Երէկ՝ Հոկտեմբեր 28ին, լրացաւ 742րդ տարելիցը Կիլիկիոյ հայոց Հեթում Ա. թագաւորի վախճանումին։
Հեթում Առաջին եզակի տեղ կը գրաւէ հայոց պատմութեան մեծամեծներու շարքին իբրեւ հիմնադիրը Հեթումեաններու թագաւորութեան։

Հեթում  Ա. հանդիսացաւ դիւանագէտի բացառիկ կարողութեամբ օժտուած հայոց ա՛յն թագաւորը, որ ոչ միայն հզօր բանակով իր իշխանութեան ենթարկեց Կիլիկիոյ իշխանական հակամարտ տուները եւ ընդարձակեց Կիլիկիոյ թագաւորութեան սահմանները, այլեւ՝ դիւանագիտական իր ձեռնհասութեամբ յաջողեցաւ ապահովել ռազմաքաղաքական աջակցութիւնը թէ՛ Արեւմուտքին, թէ՛ դէպի Փոքր Ասիա ասպատակող Արեւեքի մոնկոլական ցեղերուն։
Հեթում իշխան ծնած էր 1213ին եւ որդին էր Կիլիկիոյ հայոց իշխաններու շարքին առաջնորդող դիրք գրաւած Կոստանդին պայլ (պետութեան խնամատար) իշխանին։ Կոստանդին պայլ 1225ին, Կիլիկիոյ հայոց Իշխանական Խորհուրդին համաձայնութեամբ,  գահազուրկ   հռչակեց Ֆիլիփ թագաւորին եւ տարի մը ետք, 1226ին, 13ամեայ իր որդին պսակելով Լեւոն Բ. թագաւորի գահաժառանգ դստեր Զապէլի հետ, 14 Յունիս 1226ին թագաւոր կարգեց Հեթումին։
Հեթում Ա. թագաւորեց մինչեւ 1269 թուականը, երբ գահը յանձնելով իր Լեւոն զաւակին՝ քաշուեցաւ վանք, ուր եւ վախճանեցաւ 28 Հոկտեմբեր 1270ին։
Հանրագիտական աղբիւրներու տեղանքով՝ Հեթում Ա.ի թագաւորութեան շրջանին աւելիով կեդրոնացուեցաւ Կիլիկիոյ հայոց միապետական իշխանութիւնը։ Յաղթահարուեցան իշխանական տուներու ներքին երկպառակութիւնները։
Հզօրացնելով թագաւորութեան ռազմական ուժերը եւ ամրացնելով պետութեան սահմանները՝ Հեթում Ա. վարեց խաղաղասէր արտաքին քաղաքականութիւն, որուն արդիւնքով Կիլիկիոյ հայութեան տնտեսական եւ մշակութային կեանքը բացառիկ վերելք ապրեցաւ։
Յատկապէս իր ժամանակի Փոքր Ասիոյ սպառնացող գլխաւոր վտանգը՝ թաթար-մոնկոլներու ներխուժումն ու ասպատակումը կանխելու համար, Հեթում Ա. 1243 թուին խաղաղութեան եւ փոխօգնութեան պայմանագիր ստորագրեց մոնկոլական Բաչու Նոյին զօրավարին հետ, իսկ 1254ին, մոնկոլական մայրաքաղաք Կարակորումի մէջ, անձամբ նոր դաշնագիր կնքեց Մանգու խանին հետ։
1256-59 թուականներուն, մոնկոլների զինակցութեամբ, Հեթում Ա. յաջողեցաւ սանձել Հալէպի ամիրայութեան, Իքոնիայի ու Եգիպտոսի սուլթանութիւններուն ոտնձգութիւնները, ազատագրել Հերակլիա, Մարաշ, Այնթապ քաղաքներն ու անոնց շրջակայ հողերը, Կիլիկեան Հայաստանին միացնել Կապադովկիայի հարաւային շրջանները, ինչպէս եւ (որոշ ժամանակով) Հիւսիսային Ասորիքի զգալի մասը՝ Հալէպ կեդրոնով։
Իր այդ յաղթանակներուն շնորհիւ Հեթում Ա. կրցաւ ամրապնդել Կիլիկիոյ հայոց թագաւորութեան միջազգային հեղինակութիւնը՝ ժամանակի առեւտրական կարեւորագոյն կամուրջի մը վերածելով Կիլիկիան։
Հեթում Ա.ի թագաւորութեան վերջին շրջանին, Կիլիկեան Հայաստանը թիրախ դարձաւ նորովի հզօրացած Եգիպտոսի սուլթանութեան, որ օգտուելով մոնկոլական աշխարհակալութեան կազմալուծումէն ու թուլացումէն, 1266 թուին, 30 հազարանոց բանակով ներխուժեց Կիլիկիա, աւերեց ու աւարի մատնեց բազմաթիւ հայկական բնակավայրեր։ 1268ի Յուլիսին Հեթում Ա. Կիլիկիոյ քանի մը սահմանային բերդերն ու ամրութիւնները իբրեւ փրկագին զիջելով՝ յաջողեցաւ հաշտութիւն կնքել Եգիպտոսի սուլթանութեան հետ, գերութենէ ազատել իր որդին՝ Լեւոնը եւ, 1269ին, գահը զաւկին յանձնելով՝ քաշուեցաւ Ակների վանքը, ուր եւ վախճանեցաւ։
Հեթում Առաջինի անունով եւ պատկերով հատուած են ոսկեայ, արծաթեայ պղնձեայ դրամներ։ Իսկ հայ մանրանկարիչներ արուեստի բացառիկ գործերով պատկերած են Հայոց թագաւորի կեանքն ու գործը։
Կ'արժէ յուշատետրի այս հակիրճ անդրադարձը հարստացնել համացանցի «Թերթ» կայքէջին վրայ, տարի մը առաջ, Սուրէն Մանուկեանի հրապարակած հետեւեալ վկայութեամբ.
«741 տարի առաջ, 1270թ. Հոկտեմբերի 28ին, Ակներ գիւղի վանքում վախճանուեց «եղբայր Մակար» անունով մի հոգեւորական: Այսպէ՛ս աւարտուեց Կիլիկիայի հայկական թագաւորութեան ամենանշանաւոր միապետներից մէկի՝ Հեթում Ա.ի կեանքը, որը կառավարումը սկսելով, ինչպէս այսօր կþասէին «խոցելի լեգիտիմութեան» պայմաններում, քանի որ ծննդեան իրաւունքով գահի թեկնածու չէր, իսկ աւարտեցաւ եկեղեցում, ուր նա հեռացաւ՝ գահը զիջելով իր որդի Լեւոնին:
«Հեթումն այն հայոց եզակի միապետերից էր, որը կարողացաւ իր իշխանութեան ընթացքում տանել հայոց պատմութեան ամենանշանակալի դիվանագիտական յաղթանակներից՝ կողմնորոշուելով չափազանց դժուար միջազգային իրավիճակում: 1254թ. գարնանը նա հազարաւոր կիլոմետրեր կտրելով քառասուն օրուայ ընթացքում, գաղտնիութեան պայմաններում, միայն մի քանի ծառաների եւ պահակազօրի ուղեկցութեամբ հասնում է Կարակորում: Մոնղոլական Մանգու խանը շատ բարեացակամ ընդունեց նրան ու բանակցութիւնների արդիւնքում կնքուած պայմանագրով կողմերը պարտաւորւում էին ռազմական փոխադարձ օգնութիւն ցուցաբերել: Բացի այդ, առանց Կիլիկեան թագաւորութեան համաձայնութեան եւ պահանջին՝ մոնղոլական զօրքն ու պաշտօնեաները չպէտք է մտնէին Կիլիկիայի սահմաններ, իսկ այն հողերն ու քաղաքները, բերդերն ու ամրոցները, որոնք նախկինում պատկանել էին հայկական թագաւորութեանը, բայց զաւթուել էին ուրիշների կողմից, իսկ յետոյ էլ անցել մոնղոլներին, պէտք է վերադարձուէին Կիլիկիային:
«Կիրակոս Գանձակեցին գրում է.- «Նուէրներ ստանալով նրանից (Մանգու խանից), ըստ արժանւոյն մեծարուեց նրանից եւ յիսուն օր մնալով այնտեղ, Մանգու խանից ստացաւ հրովարտակ, որ ոչ ոք իրաւունք չունէր նեղութիւն տալ նրան եւ իր երկրին: Նա (Մանգու խանը) տուեց ազատութեան գիր (հարկերից ազատուելու) բոլոր վայրերի (հայկական) եկեղեցիներին»:
«... Հեթում Ա թագաւորի քաղաքականութիւնը «կոմպլիմենտար» էր։ Կարակորում՝ մոնղոլների Մեծ խանի մօտ ճանապարհորդութիւնից առաջ, նա այցելեց նաեւ Ոսկէ Հորդա, ինչպէս նաեւ Հայաստանով անցնելով՝ Վարդենիսում հաւաքեց հայկական իշխանների հավաք, քննարկելու հայկական հարցերը: Կիլիկիան միաժամանակ չէր հրաժարւում Արեւմուտքի հետ իր կապերից՝ Հարուն բերդաքաղաքը յատկացնելով Տեւտոնեան ասպետական միաբանութեանը, ինչպէս նաեւ պատուիրակներ ուղարկելով Կիպրոս ժամանած ֆրանսիական Լուդովիկոս Սուրբ թագաւորի մօտ նուէրներով եւ, հնարաւոր Խաչակրաց արշաւանքի ժամանակ, օգնութեան խոստումով»:

Ն.