Հայոց յուշատետրին մէջ, Յուլիս 28ին դիմաց, կայ արտասովոր, բայց մեծապէս ուշագրաւ՝ գործարար աշխարհին առընչուող կարեւոր իրադարձութեան մը արձանագրութիւնը։
99 տարի առաջ, 1912ի ճիշդ այս օրը՝ 28 Յուլիսին, համաշխարհային նաւթի շուկայէն ներս մեծ վարկ ու հռչակ վայելող հայ մը՝ Ստեփան Լիանոսեան Լոնտոնի մէջ հիմնեց «Ռուսական Գլխաւոր Նաւթային Քորփորէյշըն»ը։

Պաքուի նաւթային արդիւնաբերութեան, մթերման ու զտման, արտահանման եւ միջազգային շուկայի վրայ գործածութեան լայն ու բարդ ասպարէզէն ներս մեծագոյն ոստում մը եղաւ, օրին, Ստեփան Լիանոսեանի այդ նախաձեռնութիւնը։ Ռուսական դրամագլուխը այդպիսով իր տիրական դիրքը գրաւեց ամերիկեան, անգլիական եւ գերմանական նաւթային աստղաբաշխական դրամագլուխներու շուկային մէջ։
Ձարական Կայսրութեան նաւթարդիւնաբերական շրջանակներուն մէջ հանրածանօթ անուն էր Ստեփան Լիանոսեան, որ վաճառականական, ելեւմտական եւ արդիւնաբերական իր ձեռներէցութեամբ ու հնարմատութեամբ՝ 1912ին արդէն կը նկատուէր Պաքուի «սեւ ոսկի»ի արքաներէն մէկը, Մանթաշեան հայ ազգանուան կողքին համընդհանուր յարգանք պարտադրելով նաեւ Լիանոսեան ազգանուան նկատմամբ։
Խորհրդային ամբողջատիրութեան տարիներուն ընդհանրապէս անտեսումի մատնուեցաւ Լիանոսեան Հարստութիւնը՝ Պաքուի մէջ Հայկական Դրամագլուխին հանդէպ խորհրդային պատմագրութեան ցուցաբերած գաղափարական հակադրութեան հետեւանքով։ Բայց Հայաստանի վերակախացումէն ետք զգալի թափով ճիգ կը թափուի հայկական պատմագրութեան կողմէ, որպէսզի Պաքուի նաւթարդիւնաբերական զարգացման մէջ հայոց վճռորոշ դերակատարութեան վերարժեւորման ընդհանուր շրջագիծէն ներս արժանի տեղն ու կարեւորութիւնը ընծայուի նաեւ Ստեփան Լիանոսեան երեւոյթին։
Միւս կողմէ՝ իրողութիւն է, որ 1920ականներուն, Առաջին Աշխարհամարտի աւարտէն ետք, հայ քաղաքական միտքը յատուկ կարեւորութեամբ իր լուսարձակին տակ առաւ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի գլխուն եկած փոթորիկները՝ թրքական պետութեան գործադրած Հայասպանութիւնն ու մինչեւ Պաքու հասնելու եւ Հայաստանի ու հայութեան վերջին բեկորներն անգամ բնաջնջելու թրքական յանցագործութիւնը, Հայաստանի անկախութեան նուաճումն ու հայոց ազգային պետականութեան վերականգնումը, Լենին¬Քեմալ մեղսակցութեամբ Հայկական Վէմին խորտակումն ու Հայաստանի խորհրդայնացումը։ Միաժամանակ՝ արտասահման ապաստանած հայ գործիչները, յատկապէս դաշնակցական մտաւորականութիւնը, Պաքուի հայութեան եւ դաշնակցական գործունէութեան նուիրուած Աբրահամ Գիւլխանդանեանի յուշագրութեանց ու աշխատասիրութեանց օրինակով, նկատառելի գրականութիւն կտակեց մեր սերունդներուն, որպէսզի «Հայկական Պաքուն» մոռացութեան չմատնուի։
Բայց տարագիր կեանքի պայմանները եւս պատճառ եղան, որպէսզի ժամանակի ու մոռացումի փոշին աստիճանաբար նստի Պաքուի մէջ Հայկական Դրամագլուխին ունեցած բախտորոշ դերակատարութեան ընդհանուր արժեւորման վրայ։
Հետեւանքը ծանօթ է. մեր սերունդներուն համար փաստօրէն անծանօթ մնացին Ստեփան Լիանոսեանի կեանքն ու գործը, անձն ու արժէքը։ Միայն վերջին տարիներուն է, որ նորովի լոյս կը սփռուի մեծանուն այս ձեռներէց ու գործարար հայուն վրայ։ Այդ առումով յատուկ գնահատանքի արժանի է «Նորավանք» Հիմնադրամը, որ 2006ին լոյս ընծայեց Խաչատուր Դադայեանի «Հայերը եւ Բաքուն (1850ական թթ. - 1920թ.)» երախտաշատ գործը՝ նուիրուած Հայաստանի Հանրապետութեան վերանկախացման 15ամեակին։ Խ. Դադայեանի այդ գործէն առնուած է ահա Ստեփան Լիանոսեանի անձին ու գործին վերաբերեալ յուշատետրի այս հակիրճ անդրադարձը։
19րդ դարու երկրորդ կէսէն սկսեալ արագ թափով զարգացում ապրած Պաքուի նաւթարդիւնաբերութեան եւ հայ գործարարներու տիրական դերակատարութեան առջեւ «որակական, սկզբունքային նոր փուլ սկսաւ... երկու անձանց մահուամբ. 1906թ. վախճանուեց մոսկովեան 1ին գիլդիայի վաճառական, հնագոյն ֆիրմաներից մէկի` «Ռուսական նաւթարդիւնաբերական ընկերութեան»  սեփականատէր Գէորգ Ստեփանի Լիանոսեանը, իսկ 1911ին` Ալեքսանդր Մանթաշեանցը: Նրանց փոխարէն եկան որդիները` Լեւոն Մանթաշեանցը եւ Ստեփան Լիանոսեանը: Այս վերջինիս վիճակուած էր գերազանցել բոլորին, դառնալ համաշխարհային նաւթարդիւնաբերութեան «արքայ», որին վերապահուած էր նաեւ խոր ողբերգութիւն եւ ցաւալի, ոչնչով չարդարացուած անէացում՝ Մոռացութիւն, որից ստորեւ կը փորձենք դուրս բերել...
«Ամէն ինչ սկսուեց 1872թ., երբ նաւթադաշտերը աճուրդի հանուեցին. ծագումով պարսկաստանցի, Աստրախանի 1ին գիլդիայի վաճառական Ստեփան Մարտինի Լիանոսեանը 1310ռ. մեկնարկային գնի դիմաց վճարեց 26.220ռ. գումար եւ դարձաւ 6 նաւթահորով թիվ 7 տեղամասի տէրը, որը ենթադրաբար ունէր ընդամէնը 4599 փութ արտադրողականութիւն: Այս քայլը ոչ այնքան նաւթարդիւնաբերութեան ապագայի ըմբռնում էր, որքան ֆինանսական պարզ ներդրում` հող էր գնել, սեփական հողատարածք էր ձեռք բերել, որի արդիւնքում ստեղծուեց  շքեղ անուամբ ֆիրման: Բայց Ս.Մ.Լիանոսեանն ունէր հետաքրքրութիւնների աւելի լայն շրջանակ. մէկ տարի անց` 1873ին, նա Շահի կառավարութիւնից ստացաւ կոնցեսիա, որը Կասպից ծով թափուող պարսկական գետերի գետաբերաններում ձկան որսի մենաշնորհ էր տալիս: Պայմանագիրը կնքուել էր 5 տարի ժամանակով, բայց բազմիցս նորոգուեց: Ձկնորսարանները բաժանւում էին հինգ ինքնուրոյն շրջանների` Աստարայի, Էնզելիի, Սեֆիդրուդի, Մաշադիսերի եւ Աստրաբադի, որոնցից իւրաքանչիւրը մասնագիտանում էր որոշակի ձկնատեսակի արտադրութեան մէջ:
«Ս. Լիանոսեանի մահից յետոյ բիզնեսն ստանձնեց որդին` Գէորգը, որը դիմեց ցարական կառավարութեանը` խնդրելով վարձակալութեան տալ Կասպից ծովի առափնեայ ջրերը (Թուրքմէնչայի պայմանագրով` Կասպից ծովը պատկանում էր Ռուսաստանին): 1900թ. Մարտի 22ին Գ. Լիանոսեանի եւ Ռուսաստանի հողագործութեան ու պետական ունեցուածքի նախարարութեան միջեւ կնքուեց պայմանագիր` 25 տարի ժամկէտով...:
«Այսպիսով, Գ. Լիանոսեանը դարձաւ ամբողջ Կասպից ծովի առափնեայ գետաբերաններում ձուկ եւ  ձկնամթերք արտադրող ամենախոշոր ձեռնարկատէրը։
«Գ. Լիանոսեանի օրօք   միջին կարգի ֆիրմա էր: Ստեփան Լիանոսեանը հօր մահից յետոյ ձուկը «թողեց» եղբայրներին, իսկ ինքը գլխովին ընկղմուեց նաւթի մէջ, ինչի հետեւանքով մի նոր դարաշրջան սկսուեց համաշխարհային նաւթարդիւնաբերութիւնում: Այստեղ խիստ կարեւոր է մի դիտարկում. հայ նաւթարդիւնաբերողների առաջին սերունդը (եւ առհասարակ վաճառականութիւնը) ունէր բիզնեսավարման վարքային մի առանձնայատկութիւն, ինչը մենք անուանում ենք նահապետականութիւն եւ ինչն ունէր իր տրամաբանական բացատրութիւնը: Ամէն ինչ վաստակուած էր սեփական քրտինքով, եւ այդ սեփականութեան պահպանումը թելադրում էր, որ իւրաքանչիւրի բիզնեսում ընդգրկուէին վստահելի անձինք` զաւակները, մերձաւոր ազգականները, հայրենակիցները (շուշեցիներ, շամախեցիներ, թիֆլիսեցիներ եւ այլն) կամ ազգականները: Այսինքն, բիզնեսը ազգային էր` բառիս բուն իմաստով: Այդպիսիք էին տասնեակ ֆիրմաներ: ... Ըստ էութեան, ստեղծուել էին «փակ բիզնես-տարածքներ», ինչը ծնում էր այլազգիների (առաջին հերթին՝ ռուսների եւ ադրբեջանցիների) խանդն ու ակնյայտ դժգոհութիւնը, միւս կողմից արգելակում էր բուն բիզնեսի զարգացումը:
Ստեփան Լիանոսեանն առաջինն էր, որ կոտրեց այս մտածելակերպային կարծրատիպը, առաջինն էր, որ իր գործունեութեամբ ազգակիցներին սովորեցրեց, թէ բիզնեսի ազգային բնոյթը փակուղային է, ազգային պէտք է լինի բիզնեսի արդիւնքը` կապիտալը:
«1907թ. նա 2 մլն ռ. հիմնադիր կապիտալով Պետերբուրգում ստեղծեց «Գ.Մ.Լիանոսեանի որդիներ» բաժնետիրական ընկերութիւնը, որի տնօրէն-կառավարիչն ինքն էր, իսկ վարչութեան մէջ ներգրաւեց Պ. Լեժդնովսկուն ու կայսրութեան խոշորագոյն ձեռնարկատէրերից մէկին` Պետերբուրգի «Պուտիլովեան գործարան» մեքենաշինական, կաթսայաշինական եւ պողպատաձուլական բաժնետիրական ընկերութեան սեփականատէր Ա.Պուտիլովին:
«Բացի նաւթաբեր հողատարածքներից, ընկերութիւնն ունէր հետեւեալ ձեռնարկութիւնները. Բաքւում` Սպիտակ քաղաքում, կերոսինի, քսաիւղերի գործարաններ, կերոսինի եւ մազութի կայաններ, նաւթալից նաւամատոյց` Կասպից ծովի ափին, 10 վերստ երկարութեամբ նաւթամուղ, նավթակայան եւ պահեստարաններ` Բաթումում: «Ներգրաւելով ռուսական խոշոր կապիտալի ներկայացուցիչներին` Ս. Լիանոսեանն արագօրէն յաջողութեան հասաւ. 1907թ. արտադրեց 240, 7 հազ. փութ նաւթ, 1908ին` 1168 հազ., 1909ին` 2173 հազ., 1910ին` 2133 հազ. փութ: Բայց սա դեռ սկիզբն էր:
«Նաւթախաղի» մէջ պէտք է ոտք դնէր եւս մէկը, որի անմիջական համագործակցութեամբ եւ աջակցութեամբ Ս. Լիանոսեանը ժէտք է նուաճէր համաշխարհային շուկան: Այդ մարդը Լեւոն Մանթաշեանցն էր: Նա, ով մտածելակերպային նոյն սկզբունքներն ունէր, ինչ Ս. Լիանոսյանը:
«... Այդ երկուսի միջեւ կայացել էր զուտ հայկական-տղամարդկային պայմանաւորուածութիւն, որին նրանք հաւատարիմ մնացին մինչեւ վերջ:
«1912թ. համաշխարհային նաւթարդիւնաբերութիւնը Ս. Լիանոսեանի շնորհիւ (իսկ գուցէ եւ պատճառով) թեւակոխեց զարգացման որակական միանգամայն նոր դարաշրջան. այդ թուականի Յուլիսի 28ին նա 2,5 մլն ֆունտ ստերլինգ հիմնադիր կապիտալով Լոնդոնում ստեղծեց «Ռուսական Գլխաւոր Նաւթային Կորպորացիան» (Russian General Oil Corporation, կրճատ` «Օյլ»։ ... Իսկ «Օյլ» ասելով, ի հարկէ, պէտք է հասկանալ Ս. Լիանոսեանին` գաղափարակրին ու գաղափարն իրականացնողին, կորպորացիայի մտքին եւ շարժիչ ուժին»:
Խ. Դադայեանի աշխատասիրութիւնը շատ ծաւալուն է, բայց մէջբերուած այսքանն իսկ բաւարար է, յուշատետրի այսօրուան թուականին զուգադիպող Ստեփան Լիանոսեանի՝ Պաքուի Նաւթի Արքային գործարար տաղանդին մասին ընդհանուր գաղափար մը փոխանցելու  համար։

Ն.