Մարտ 21ին կը լրանայ մահուան 71րդ տարելիցը հայ գրականութեան մէջ մնայուն իր տեղը վաստակած բանաստեղծ Վահան Միրաքեանի։
Յատկապէս իր «Լալուարի Որսը» երկարաշունչ բանաստեղծութեամբ, Միրաքեան դարձաւ հայ ժողովուրդի աւանդութեանց հարազատ երգիչը։
Հայ գրականութեան անդաստանէն ներս մուտք գործեց 19րդ դարավերջին եւ ճակատագիրը կամեցաւ, որ շարունակէ իր ստեղծագործական ու ման- կավարժական կեանքը մինչեւ 1942 թուականը՝ ապրելով ու արձագանգելով հայ ժողովուրդի քսաներորդ դարու բախտորոշ վերիվայրումներուն։
«Լալուարի Որսը» քնարերգական պատումն է հայ գեղջկական կեանքին այնքան բնորոշ անկարելի սիրոյ ողբերգութեան, ուր երիտասարդ զոյգը կը բախի ծնողական մերժումի ու ընդդիմութեան, բայց անդըրդուելիօրէն ցմահ փարած կը մնայ անբաժան Սիրոյ իր ուխտին։
Վահան Աղաբէկի Միրաքեան ծնած էր 1866ի Նոյեմբեր 6ին, Շուլավեր գիւղը (որ խորհրդայիններու օրօք Շահումեան վերանուանուած քաղաքատիպ աւան մըն էր, վրացակամ Մառնէուլի շրջանին մէջ)։ Մանկութեան՝ 1873ին ուղարկուած էր Սանահինի Սուրբ Աստուածածին վանքի դպրոցը՝ հայեցի իր նախնական կրթութիւնը ստանալու համար։ 1880էն 1886 ուսանած էր Արհեստաւորաց դպրոցին մէջ։ Իսկ 1888ին աւարտած էր Գորիի Ուսուցչական Սեմինարիան։
Տակաւին ուսանող՝ Վ. Միրաքեան Թիֆլիս հրատարակուած «Աղբիւր» ամսագրի էջերուն լոյս ընծայեց «Երեք Վարդ» խորագրով իր առաջին բանաստեղծութիւնը։ Իսկ ուսումը հազիւ աւարտած՝ 1889էն սկսեալ ան ամբողջապէս նուիրուեցաւ ուսուցչական ասպարէզին, հայոց լեզու եւ գրականութիւն ջամբելով հայոց նորահաս սերունդներուն ինչպէս իր ծննդավայր Շուլավերի, նոյնպէս եւ Ջալալօղլիի, Ս. Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանի, Նուխիի, Նոր Նախիջեւանի, Թիֆլիսի եւ Երեւանի մէջ։
1924ին Վահան Միրաքեան վերջնականապէս հաստատուեցաւ Երեւան՝ Ձերժինսկիի անուան դպրոցին մէջ ստանձնելով հայոց լեզուի եւ գրականութեան ուսուցիչի պաշտօնը։
Վ. Միրաքեանի «Լալուարի Որսը» պոեմը առաջին անգամ տպագրուեցաւ 1901ին, Թիֆլիսի «Մուրճ» ամսագրի էջերուն։ Անմիջապէս արժանացաւ ընթերցող հասարակութեան ուշադրութեան եւ լայն ժողովրդականութիւն գտաւ։ Հետագային նաեւ արժանացաւ ռուսերէն (1942), պարսկերէն, անգլերէն եւ այլ լեզուներով թարգմանութեան։ «Լալուարի Որսը» հիմք ունենալով, հետագային ստեղծուեցան թատրերգութիւն, օփերա (ինչպէս մեծատաղանդ երաժիշտ Բարսեղ Կանաչեանի «Ալվարդի Երազը») եւ գեղարուեստական շարժանկար («Լալուարի Որսկանը»)։
Խորհրդային տարիներուն Վահան Միրաքեան թափով փարեցաւ թատերական գործերու ստեղծագործութեան։ Գրեց «Մանուշի Հարսանիքը», «Նոր Գիւղի Շէմքին», «Խոզարածի Կինը» թատրերգութիւնները։
Վախճանեցաւ Թիֆլիս 21 Մարտ 1942ին եւ թաղուեցաւ Երեւան։
Իր հրատարակուած գործերու շարքին են՝
- «Առանց Լարերի (բանաստեղծութիւններ)», Թիֆլիս, տպարան Վրաց. Հրատ. Ընկ., 1897, 64 էջ (Այս գիրքը լոյս տեսած է Միր Կոնօ գրչանունով, որ բանաստեղծը կազմած էր իր մականունին Միր մասնիկով եւ Շուլավերի բարբառով «Վարդի փունջ» նշանակող Կոնօ բառով)։
- «Լալուարի Որսը» (պոեմ, արտատպուած «Մուրճ» ամսագրէն), Թիֆլիս, տպարան Վրաց. Հրատ. Ընկ., 1901, 78 էջ։
- «Նոր Գիւղի Շէմքին (պիես չորս պատկերով)», այս գործը օրին արժանացաւ Գիւղատնտեսական Գեղարուեստական Գրականութեան մրցանակին, Ե., Պետհրատ, 1927, 46 էջ։
- «Մանուշի Հարսանիքը» (պիես), Ե., Պետհրատ, 1927, 30 էջ։
- «Խոզարածի Կինը (դրամա՝ 5 գործողութեամբ, գիւղական կեանքից)», Ե., Պետհրատ, 1928, 51 էջ։
«Լալվարի Որսը» արժանացած է բազմաթիւ վերահրատարակութեանց՝ 1929ին, 1935ին, 1936ին, 1938ին, 1948ին, 1953ին, 1967ին եւ 1980ին։
Քննադատներու կողմէ «Լալուարի Որսը» գնահատուած է իբրեւ Յովհաննէս Թումանեանի հանճարեղ «Անոյշ»ին կողքին իր արժանի տեղը ունեցող տաղանդաւոր գործ։
Վահան Միրաքեան թողած է նաեւ անտիպ գործերու հարուստ ժառանգութիւն մը, որուն առիւծի բաժինը կը կազմեն հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարէն եւ ցարական փտած կարգերու դէմ հայ գեղջուկի ըմբոստացումէն ներշնչուած երկարաշունչ բանաստեղծութիւններն ու դիւցազնավէպերը, ինչպէս «Եփրատի Կոյսը», «Եղնիկի Փերին», «Արզուման Քեռին» եւ ուրիշներ։ Անտիպներու շարքին կան պատմուածքներ եւ յուշագրութիւններ։
Արժէքաւոր է յատկապէս «Եղնիկի Փերին» հեքիաթ-պոեմը, որուն վրայ բանաստեղծը աշխատած է 1904էն մինչեւ 1940 եւ մշակած 18 տարբերակներ, որոնցմէ հատուածներ լոյս տեսած են տարիներու ընթացքին ինչպէս հայրենի, նոյնպէս եւ սփիւռքեան հանդէսներու էջերուն (ինչպէս Փարիզի «Անահիտ» գրական հանդէսը եւ Վենետիկի «Բազմավէպ» հայագիտական հանդէսը)։ «Եղնիկի Փերին» ներշնչուած է հեթանոսական շրջանի հայկական աւանդութենէ մը, որ կը վերաբերի անմեղ եղնիկները չարէն պաշտպանող առասպելական փերիի մը։ Այլաբանական մշակումով՝ Վահան Միրաքեան համիտեան կոտորածներուն դէմ հայկական ապստամբութեան դիւցազներգութիւնը շնչաւորած է հայոց քաջերու պահապան «Եղնիկի Փերի»ով։
Հայ ժողովուրդի ազգային ճակատագրին դիւցազներգակ այս բանաստեղծը ցմրուր ճաշակեց արհաւիրքը հայոց խաչելութեան ու յարութեան՝ ազգային-ազատագրական շարժման առաջին բռնկումներուն եւ անոնց հետեւած Համիտեան կոտորածներուն, Ցարական լուծին եւ անոր առանց հայու Հայաստան մը ստեղծելու քաղաքականութեան, Օսմանեան Սահմանադրութեան կապուած յոյսերուն եւ Կիլիկիոյ Աղէտին, ապա՝ Մեծ Եղեռնին եւ Հայաստանի անկախացումին ու հայոց ազատ պետականութեան կործանումին։
Վ. Միրաքեան տեսաւ ու ապրեցաւ նաեւ դառն լուծը խորհրդային կարգերուն, որոնց ճնշումին հակառակ՝ թէեւ շարունակեց ստեղծագործել, բայց ի վիճակի չեղաւ տպագրութեան յանձնելու ազգային ազատագրական պայքարի ներշնչումով գրուած իր գործերը։
Վահան Միրաքեանի մահուան 71ամեակին նուիրուած յուշատետրի այս էջը կ՛արժէ փակել բանաստեղծի անտիպ դիւցազներգութիւններէն՝ «Եփրատի Կոյս»ը անունով երկարաշունչ բանաստեղծութեան նուիրուած Լ. Բադիկեանի հետեւեալ վկայութեամբ.
- «Հետաքրքրական է նաեւ «Եփրատի Կոյսը» պոեմը, որը գրուած է 1894-95 թթ. եւ ունի երեք տարբերակ։ Պոեմի նիւթը վերցուած է 90ական թուականների հայկական կոտորածների դրուագներից։ Կարեւոր են առանձնապէս թուրք բարբարոսների դէմ հայերի մղած հերոսական պայքարն արտացոլող էջերը։
«Պոեմի գլխաւոր հերոսները Սասնայ լեոներում հովուական կեանքով ապրող երկու երիտասարդներ են։ Վանիկը լեռնականի անբիծ հոգով սիրում է Ֆիդանին։ Համիդեան արիւնալի եղեռնի օրերին Վանիկը գնում է հայրենիքը պաշտպանելու։ Հայրենասէր հովիւուհին, զգեստափոխուած ու զինավառ, նոյնպէս մեկնում է ռազմաճակատ։ Քաջակորով սասունցիները կազմակերպում են այնպիսի պաշտպանութիւն, որ բարբարոսները հարկադրուած հաշտութիւն են կնքում ու ռազմական գործողութիւնները դադարեցնում։ Կարճ ժամանակ անց, թուրք հրէշները խաբէութեամբ զէնք կրելու ընդունակ բոլոր հայերին բանտերն են լցնում, իսկ կանանց՝ գերեվարում։ Գերի է տարւում նաեւ Ֆիդանը։ Գերութեան կապանքների մէջ նա արհամարհում է մահը եւ չի յանձնւում բէկին։ Կրօնամոլ ջարդարարները հայ բանտարկեալներին ստիպում են... հաւատափոխութեան։ Անհաւասար մի ճակատամարտում զոհւում է Վանիկը։ Բէկը աղջկան է բերում սիրած տղայի գլուխը։
«Պոեմի ռեալիստական հէնքին հիւսւում Է լեռ- նական գեղջուկների սիրոյ ռոմանտիկան։ Ֆիդանը մերժում է ատելի բէկի բոլոր պահանջները եւ գերեզման գտնում Եփրատի կոհակների մէջ։ Նա եղեռնական մահուամբ հաստատում է իր յաւերժական սէրը, իր մահուամբ հասնում անմահութեան»։
Ն.