21 Փետրուարին, 95 տարի առաջ, Ալեքսանդրապոլի (Կիւմրի) մէջ վախճանեցաւ բանաստեղծ, գրականագէտ եւ ուսուցիչ Վահան Մանուէլեան, որ կարեւոր ներդրում ունեցաւ հայ գրականութեան 19րդ դարավերջի եւ 20րդ դարասկիզբի ծաղկումին մէջ։

Թէեւ գեղարուեստական տաղանդի առումով փայլուն չեղան գրական իր ստեղծագործութիւնները՝ բանաստեղծութիւններն ու թատրերգութիւնները, բայց գրականագիտական եւ ուսուցչական իր ծառայութիւնները մեծապէս նպաստեցին հայ գրականութիւնը լայն հասարակութեան ծանօթացնելու, պաշտամունքի առարկայ դարձնելու եւ սերունդ պատրաստելու նուիրական գործին։
Լեւոն Մանուէլեան (Մանուէլեանց) ծնած էր Ներքին Ագուլիս (Նախիջեւան), 1864ին։ Նախնական կրթութիւնը ստացած էր գիւղի դպրոցին մէջ՝ աշակերտելով մեծն Րաֆֆիին, որուն շունչը միշտ զգալի մնաց Լեւոն Մանուէլեանի կեանքին ու գործին մէջ։
1886ին, Թիֆլիսի Գիմնազիան աւարտելէ ետք, Լ. Մանուէլեան ընդունուեցաւ Մոսկուայի Համալսարանը, ուր չորս տարի հմտացաւ ռուսական եւ եւրոպական գրականութեանց պատմութեան մէջ, միաժամանակ արդիական շարժումներու լոյսին տակ ուսումնասիրելով հայ գրականութեան զարթօնքի շրջանը։
1890ականներու սկզբնաւորութեան վերադարձաւ Հայաստան եւ ուսուցչական պաշտօնի կոչուեցաւ Ս. Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանին ու Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին մէջ։ Եօթը տարուան ուսուցչական ծառայութեան այդ շրջանին, սերունդ պատրաստելու կողքին, Մանուէլեան նուիրուեցաւ թէ՛ գեղարուեստական ստեղծագործութեանց, թէ՛ գրականագիտական ուսումնասիրութեանց մշակումին։
1897ին գրադարանապետի պաշտօնին կոչուեցաւ Պաքուի Հայ Բարեսիրական Ընկերակցութեան մօտ։ Ատենի հայկական մեծագոյն գրադարաններէն մէկուն մէջ աւելի քան վեց տարի աշխատելով՝ Լ. Մանուէլեան հարուստ պաշար հաւաքեց՝ խորազնին ուսումնասիրելու եւ պատրաստելու համար հայ գրականութեան նուիրուած եռահատոր իր աշխատասիրութիւնը։ «Ռուսահայ գրականութեան պատմութիւն» խորագրով կոթողական այդ աշխատասիրութեան երեք հատորներուն վրայ ան աշխատեցաւ տարիներով եւ 1912ին աւարտեց անոնց հրատարակութիւնը։
Վերադառնալով ուսուցչութեան՝ Լեւոն Մանուէլեան ստանձնեց Ալեքսանդրապոլի Առեւտուրի Վարժարանին մէջ հայ գրականութեան դասաւանդութիւնը եւ այդ պաշտօնին վրայ մնաց մինչեւ իր վախճանը՝ 21 Փետրուար 1919։
Գրական¬գեղարուեստական իր ժառանգութիւնը բազմաճիւղ եղաւ։ 1909ին լոյս տեսած «Բանաստեղծութիւններ եւ պոեմաներ» խորագրով հաւաքածոն կը մէկտեղէ Վ. Մանուէլեանի քերթողական վաստակը, որուն տիրական մթնոլորտը տխրութիւնն է, թախծոտ եւ յոռետես շունչով։ Երկարաշունչ բանաստեղծութեանց (պոեմա) ճիւղը հայ գրականութեան մէջ զարգացնող առաջին հեղինակներէն եղաւ Մանուէլեան, որ յատկապէս իր պոեմաներուն մէջ հանդէս եկաւ ազգային¬ազատագրական պայքարի ջերմեռանդ դրօշակիրի իր վարակիչ թափով։ Հռչակաւոր եղան «Սասունցի Դաւիթ եւ Մսրայ Մելիք», «Փոթորիկ» եւ «Դէպի Վեր» (նուիրուած Խաչատուր Աբովեանի անհետացումին՝ դէպի Արարատ լեռը բարձրանալու ժամանակ) խորագրով իր պատմական խորքով երկարաշունչ բանաստեղծութիւնները, նաեւ՝ «Տիգրանուհի» խորագրով ողբերգական պոեման։
Լեւոն Մանուէլեան ստեղծագործեց նաեւ թատրերգութեան մարզին մէջ՝ իրապաշտ եւ հոգեվերլուծական գործեր կտակելով հայ գրականութեան։ Ատենին ժողովրդականութիւն գտան «Տոքթոր Երուանդ Բալայեան», «Նկարիչ Թաշճեան», «Վերածնուածը» եւ «Մայտա» անունով իր թատրերգութիւնները։
Արձակ ստեղծագործութեանց բնագաւառին մէջ Լեւոն Մանուէլեանի անունը կապուեցաւ «Խորտակուած կեանք» խորագրուած ծաւալուն վէպին, որ կը ներկայացնէ քաղքենի կարգերու անիրաւութեանց դէմ պայքարող արուեստագէտի մը ներաշխարհը՝ արծարծելով ընկերային արդիական տագնապներ։
Հայ գրականութեան այս երախտաւորին նուիրուած ոգեկոչման էջը փակենք 1965 թուականին, Վահան Մանուէլեանի ծննդեան 100ամեակին առիթով, անոր թատերական գործերուն ընդհանուր արժեւորումը կատարող Լ. Վ. Դաւթեանի հետեւեալ վկայութեամբ.-
«Գրականութեան պատմութեան իւրաքանչիւր ժամանակաշրջան, բացի իր էութիւնր բնորոշող մեծ հեղինակներից, տալիս Է նաեւ այնպիսի գրողներ, որոնք, գեղարուեստական մեծ յայտնագործութիւններ չկատարելով հանդերձ, զգալի դեր են խաղում տուեալ փուլի գրական պրոցեսի (հոլովոյթի) ձեւաւորման գործում։ Լ. Մանուէլեանն այդ տիպի ստեղծագործողներից Է։
«Հանդէս գալով անցեալ դարի իննսունական թուականների սկզբին, մի ամբողջ քառորդ դար նա ազնուաբար ծառայեց հայ գրականութեան ու մշակոյթին - պոետ (բանաստեղծ), արձակագիր, դրամատուրգ (թատերագիր), գրականութեան պատմաբան եւ քննադատ, մանկավարժ եւ թատերական գործիչ -, ահա՛ այն բնագաւառների ոչ լրիւ թուարկումը, որտեղ նա փորձել եւ դրսեւորել Է իր տաղանդը:
«Իր ստեղծագործական ողջ կեանքի ընթացքում, Լ. Մանուէլեանը պոեզիային (բանաստեղծութեան) ու արձակին զուգահեռ աշխոյժ հետաքրքրութիւն Է ցուցաբերել նաեւ դրամատուրգիայի (թատրերգութեան) նկատմամբ: Հիանալիօրէն ծանօթ լինելով ոչ միայն հայկական եւ ռուսական, այլեւ եւրոպական առաջաւոր թատրերգութեան նուաճումներին, Մանուէլեանը ձգտել Է իր ստեղծագործութեամբ պատշաճ մակարդակի բարձրացնել ութսունական թուականներին «արհամարհուած» գրական այդ սեռը։ Սունդուկեանի 60-70ական թուականներին ստեղծած թատերական գործերից յետոյ, մօտ երկու տասնամեակ այդ բնագաւառում գրեթէ ոչինչ արժէքաւոր չստեղծուեց։ Ռեալիստական (իրապաշտ) ինքնուրոյն թատրերգութեան բացակայության պայմաններում հայ բեմը կրկին ողողուեց գեղարուեստական կասկածելի արժէք ունեցող մելոդրամաներով։ Այդ մելոդրամաներբ վերին աստիճանի վատ Էին անդրադառնում հանդիսատեսի գեղարուեստական ճաշակի վրայ։ Եւ հասարակութիւնը իրաւացիօրէն սկսեց բողոքել։
«Թատրոնը փաստօրէն դատարկուեց։ Ներկայացումները անցնում Էին թափուր դահլիճներում։ Հայ թատրոնի եւ թատրերգութեան զարգացմամբ մտահոգուած՝ Մանուէլեանն առաջին հերթին փորձեց գեղարուեստական արժէքաւորման ենթարկել մեր ազգային¬պատմական ողբերգութիւնները: Նա ողբերգութիւնների ազգային-գաղափարական նպատակասլացութիւնը իրաւացիօրէն կապում եւ բացատրում Է նոյն այն «մայր-գաղափարով», որն ակունք Էր ծառայել թէ՛ Պատկանեանի, թէ՛ Րաֆֆու ստեղծագործութիւնների համար։
«Մանուէլեանի իրաւացի դիտողութեամբ՝ ազգային-պատմական ողբերգութիւնները հոգեհարազատ կը մնան ժողովրդին նաեւ այն ժամանակ, երբ տիրապետող կը դառնայ սոցիալ-կենցաղագրական թեմատիկան։ Րայց եթէ ի սէր թատերախաղերի ազգային բովանդակութեան հանդիսատեսը անցեալում ներում եւ անտեսում էր գեղարուեստական թերութիւնները, ապա այժմ դրանք բեմական կեանքի իրաւունքը եւ հանդիսատեսին յուզելու յատկութիւնը կը պահպանեն միմիայն ազատուելով այդ թերութիւններից.-
«… Գործող անձինք, որոնք կազմում են դրամայի (թատերախաղի» սիւներր, կենդանի մարդկանց տպաւորութիւն են գործում։ Նոքա հերոսաբար եւ զինուած են բեմ դուրս գալիս, գեղեցիկ խօսքեր արտասանում, սրեր շողշողացնում, կեցցէներ ասում, յետոյ սպաննում կամ մեռնում։ Բնաւորութեան բազմակողմանի նկարագրութիւն զուր կը լինի փնտռել պատմական դրամաների մէջ։ Եթէ մէկը քաջ է եւ հայրենասէր, նա մահից չէ վախենում, նա պատրաստ է մեռնելու, երբեմն նոյնիսկ ուրախ է մեռնելու։ Կանայք եւս, որոնց այնքան քիշ տեղ է տրուած մեր պատմական պիեսների (թատերախաղերի) մէջ («Սամուէլ»ի, «Արշակ»ի մէջ ոչ մի կին), նոյնպէս գաղափարական են, նոյնպէս մահից չեն վախենում»։
«Ձգտելով յաղթահարել այդ թերութիւններր, Մանուէլեանը փորձում է ստեղծել հոգեբանական դրամա»։

Ն.