Օգոստոս 13ի այս օրը կը լրանայ մահուան հարիւրամեակը հայ մտքի եւ գրականութեան բազմադարեան հարուստ աւանդին նուիրեալ պահապաններէն ու արժանաւոր մշակներէն Գէորգ Բարխուդարեանցի։
Գրող եւ թարգմանիչ, բանասէր ու հրապարակագիր, այլեւ մեծավաստակ հայ ուսուցիչի աւանդապահ դէմքն է Գէորգ Բարխուդարեանց, որ 19րդ դարու երկրորդ կիսուն հայ կեանքը փոթորկած բոլոր վերիվայրումները ոչ միայն խորապէս ապրեցաւ ու լուսարձակի տակ առաւ, այլեւ նորահաս սերունդներուն ներշնչեց ազգային մեր ինքնութեան եւ ստեղծագործ հանճարին լիրաժէք տէր կանգնելու հպարտութիւնը։
Ծնած էր Թիֆլիս, որուն տեղական գիմնազիան աւարտելէ ետք՝ բարձրագոյն ուսման հետեւելու համար մեկնեցաւ Դորպատ, ուր հայերէնի եւ ռուսերէնի կողքին հմտացաւ նաեւ գերմաներէնի ու եւրոպական այլ լեզուներու մէջ։ 1855ին վերադարձաւ հայրենիք եւ անմիջապէս ուսուցչութեան նուիրուեցաւ Հին Նախիջեւանի, Ագուլիսի եւ Ախալցխայի մէջ։ Քսան տարի պաշտօնավարեց հայրենի գաւառին մէջ՝ հայաշունչ նոր սերունդ հասցնելով եւ ազգային ծառայութեան ու հայրենիքի փրկութեան մղելով իր աշակերտները։
1876ին հաստատուեցաւ Թիֆլիս եւ իբրեւ Ազգային Ներսիսեան Վարժարանի ուսուցիչ գործեց մինչեւ իր յառաջացեալ տարիքը։ 78 տարեկանին վախճանեցաւ 13 Օգոստոս 1913ին ու իր վերջնական հանգիստը գտաւ հայադրոշմ Թիֆլիսի մէջ։
Երիտասարդ տարիքէն, ուսուցչութեան կողքին, Գէորգ Բարխուդարեանց աշխոյժ աշխատակցութիւն ունեցաւ ժամանակի հայ յառաջապահ մամուլին՝ «Հիւսիսափայլ»ին, «Փորձ»ին, «Լումա»յին եւ «Մուրճ» ամսագրին՝ հրապարակագրական յօդուածներով, բանաստեղծութիւններով եւ գերմաներէնէ կատարուած թարգմանութիւններով (Կէօթէ, Շիլլէր)։
Հասուն տարիքին Գ. Բարխուդարեանց անցաւ թատերագրութեան։ Յիշատակելի են իր «Սէր կամ Մահ» (1869) եւ «Բարեպաշտ Մարդիկ» (1889) թատերգութիւնները։
1897ին լոյս տեսաւ տարիներու ընթացքին գրուած ու մամուլի էջերուն ցրուած իր բանաստեղծութիւնները մէկտեղող ժողովածուն։
Հայ մտքի ու գրականութեան աւանդապահ այս ուսուցիչին գաղափարական կտակը լաւագոյնս կը խտացնէ «Հայ եւ Հայութիւն» խորագրով իր բանաստեղծական-հրապարակագրական էջը, որ աննշան յապաւումով կը յանձնենք ընթերցողի ուշադրութեան.-

Հայ եւ Հայութիւն

Ո՞վ է հայը, մի՞թէ նա է, որ խօսում է հայ լեզուով,
եւ կամ՝ որի մականունը յանգում է եան մասնիկով…
Գամառ-Քաթիպա

Ապա միթէ՞ նա է Հայը, որ չէ խօսում հայ լեզուով,
Եւ կամ որի մականունը յանգում է սկի եւ կամ ով,
Որ չէ ուտում տօլմա ու փիլաւ, այլ ուտում է բորշչ, ուխա,
Կամ պարծանքով միշտ հագնում է սերտուկ, ոչ հայի չուխա։

Ապա մի՞թէ նա է Հայը, որ չի գնում հայ ժամ,
Որ կամենում չէ հաղորդուել տարին գոնէ մի անգամ,
Որ կեանքումը պաս չէ պահել ու ծաղրել է պահողին,
Թերահաւատ է համարում երեսը խաչ հանողին։

Ապա մի՞թէ նա է Հայը, որ տեսնելիս տէրտէրին,
Շուռ է տալիս իւր երեսը, կարծես պատահեց դեւին,
Եւ որ Զատկի թաթախմանը նա ուտում չէ կարմիր ձու,
Թէպէտ եւ այդ ո՛չ ամօթ է, ո՛չ էլ մեղք է մահացու։

Ճշմարիտ է, ազգութիւնը չէ արտաքին արարմունք,
Հայ ծնուածին անշուշտ պէտք է տալ հայութեան իրաւունք։
Մականունիդ վերջին վանկը պիտþ լինի եան մասնիկը,
Բայց կարող ես նաեւ անձու կատարել քո Զատիկը։

Համաձայն եմ, ողջը մին է, փորդ ինչով ես լցնում,
Մալափաչո՞վ, թէ՞ տօլմայով, կամ թէ բորշչով տռաքացնում,
Նոյնպէս մին է, ի՞նչ ես հագնում, չուխա՞, սերտո՞ւկ թէ՞շինէլ,
Կերակուրով ու հագուստով դու չես կարող Հայ լինել։

Բայց ազգային բարքն ու ծէսեր, սրբագործուած դարերով,
Ներելի չէ արհամարհել, նսեմացնել ծաղրելով,
Նոքա աւանդ են մեզ թողած մեր խնկելի պապերից,
Որ սուրբ պահել ու կատարել կը պահանջեմ Հայերից։

Այո՛, Հայը հայութիւնը պիտի յարգէ անպայման,
Նորա օգտին ու շահերին պիտի զոհէ ամէն բան,
Ինչ որ վատ բան ունի օտարն, ատելով պիտի ատէ,
Սակայն նորա լաւը սիրել, իւրացնել պիտþ աշխատէ։

Արհեստ, ուսում ու գեղարուեստ Հայերի մէջ ծաղկեցնել,
Խոհեմութեամբ նոցա միջից կրօնական վէճն հեռացնել,
Ամէն Հայի համար պիտի լինի դա պարտք սրբազան,
Թէ հարազատ եւ անձնուէր անդամ է նա հայութեան։

Սիրել ազգը, ոչ լոկ խօսքով, սիրել, ինչպէս իւր անձը,
Նորա օգտին, թէ պէտք լինի, զոհել բոլոր իւր գանձը,
Չխնայել կեանքը անգամ, արիւն թափել նրա համար,
Ոչ այն յոյսով, որ նրան իսկոյն փառաւորէ հայ աշխարհ։

Այդ կարող է միմիայն նա՛, նա՛, որ Հայ չէ լոկ ի ծնէ,
Որին քաղցր է Հայ անունը, ինչպէս որ իւր մօր ծիծն է,
Որ սիրում է իւր հայ լեզուն, հայ ծէս ու կրօնն ազգային,
Իրան եղբայր է համարում իւրաքանչիւր նա Հային։

Հայն, որ սիրում չէ իւր լեզուն, որ հայերէն չէ խօսում,
Հայն, որ կարդում չէ հայերէն, կարդացողին բամբասում,
Որ ազգային պատմութեան հետ ամենեւին ծանօթ չէ,
Հայ դպրութեանն անտեղեակ ղ, եւ այդ նորան ամօթ չէ։

…Նորան ի՞նչ փոյթ, ո՞վ էր Հայկը, Արամ, Տիգրանն ու Վարդան,
Կամ ի՞նչտեղ է, ի՞նչ երկիր է իւր հայրենիքն Հայաստան,
Նրան ի՞նչ, ո՞վ էր սուրբ Գրիգորը, Ներսէս, Սահակ, Եղիշէ,
Որոնց Հայոց եկեղեցին միշտ օրհնանքով կը յիշէ։

Նրապէսներից Հայոց ազգին զո՜ւր է յուսալ օգնութիւն,
Գրօ՜շ չարժեն նոցա համար կրօն, լեզու, ազգութիւն,
Թո՛ղ ուրեմն այդպիսիներն հեռու մնան մեզանից,
Բացի վնասից ոչինչ օգուտ երբէք չունինք նոցանից։
Ն.