Օրերս Դիլիջան-Հաղարծին վանահամալիր տանող ճանապարհահատուածին մերձակայ անտառում իջեւանցի Մեղուապահ Վարուժան Սիմոնեանի ու նրա որդու կողմից յայտնաբերուել է մօտաւոր հաշուարկներով 16-րդ դարու խաչքար: Զարդապատկերներ այս բաւականին ինքնատիպ մասունքում, որը մէկ մեթր վաթսուն սանթիմ բարձրութեամբ եւ եօթանասուն սանթիմեթր լայնութամբ պազալթէ կանգուն խաչքար է, որի վերին հատուածը մասնատուած է, սակայն կոթողը իր հրաշալի պահպանուած տեսքով, բաւականին առինքնող է:
Խաչքարի վրայ մեծադիր խաչի ներքին երկու անկիւններում զետեղուած են համեմատաբար փոքր չափերով խաչեր, որոնցից երկու՝ աջ եւ ձախ ներքին անկիւնին, միջին մեծութեան խաչքարը ամուր բռնուած եւ վեր պարզուած ձեռքերի վրայ է: Մեծադիր կեդրոնական խաչի ներքին անկիւններից սկիզբ են առնում երկու պարոյրաձեւ զարդանաշխեր որոնք նոր յայտնաբերուած այս խաչքարին տալիս են կենաց ծառի տեսք, որի արմատները երկարում են դէպի վար: Դէպի վեր բարձրացող երկու ուղեկցող խաչերը նման են ջահերի:
Խաչքարը երիզուած է պարանաձեւ հիւսքի նման գծերիզով: Խաչքարը կանգնած է եղել եւ նման չէ տարածքում գտնուող տապանաքարերին որոնք կիսով կամ նոյնիսկ ամբողջովին գետնի տակ են թաղուած եւ մարմարապատ են:
Խաչքարի յայտնաբերման վայրը հաւանաբար եղել է հին գերեզմանատուն ինչպէս այս մասին կը վկայեն թերեւս իրենց յայտնութեան սպասող հողածածկ խաչքարերը, որոնցից մի քանիսը արդէն ենթարկուել էին «գանձեր որոնողների» ինքնուրոյն պեղումներին...
Արմինէ Մելիք-Իսրայէլեան
արուեստաբան (յատուկ «Ազատ Օր»ի համար)
«Ա. Օ.» Նոր գտածոյի լուրը արդէն հասած էր ՀՀ լրատուամիջոցներուն մօտ, որոնք Դիլիջան տանող ճանապարհին էին, երբ այս լուրը «Ազատ Օր»ին խմբագրութեան հաղորդեց մեր թերթի աշխատակիցը: