ընտանիքն ու աշխատանքը, իսկ կնոջը գրեթէ պարտադիր հարցնում են: Սկզբում այդ հարցն ինձ զարմացնում էր, յետոյ դրան էլ վարժուեցի, մանաւանդ, որ ունեմ հրաշալի ամուսին, ով ինձ կաղապարի մէջ չի դնում: Ամուսինները պէտք է միմեանց աջակցեն իւրաքանչիւր հարցում: Դա է պատճառը, որ կարողանում եմ եւ խոհանոցում ճաշ պատրաստել, եւ քաղաքական կեանքով զբաղուել:

Փորձե՞լ էք պայքարել խտրականութեան դէմ:

Դժուար էր: Սկզբնական շրջանում խտրականութիւնը գրեթէ ամէն քայլափոխին է արտայայտուել՝ խօսքերի միջոցով, հայեացքով, վերաբերմունքով: Ամենապարզ մարդկային յարաբերութիւններում անգամ զգում էի դա՝ ասենք, սկզբում տղամարդիկ ինձ ձեռքով չէին բարեւում: Իրականում շոկ ապրեցի, երբ աշխատանքային հանդիպման ժամանակ տղամարդ քաղաքական գործիչները ինձ ձեռքով չբարեւեցին: Վիրաւորուած էի: Յետոյ հասկացայ, որ դա ոչ թէ խտրականութիւն էր, այլ մտածելակերպ էր:
Հայաստանում՝ առաջին իսկ տպաւորութեամբ կարծիք ես կազմում, որ հայ տղամարդիկ ջենտլմեն են. դուռը բացում են, աթոռը քաշում: Սկզբում ինձ շատ լաւ էի զգում, բայց յետոյ նկատեցի, որ ամուսինը կարող է կողմնակի անձանց ներկայութեամբ կնոջը վիրաւորել, այսինքն փոխադարձ յարգանք չկար, կնոջ հանդէպ վերաբերմունքը կոշտ ու կոպիտ էր: Կինը ամուսնու գծած սահմաններից չի կարող դուրս գալ:
Ինձ համար դա անհասկանալի երեւոյթներ են: Ես եւ ամուսինս բոլորովին այլ յարաբերութիւններ ունենք: Մենք կեանքի ընկերներ ենք, կիսում ենք ուրախութիւն, հոգս ու դժուարութիւն: Բայց որոշ խաւերի հայ ընտանիքներում դա գոյութիւն չունի:
Այս իմաստով սկզբնական շրջանը իրօք դժուար էր ինձ համար, յետոյ որոշեցի, որ առճակատման գնալը սխալ է: Երեւի թէ ժամանակ էր պէտք, որ այս հարցերում էվոլյուցիա ապրենք Հայաստանում, սկսենք ընկալել, որ կինն ու տղամարդը պէտք է միմեանց լրացնեն, ամբողջացնեն:

Իսկ այսօր փոփոխութիւններ նկատո՞ւմ էք. ինչպիսի՞ն է այսօր վերաբերմունքը կին քաղաքական գործիչների նկատմամբ:

Փոփոխութիւններն ակնյայտ են: Ես դրանք, առաջին հերթին, նկատում եմ իմ կուսակցութեան շարքերում: Տարիներ առաջ գուցէ ձեռքով չէին բարեւում, իսկ այսօր յարգում են, գնահատում, քո կարծիքը լսում, հաշուի առնում: Առաջ, երբ խօսում էի կանանց իրաւունքների մասին, տղամարդիկ այլ կերպ էին ընկալում, իսկ այսօր՝ ղեկավարութիւնից սկսած մինչեւ շարքային կուսակցական հասկանում են խնդրի կարեւորութիւնը: Գուցէ տարբեր կառոյցներում կանանց ներկայացուածութեան առումով դեռ եւս շօշափելի չէ այդ առաջընթացը, բայց մեծ յաղթանակ է, որ այսօր արդէն ընկալելի է դարձել այն, որ կինը կարող է իրենց հաւասար լինել եւ իր գիտելիքներով , եւ քաղաքական պատրաստուածութեամբ ու առաջ գնալ:

Ձեր կուսակցութեան ընտրական ցուցակներում կանայք ի՞նչ սկզբունքով են ընդգրկւում:

Ես քվոտայի կողմնակից եմ: Հասկանում եմ, որ գուցէ դրա մէջ վիրաւորական հանգամանք կայ, սակայն քվոտան պէտք է դիտարկել որպէս ժամանակաւոր միջոց: Եւրոպան ապացուցել է, որ դա յաջողուած տարբերակ է կանանց առաջընթացը ապահովելու առումով: Մեր կուսակցութիւնը, ՀՅԴ-ն ինքն իր առջեւ քվոտա է դրել՝ համամասնական ցուցակի իւրաքանչիւր հինգերորդ անդամը պարտադիր պէտք է կին լինի: Նախապէս Դանակցութիւնը խորհրդարանում ներկայացուած էր 16 պատգամաւորով, որից երեքը կանայք էին: Ես յոյս ունեմ, որ  խորհրդարանում այս տոկոսները ոչ միայն կը պահպանուին, այլեւ կը շատանան: Կին քաղաքական գործիչները կարող են նոր երանգ, ոգի ու շունչ բերել:

Ինչպէ՞ս էք գնահատում խորհրդարանէն ներս կիներու գործունէութիւնը:

Եթէ նայենք նրանց ակտիվութեանը, ինչքան օրէնքի նախագիծ են ներկայացրել, ինչպիսի ներկայութիւն են ապահովել եւ նայենք մնացածին, ապա պարզից էլ պարզ է, որ իրենց թիւի համեմատ կանայք շատ ակտիւ են եղել:   Պատկերացրէք, եթէ խորհրդարանում  կրկնապատի կին ունենանք, որ արդարութիւն պահանջեն, որ ուրիշի փոխարէն կոճակ չսեղմեն, որ օրէնքի նախագիծը նախ կարդան յետոյ քուէարկեն…  Որքան բան կը փոխուի մեր իրականութիւնում:
Կինը պահանջում է արդարութիւն, նա որպէս մայր է մօտենում խնդրներին: Կնոջ իւրայատուկ մօտեցումն ու անհանգստութիւնը տարբերւում է տղամարդու վերաբերմունքից: Հէնց դա է պատճառը, որ մենք իրար ամբողջացնում ենք: Եւ յետոյ, մենք չենք կարող երազելժողովրդավարութեան մասին, եթէ ազգաբնակչութեան կէսը մասնակից չէ այդ գործընթացին:

Ի՞նչ նպատակներով էք դուք մտել քաղաքական ասպարէզ:

Ես միշտ ասում եմ՝ չեմ ապրում միայն ինձ համար, ապրում եմ իմ զաւակների, թոռների համար: Քսան տարի յետոյ, երբ զաւակներս ինձ նայեն եւ հարցնեն «Մամ ջան, քո սերունդն ի՞նչ արեց այս երկրի համար», ուզում եմ պատասխան ունենամ: Իմ ժառանգութիւնը նրանք են. ես ուրիշ բան այս երկրի վրայ չեմ թողնելու: Ես հաւատում եմ, որ մեզանից իւրաքանչիւրը կարող է կաթիլ առ կաթիլ փոխել այս երկիրը:

Հարցազրոյցը վարեց՝
Յասմիկ Յարութիւնեան