219 տարի առաջ, 1794 թուականի Հոկտեմբեր 14ի այս օրը, Հնդկաստանի Մատրաս քաղաքին մէջ լոյս տեսաւ անդրանիկ համարը «Ազդարար» անունով առաջին հայ տպագիր թերթին։
Յատկանշականօրէն եւ հայ ժողովուրդին ազգային-քաղաքական ճակատագիրը խորհրդանշելով՝ հայկական առաջին տպագիր թերթը լոյս չտեսաւ հայրենի հողի վրայ։ Հրատարակուեցաւ Հնդկաստանի հարաւային Մատրաս քաղաքին մէջ, ուր հայ գաղութ գոյութիւն ունէր եւ ուր Յարութիւն Քահանայ Շմաւոնեան անունով արժանաւոր հովիւ մը լծուած էր ազգային-հասարակական աշխոյժ գործունէութեան։
Մատրասը վաճառականական եւ մշակութային կեդրոն, նաւահանգիստ-քաղաք էր՝ միջազգային կարեւորութեամբ։ Հայեր հոն հաստատուած էին 16րդ դարէն սկսեալ։ 1547ին արդէն, Մատրասի մէջ հիմնուած էր ու կը գործէր հայկական առաջին եկեղեցին։ Իսկ 1772ին հիմնուած Ս. Աստուածածին Եկեղեցին կը գործէ մինչեւ մեր օրերը։
1770ականները ազգային-հասարակական ծաղկումի եւ հայ ազատագրական շարժման բուռն խմորումներու շրջան մը եղան Մատրասի հայութեան կեանքին մէջ։ Հայաստանի անկախացման եւ հայոց պետականութեան վերականգնման առաջին դրօշակիրներէն Յովսէփ Էմինի քարոզչութիւնը հասած էր Հնդկաստան եւ վարակած էր Մատրասի հայ երիտասարդութիւնը, որ այդ տարիներուն հիմնած էր գրական-քաղաքական իր շարժումը եւ Եւրոպայի, յատկապէս Ռուսաստանի օգնութեամբ Հայաստանի անկախութեան հասնելու նպատակը դրած էր իր առջեւ։
Մատրասի հայութեան զարթօնքին մէջ մեծ ներդրում ունեցաւ յատկապէս հայկական առաջին տպարանի հիմնադրութիւնը, 1772ին, Շահամիր Շահամիրեանի կողմէ, որ ձեռնարկեց ինչպէս հայ մատենագիրներու, նոյնպէս եւ ժամանակի հայ հեղինակներու գործերուն տպագրութեան։
Ահա այդ պայմաններուն մէջ Յարութիւն Աւագ Քահանայ Շմաւոնեան ուղարկուեցաւ Մատրաս, 1785ին, իբրեւ ծխատէր քահանայ ծառայելու համար հայ գաղութի հոգեւոր կարիքներուն։
Ան ծնած էր Պարսկաստանի Շիրազ քաղաքին մէջ, 1750ին։ Ծննդավայրին դպրոցը աւարտելէ ետք, միացած էր Ս. Ամենափրկիչ վանքի միաբանութեան եւ քահանայ ձեռնադրուած 1770ականներու սկզբնաւորութեան։ Մինչեւ 1777 քահանայական ծառայութիւն կատարած էր Շիրազի մէջ, իսկ այնուհետեւ՝ մինչեւ 1784, մենակեացութեան դիմած էր, իր ժամանակը ամբողջապէս նուիրելով ինքնազարգացման։ Սորված էր պարսկերէն եւ արաբերէն. հմտացած էր գրականութեան, աստուածաբանութեան եւ փիլիսոփայութեան մէջ։ Նաեւ՝ արհեստներ իւրացուցած էր։ Այդ բոլորով զինուած՝ Մատրաս ուղարկուելով իբրեւ աւագ քահանայ, Տէր Յարութիւն Շմաւոնեան լծուեցաւ ե՛ւ հոգեւորական, ե՛ւ ազգային-հասարակական, ե՛ւ մշակութային-գաղափարական եռուն գործունէութեան։
Առաջին իսկ քայլերէն, բառին բուն իմաստով, տէր կանգնեցաւ իր հօտի հաւաքական կեանքի բոլոր երեսներուն։ Զարկ տուաւ ոչ միայն եկեղեցական կեանքին, այլեւ իր սորված արհեստները տարածեց իր շրջապատին մէջ։ Բայց յատկապէս երիտասարդ սերունդին ազգային-ազատագրական ապրումներուն եւ ոգեւորութեան թափ տուաւ։ 1789ին իր հերթին հիմնեց տպարան, որպէսզի հայ հոգեմտաւոր հարստութիւնը մատչելի դարձնէ թէ՛ Մատրասի հայութեան եւ թէ, հայ վաճառականներու միջոցաւ, հայ ժողովուրդի ցիրուցան զաւակներուն։
Յարութիւն Քահանայ Շմաւոնեանի անունը յաւերժացաւ հայ ժողովուրդի բազմադարեան պատմութեան մայր տոմարին մէջ 1794ի Հոկտեմբեր 14ին, երբ լոյս ընծայեց հայկական առաջին տպագիր թերթը՝ «Ազդարար»ը, որ մինչեւ 1796ի Մարտը, ամսական պարբերականութեամբ, հրատարակուեցաւ եւ վարակիչ օրինակ դարձաւ։
«Ազդարար»ի 18 համար լոյս տեսաւ։ Օրինակներ պահպանուած են ինչպէս Հայաստանի, նոյնպէս եւ Սփիւռքի հայկական բոլոր մեծ գրադարաններուն մէջ։ Իսկ 1979ին Կիւլպէնկեան Հաստատութիւնը, յոբելինական երկու հատորներով, «Ազդարար»ի ամբողջական հաւաքածոն արժանացուց վերահրատարակութեան։
Հրապարակագրական եւ խմբագրական մօտեցման, ձեւաւորման ու բաժիններու առումով՝ «Ազդարար» նախակարապետը եղաւ սփիւռքահայ մամուլի աւանդական պատկերացումին։ Ամսական պարբերականութեան հիման վրայ, «Ազդարար» ամփոփ լրատուութիւնը կատարեց հնդկահայ եւ, մանաա՛նդ, Մատրասի հայ կեանքի իրադարձութիւններուն։ Կարեւոր բաժին մը տրամադրեց կրօնաբարոյական նիւթերու եւ հարցերու։ Նաեւ գրական ու պատմական բաժին մը ունեցաւ՝ ինքնուրոյն թէ թարգմանական նիւթերու հրատարակութեամբ։
«Ազդարար»ը կարեւոր ներդրում ունեցաւ հայ քաղաքական մտքի զարգացման մէջ՝ հայոց ազգային-ազատագրական շարժման գաղափարական ենթահողը պատրաստելու, ինչպէս եւ այդ ուղղութեամբ ռուսամէտ արեւելումը հունաւորելու եւ հիմնաւորելու առումներով։ Պարսկական եւ թրքական տիրապետութեան լուծը թօթափելու գաղափարական դրօշը բարձրացուց՝ շեշտը դնելով քրիստոնեայ Ռուսաստանի օգնութեան ապաւինելու ուղղութեան վրայ։ Իբրեւ այդպիսին՝ «Ազդարար» հանդիսացաւ 19րդ դարասկիզբի հայ ազգային զարթօնքի առաջին ծիծեռնակներէն մէկը։
«Ազդարար» եղաւ նաեւ արդի հայ ազգային գաղափարախօսութեան առաջին խմորումներուն հրապարակախօսական բեմը։ «Ազդարար»ի էջերուն ծաւալեցաւ առաջին բանավէճը հայ ազգային տարբեր կողմնորոշումներուն միջեւ, ինչպէս որ վերջերս դիտել կու տար հայաստանեան ելեկտրոնային «Արտերիա» (Arteria) կայքէջին կողմէ այս տարուան Փետրուարին արտատպուած Թադեւոս Ավդալբեգեանի «Ֆրանսական մեծ յեղափոխութիւնն ու ժամանակակից հայեր»ը խորագրեալ յօդուածը։ «Արտերիա» իր խմբագրին՝ Վարդան Ազատեանի ներածականով կþընդգծէ, թէ արտատպուած յօդուածը լոյս տեսած է 1923ին, «Նորք» Հանդէսի էջերուն, իսկ հեղինակը 19րդ դարավերջի ու 20րդ դարասկիզբի հայ մարքսական մտածողութեան ներկայացուցիչներէն է։
Ահա՛ հատուած մը «Ազդարար»ի արծարծած բանավէճին վերաբերեալ Թադեւոս Ավդալբեգեանի (1885-1937) յօդուածին շահեկան վկայութենէն.-
Ն.
Առաջին բանավէճը հայ մամուլի մէջ
Թեեւ «Ազդարար»ը առաջին պարբերականն էր հայոց մէջ, բայց եւ այնպէս Մադրասի ամսատետրը չէ հայ հրապարակախօսութեան հիմնաքարը դնողը: Ժամանակակից իմաստով հրապարակախօսութիւնն մեզանում սկսուել է այն օրերից, երբ 1772թ. Մադրասում լոյս է տեսել «Նոր տետրակ, որ կոչի յորդորակ» գիրքն ու նշանաւոր «Որագայթ փառաց»ը, որ հրատարակուել է ոչ թէ 1773 թուականին, ինչպէս տպագրուած է նրա վրայ եւ ինչպէս ընդունուած է մինչեւ այժմ, այլ տարիներ յետոյ:
Այսպէս լինելով հանդերձ «Ազդարար»ին է պատկանում անդրանկութեան պատիւը նաեւ մի այլ կողմից: Մադրասի թերթն առաջին օրգանն է մեզանում, որ ասպարէզ է հանդիսացել առաջին բանավէճին հայ մամուլի մէջ: Այս բանավէճը նշանաւոր տեղ է բռնելու մեր գրականութեան մէջ ոչ միայն նրա համար, որ ժամանակագրական կարգով առաջինն է, այլեւ այն պատճառով, որ շօշափելով մեր հասարակական զարգացման մի քանի հիմնական խնդիրները՝ մեծ շահագրգռութիւն է ներկայացնում հայ աշխարհայեացքների զարգացման պատմութեան տեսակէտից:
…
Մադրասի պարբերականի հարիւրաւոր միապաղաղ էջերը թերթելուց յետոյ, երբ ընթերցողը հասնում է 1795 թուի նախա-ամսի (Յունիսի 19 - Յուլիսի 18) տետրին, մի անակնկալ ու զօրեղ տպաւորութիւն է ստանում: Սրա պատճառը մի անվերնագիր յօդուած է, գրուած նոյն թուականի նախա-20ին, այն է՝ Յուլիսի 8ին, ու ստորագրուած «Հայ որդի հայի»ի ծածկանունով:
Ի՞նչ է ասում այս յօդուածում հեղինակը:
Նա բողոքում է, որ հայերը միշտ հառաչում, վատաբանում ու ողբում են հայ ազգի վիճակը եւ փոխանակ փոխադարձաբար գործակցելու գլորումից կանգնելու նպատակով՝ ձեռքերը ծալում ու յոյսերը դնում են Աստծոյ վրայ: Այնինչ վաղուց հնչել է զօրաւոր խօսքը, որ ասում է.-
«Բաղխեցէք, եւ դռները կը բացուեն ձեր առաջ»:
Չպէտք է միայն խորհել ու խօսել, այլ գործել, արիանալ: Նշանաւոր ազգերին հասնելու համար հարկաւոր է նրանց արիութիւնից օրինակ առնել: Ներգործաբար արիանալով հրեաներն ելան Եգիպտոսից. ներգործաբար արիանալով հռովմայեցիք Բրուտոսի ձեռքով ազատուեցին բռնակալներից:
«Ամօթ է արտասուելը, որտեղ կայ վրէժխնդրութեան հնար»։
Պէտք է միանալ, արիանալ ու առաջանալ. որտեղ սրանք կան, անկասկած այնտեղ կա «ազատութիւն, փառք, պատիւ եւ ամենայն ցանկալիք կենաց»:
Ի զուր է յուսալը, թէ հրաշքով կարելի է փրկուել: Ովքեր ոտքի են կանգնել, արիութիւնն է այն արել:
«Արդ, դուք, հայոց երիտասարդներ, իմացէք, աշխարհիս երեսին ամէն արիութիւն երիտասարդների գործն է եղել, եւ ամէն յաղթանակ երիատսարդներն են վայելել: Զգաստացէք, որովհետեւ ծերերն անց են կացրել իրենց ժամանակը եւ բնականաբար այլ բան չեն կարող անել: Այժմ ժամանակը ձեր ձեռքումն է. ինչո՞ւ էք նստում իբրեւ անդամալոյծ»…
…
«Արիութիւն ու միաբանութիւն ազատութեան համար»,- աղաղակում է «Նոր տետրակ»ից 12 տարի անց «Հայ որդի հայի»ն:
- «Ոչ», - պատասխանում է մի յօդուածագիր «Ազգակից» կեղծանունով «Ազդարար»ի նոյն տարուայ «ղամար» (Յուլ. 19 - Օգ. 17) ամսի տետրում զետեղուած գրութեան մէջ, որ ուղղուած է «Առ պատուելի Հայ որդի Հայի»,- մեզ պակասում է այլ բան. «ես տեսնում եմ, որ մեր բոլոր պակասութիւնները ծագում են մեր տգիտութիւնից. («Ամենայն պակասութիւնս մեր տեսանեմ գոլ սեռեցեալ ի տգիտութենէ մերմէ»): «Յոյժ հարկաւոր է մեզ ուսումն, քան թէ յիմարաբար աշխատանքն»:
«Նախ ուսումնատուն, եւ ապա վայելչութիւն»:
«Ազգակից»ը կարծում է, որ հայերը ծոյլ չեն, այլ աշխատասէր, տքնում են, մեծ կարողութիւն են ձեռք բերում, բայց եւ շուտով վատնում, եւ իրենք էլ ոչնչանում են: Բարոյական այլանդակութիւնը կաթուածահար է անում հայերին: «Ժողովեն նեղութեամբ եւ ագահութեամբ, կորուսանեն յիմարութեամբ»: «Նեղում ու զրկում են բոլորին, ոչ միայն օտարներին, այլեւ իրենց մերձաւոր արենակիցներին»: «Համարձակապէս պատիւ են վայելում կեղծաւորները, ստախօսները, տխմարները… այլեւ նրանց նման ընչաւորները (հարուստները - Թ. Ա.), թէեւ մերկ են ամէն մի առաքինութիւնից»: Լաւ չէ՞ր լինի, որ մեր հարուստները իրենց գոյքից բաժին հանէին հասարակութեանը: «Նրանց դրամների մի քառորդը բաւական էր մեր ազգի նման մի ընկած ազգ յարուցելու համար»:
«Ազդարար»ի 1795 «նադար» ամսի (Օգոստ. 18 - Սեպտ. 16) տետրում «Ազգակցին» պատասխանում է «Հայ որդի հայի»ն նկատելի հեգնանքով: Ինքը չէ գրել, որ հայերն ուսում ունեն: Նրա նպատակն եղել է յորդորել, որ պէտք է գիտակցել սեփական թերութիւնները.-
«Ես այլ բան չեմ կամեցել, բայց եթէ ցոյց տալ, թէ այն ուսումը աշխարհիս վրայ է եւ ոչ թէ երկնքում, որտեղից աշխատում են ստանալ անհիմն աղօթքների միջոցով: ... Համարձակում եմ հաւատալ, որ ամէն թերութիւն, թէ՛ ուսման, թէ՛ առողջութեան, թէ՛ յարութեան եւ թէ փառքի, կարելի է ոչ միայն լրացնել, այլեւ (ստացածը) հաստատուն պահել միշտ: Այլեւ օրինակներն ու միւսները դնելով կամեցայ ցոյց տալ, թէ որքան բան կարող է կատարել պակասութիւնն զգացողը, որքան վերանորոգել կարող է ազատութեան ձգտողը»…
Այսպիսով, հակադրւում էին երկու տեսակէտներ:
«Հայ որդի հայի»ն պահանջում էր հրաժարումն երկնային օրիենտացիայից եւ միութեամբ ու արիութեամբ պայքար ազատութեան համար:
Իսկ «Ազգակից»ը քարոզում էր կուտակուած հայկական կապիտալի խնայողութիւն ու ազգօգուտ գործադրութիւն, այլեւ ազգի բարոյական վերակրթութիւն «ուսումնատների» միջոցով:
Հայ մամուլում տեղի ունեցած հէնց այս առաջին բանավէճի մէջ արդէն որոշ նկատւում էին «երրորդ դասին» (դասակարգին է Ն.Պ.) երկու տակտիկա, որոնք զարգանալով յարատեւեցին մեր գրականութեան մէջ մօտ մի դար շարունակ: