Թուրքիոյ վարչապետ Ահմեթ Տաւութօղլուի նորանշանակ խորհրդական Էթիէն Մահչուփեան հարցազրոյց մը տուած է Al-Jazeera-ի թրքական ծառայութեան: Մահչուփեան խօսած է իր նշանակման, Տաւութօղլուի հետ յարաբերութիւններուն, ինչպէս նաեւ իր հայկական ծագման,

Թուրքիոյ հայկական համայնքի եւ թուրք-քրտական խաղաղութեան գործընթացին մասին: Հարցազրոյցը թարգմանաբար եւ որոշ կրճատումներով կը ներկայացնէ civilnet.am կայքը:

Վարչապետի խորհրդականի պաշտօնը ստանձնելու առաջարկը ինչի՞ հետ կը կապէք:

Ես մինչեւ նշանակումս կապեր ունեցած եմ Ահմեթ Տաւութօղլուի հետ: Ան մշտապէս եղած է այն գիտնականներէն մէկը, որուն ես շատ կը գնահատեմ: Ան ալ տարիներ շարունակ զիս գնահատած է: Ասիկա հարցին ենթակայական կողմն է: Իսկ եթէ մէկ այլ տեսանկիւնէ մօտենայի առաջարկին, կը մտածէի հետեւեալը. «Այս պահուն Թուրքիոյ վարչապետը իր ուսերուն շատ մեծ բեռ վերցուցած է, իսկ Թուրքիան կը գտնուի մեծ փոփոխութիւներու փուլին մէջ:
Շատ յստակ է, որ այս իրավիճակին մէջ Ահմեթ Տաւութօղլուի նման զարգացած անձը նոր գաղափարներու եւ մտաւոր սնուցման կարիք ունի:

Ասո՞նք են այն պատճառները, որոնց մասին նախապէս ըսիք, թէ «չէք կրնար մերժել այս առաջարկը»: Կա՞ն այլ պատճառներ:

Տաւութօղլուն այնպիսի մարդ է, որ վստահ էի՝ ընդունելով անոր խորհրդականը ըլլալու առաջարկը՝ կրնամ աշխատիլ առանց հրաժարելու իմ որեւէ գաղափարէս: Ընդունման պատճառներէն էր նաեւ փոփոխութիւններու ակնկալիքը («Նոր Թուրքիոյ» տեսլականը) եւ ինծի վստահուած պատասխանատուու- թիւնը:

Առաջարկը կապ ունի՞ ձեր հայկական ծագման հետ: Կը մօտենայ 1915 թուականի իրադարձութիւններու տարելիցը, կ’ունենա՞ք որեւէ ներ- դրում հայկական հարցին հետ կապուած:

Եթէ Տաւութօղլուն ազգութեամբ քիւրտ խորհրդական ընտրէր, ի հարկէ, ազդեցութիւն կ’ունենար քրտական հարցին վրայ, եթէ ալեւի՝ ալեւիական հարցին: Հայկական հարցին ալ անշուշտ ես որոշակի ազդեցութիւն պիտի ունենամ: Սակայն հայկական հարցը Թուրքիոյ ամենակարեւոր խնդիրը չէ: Այս պահուն ան երկրի օրակարգի միայն միջին մասին մէջ է: Իմ ազդեցութիւնն ալ առաջնային աստիճանի չի կրնար ըլլալ: Ես հայկական համայնքը ներկայացնելու լիազօրութիւն չունիմ: Այս հարցին հիմնական դերակատարը հայկական համայնքն է, հայկական սփիւռքը: Անոնց մասնակցութեամբ կարելի է ստեղծել երկխօսութեան միջավայր կամ ալ նոր շրջան թեւակոխել:

Ձեր նշանակումին բացասաբար արձագանգողներու շարքին կան նաեւ հայեր:

Համայնքային այդ կառոյցը (Պոլսոյ հայ համայնքը) հին է եւ վտանգաւոր: Ռասիստական մօտեցում է ակնկալել, թէ իւրաքանչիւրը իր ինքնութեամբ պէտք է առաջնորդուի: Եթէ ձեր առջեւ ասորի ըլլայ ու դուք կը ցանկանաք, որ ան ասորիի պէս գործէ, եթէ հայ ըլլայ եւ դուք կը ցանկանաք, որ ան հայու պէս գործէ, ապա այս մօտեցումը կը հակասէ ժողովրդավարութեան սկզբունքներուն: Ես անհատ եմ, երբեւէ առանձնապէս չեմ եղած հայկական համայնքի ներսը, յառաջիկային ալ նման մտադրութիւն չունիմ: Սակայն իմ հայ ըլլալը թէ՛ պատմական, թէ՛ խորհրդանշական առումով նշանակալի է:

Որպէս իմաստուններու խորհուրդի անդամ դուք նաեւ դերակատարութիւն ունիք խաղաղութեան գործընթացին մեջ: Կառավարութիւնը վերջերս յայտարարեց, թէ խաղաղութեան գործընթացը աւելի զգուշաւորութեամբ պիտի քննէ: Ասիկա ինչպէ՞ս կը գնահատէք:

Այժմ լարուածութիւն կայ, եւ այդ լարուածութիւնը միաժամանակ հոգեբանական կողմեր ունի: Վերջին շրջանին կողմերը շատ կը խօսէին, նոյնիսկ չմնաց բան մը, որու մասին չխօսէին: Եւ հակառակ ատոր՝ Հոկտեմբեր 6-8ը (Թուրքիոյ քիւրտերը լայնածաւալ բողոքի ցոյցեր սկսան՝ ի համերաշխութիւն Քոպանիի պայքարին, մեղադրելով Թուրքիան) տեղի ունեցած իրադարձութիւնները հոգեբանական ընկճուածութիւն յառաջացուցին: Թէ՛ կառավարութեան մէջ, թէ՛ «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեան մէջ, թէ՛ իսլամական-պահպանողական հատուածին համար այժմ իմ նշած դրութիւնն է: Խաբուածութեան զգացում կայ:
Հարցի լուծումը առաջ տանելու ցանկութիւնն ու կամքը առաջուան նման ուժեղ չեն: Այսինքն՝ կրկին կը բարձրանայ այն հարցը, թէ «իսկապէս կա՞յ այն գործընկերը, որուն հետ հնարաւոր է համատեղ գործել»: Անհրաժեշտ է նորոգել դրութիւնը, որու շնորհիւ կը վերականգնուի քրտական քաղաքական շարժումը:

Գործընթացին սկիզբը չկա՞ր այն գիտակցումը, որ հնարաւոր է՝ ընկճուածութիւն ըլլայ:

Որպէս վերլուծաբան նայելով՝ կը տեսնեմ, որ հոգեբանական խնդիր է: Կառավարութիւնը հակառակ կողմին հետեւեալ ուղերձը կը յղէ. «Եթէ միասին կ’ընթանանք, խելքներդ գլուխնիդ հաւաքեցէք ու ճիշտ շարժուցէք»: Գործընթացի յառաջխաղացման մասին երբ մտածեմ կանգ կ’առնեմ Օճալանի վրայ: Օճալանը կ’ընդունի կառավարութեան այս ուղերձը ու Իմրալըէն քայլ կ’ընէ, որ կ’ուժեղացնէ անոր դիրքերը: Ըստ ինծի՝ ներկայիս Թուրքիոյ կառավարութեան դիրքորոշումը Օճալանի առջեւ ճանապարհ կը բանայ:

Ըստ ձեզի՝ կառավարութան իրականացուցած քայլերը բաւակա՞ն են զինուած խմբաւորումը համոզելու համար (զէնքը վար դնել):

Կարեւոր է այն ճանապարհային քարտէզը, որու շուրջ կողմերը պայմանաւորուածութիւն ձեռք բերած էին: Կառավարութիւնը կը ցանկանար, որ քիւրտերը իրականացնեն նախապէս համաձայնեցուած առաջին քայլը՝ զինուած խմբաւորումները դուրս գան երկրէն եւ զէնքը վար դնեն: Ահա այս հարցով կան որոշ հարցականներ:
Միջին Արեւելքի մէջ առկայ իրադրութեան պայմաններուն մէջ PKK-ն (Քիւրտիստանի աշխատաւորական կուսակցութիւն) ինչպէ՞ս կրնայ զէնքը ամբողջովին վար դնել: Գուցէ ասիկա իրական չէ, սակայն առնուազն կրնայ ապահովել վերաբերմունքի փոփոխութիւն Թուրքիոյ նկատմամբ, որու շնորհիւ Թուրքիան որոշ չափով կրնայ աչք փակել ատոր վրայ:
Եթէ քիւրտերը, PKK-ն իսկապէս կը ցանկանան մէկ քայլով հասնիլ անոր, որ մերձաւորարեւելեան տարածաշրջանին մէջ ամբողջ քիւրտ ժողովուրդի հարցերը միաժամանակ լուծում ստանան, ապա պէտք է այլ քաղաքականութիւն որդեգրեն: Օրինակ՝ շատ աւելի վաղ PYD-ն պէտք է գործէր Թուրքիոյ հետ համատեղ: Եթէ կը ցանկանաք, որ նեղութեան պահուն Թուրքիան ձեր հետ ըլլայ, անհրաժեշտ է մինչեւ նեղութեան պահը համատեղ գործել: PKK-PYD այդպէս չեն ըրած:

Ժողովուրդներու դեմոկրատական կուսակցութիւնը կը պնդէ, թէ կառավարութիւնը չէ կատարած իր խոստումները: Այսպէս՝ բանտարկեալներու, հակաահաբեկչական պայքարի մասին օրէնքները ԺԴԿ նշած օրինակներէն քանի մը հատն են:

Չափազանցուած մեկնաբանութիւններ են: Նոյնիսկ դատապարտեալներու մէկ մասը դուրս եկած է բանտերէն, մէկ մասը՝ ոչ:
PKK-ն տուրք կը գանձէ, հողեր կ’առգրաւէ, մարդ կ’առեւանգէ: Ըստ էութեան, այս հարցով երկու կողմերուն կարիք կայ, որ զիրար հասկնան, ճանչնան եւ երկուքն ալ կրնան զիջումներու երթալ:

Ըստ ձեզ՝ կառավարութիւնը պատրա՞ստ է ատոր:

Ըստ իս՝ կառավարութիւնը պատրաստ է մինչեւ վերջ երթալու: Թէ՛ քիւրտերու, թէ՛ միւսներու համար հնարաւոր չէ աւելի լաւ կառավարութիւն գտնել: Այս կառավարութիւնը պատրաստ է լուծել քրտական հարցը իւրաքանչիւր հարթութեան վրայ, բաւական է, որ հակառակ կողմէն առաջադրուող պայմանները հասուն ըլլան: Բաւական է միայն, որ քիւրտերը պատրաստ ըլլան հարցը լուծել «թուրքիացիութեան», ամբողջականութեան, Թուրքիոյ Հանրապետութեան սահմաններու եւ ժողովրդավարութեան ծիրէն ներս: Հասկնալի պատճառներով PKK-ն այս պահուն բաւարար չափով պատրաստ չէ ատոր:

Հակառակ կողմը եթէ երեք խումբի բաժնենք, կը ստացուի՝ Իմրալը-Քանտիլ- Ժողովուրդներու դեմոկրատական կուսակցութիւն (ԺԴԿ): Որ՞ն է, ըստ ձեզի, աւելի պատրաստ:

Կարծես՝ Իմրալըն: Եթէ PKK-ն շարունակէ պնդել իրենը, յառաջիկային միջքրտական պատերազմ կը սկսի: Այսինքն՝ հիմնական խնդիրը այլեւս Թուրքիոյ եւ PKK-ի միջեւ չէ: Սեփական մարդկոց դէմ պայքարը չի կրնար ըլլալ յանուն ազատութեան պայքար: Այստեղ տարաձայնութիւններ կան. ատիկա կը տեսնեն թէ՛ Իմրալըի, թէ Քանտիլի մէջ: Քանտիլիի մէջ ապաստանած կատրերը, այսինքն՝ ստորաբաժանումները, մինչեւ այժմ իրենց մէջ կը կրեն անկախութեան գաղափարը:

Քրտական ճակատին վրայ ակնկալիք կայ, որ գործընթացի աւարտէն ետք Օճալանը ազատ կ’արձակուի: Ըստ ձեզ՝ ատիկա հնարաւո՞ր է:

Արդեօք Օճալանը կը ցանկանա՞յ ազատ արձակուիլ: Միթէ՞ բանտէն դուրս գալէն ետք ան այդքան ազդեցիկ պիտի ըլլայ: Ըստ ինծի՝ ոչ:
Այնպիսի կէտի պիտի հասնինք, որ քրտական հարց կոչուածը պիտի չըլլայ: Այդ ժամանակ Օճալանի բանտ մնալը արտասովոր պիտի թուի: Միայն այդ ժամանակ Օճալանը կրնայ ազատ արձակուիլ եւ պահպանել իր ազդեցութիւնը:
Իսկ այս պահուն եթէ ազատ արձակուի, կը կոր- սընցնէ իր կշիռը: Եթէ նոյնիսկ Օճալանի ազատ արձակուելու հնարաւորութիւն կար, ատիկա չիք կը դարձնէ PKK-ն՝ իր որդեգրած ռազմավարութեամբ:

Վերջին շրջանին Թուրքիոյ ձախակողմեան հոսանքին մէջ կը քննարկուի այն հարցը, որ հետզհետէ մենատէր դարձող կառավարութեան հետ քրտական հարցի մասին խօսիլը ճիշդ չէ: ինչպէ՞ս կը գնահատէք այս մէկը:

«Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութիւնը աւտորիտար կուսակցութիւն չէ: Վերջին դասաւորումներուն նայիք. կուսակցութեան մէջ կան թէ՛ ժողովրդավարական, թէ՛ աւտորիտար տարրեր: Երբեւէ չէ եղած ամբողջովին ժողովրդավար կուսակցութիւն, սակայն երբեք ալ ամբողջովին աւտորիտար կուսակցութիւն չէ եղած: Հիմա ալ աաւտորիտար չէ: Ձախ հոսանքի ներկայացուցիչներուն եթէ նայիս կը համոզուիմ, որ անոնցմէ ոչ մէկը ժողովրդավար չէ, անոնք ալ կը սնուին աւտորիտարիզմի գաղափարներէն: Քրտական շարժումը իր հերթին աւտորիտար գաղափարախօսութեան հիման վրայ ձեւաւորուած է: Երբ մարդիկ ազատութիւն կը պահանջեն, ատիկա անոնց ժողովրդավար չի դարձներ: Աւտորիտարներն ալ ազատութիւն կը պահանջեն:

Թուրքիան կը փակէ հարիւրամեայ միջանկեալ շրջանը: Արեւմտականացման, արդիականացման քայլերը անցեալ են: Այժմ աւելի իրական, վարէն բխող փոփոխութիւններ տեղի կ’ունենան:

Ո՛չ իսլամականութեան, ո՛չ անատոլիականութեան, ո՛չ ալ օսմանականութեան վրայ չենք կրնար հիմնուիլ: Անհրաժեշտ է այս ամէնէն սինթեզ մը ստեղծել: «Նոր Թուրքիոյ» մէջ համայնքային աշխարհէն պէտք է անցում կատարուի հանրայինի:

yerakouyn.com