9 Յուլիսի այս օրը, 76 տարի առաջ, Թիֆլիսի մէջ վերջ գտաւ 35ամեայ կեանքը Աղասի Խանջեանի, որ 20րդ դարասկիզբի հայ քաղաքական ականառու գործիչներու շարքին իր ուրոյն տեղը ունի իբրեւ նահատակուած կերպարը հայ պոլշեւիկ-համայնավար յեղափոխականի ու սովետահայ պետական ղեկավար գործիչի։

Խորհրդային ժամանակներուն իսկ տարածուած եւ ընդունելութիւն գտած էր այն վարկածը, թէ Խանջեան սպաննուեցաւ Ստալինի մութ՝ ներքին գործերու յանձնակատար Բերիայի ձեռամբ։ Բայց այդ շրջանին պաշտօնապէս ընդունուած էր հաստատել, թէ Աղասի Խանջեան հարցաքննութեան եւ հաւատաքննութեան համար Թիֆլիս կանչուած էր Բերիայի կողմէ, որուն գրասենեակին մէջ իբր թէ ատրճանակով ինքնասպանութիւն գործելով՝ վերջ դրածէր իր կեանքին։
Աղասի Խանջեանը սպաննեցի՞ն, թէ՞ ինքնասպան եղաւ հարցը անշուշտ կը ներկայացնէ պատմաքաղաքական կարեւորութիւն։ Բայց յուշատետրի այս օրուան խորհուրդը նուիրուած է նորագոյն մեր պատմութեան Մշակութային Եղեռնը խորհրդանշող Ստալինեան «մաքրագործումներուն», որոնք 1936-1937ին մոլեգնօրէն թափ առին Հայաստանի մէջ եւ գլխատեցին մեր ազգային մտաւորականութիւնը՝ առաջին հերթին գլուխը ուտելով Աղասի Խանջեանի։։
Պատմութիւնը արձանագրած է Խանջեանի քաղաքական վախճանին մասին երկու հիմնական իրողութիւն։
Առաջին՝ իբրեւ պոլշեւիկ-կոմունիստի եւ «մարտական» յեղափոխականի հռչակին արժանացած «խորհրդահայ հերոս», 1928ին Խորհրդային Հայաստանի պետական ղեկին տիրանալէ ետք, Աղասի Խանջեան ամբաստանուեցաւ եւ մեղադրուեցաւ իբրեւ ազգայնական քաղաքական գործիչի՝ «դաշնակիստ»ի եւ «Թրոցքիստ»ի ու պաշտօնազրկուեցաւ, յետոյ ալ գնդակահարուեցաւ։
Երկրորդ՝ իր մահէն քսան տարի ետք միայն, 1956ի Յուլիս 17ին, Խրուշչովեան տիրապետութեան օրերուն Խանջեան պաշտօնապէս «արդարացուեցաւ»՝ Խ.Մ.Կ.Կ. Կենտկոմի նախագահութեան որոշումով։
Կը մնայ, որ հայ ժողովուրդը եւս ի՛ր գնահատականը կատարէ Աղասի Խանջեան հայ գործիչին՝ Հայաստանի եւ հայոց պետականութեան ազգային¬քաղաքական արժեչափերուն հիման վրայ իր վճիռը կայացնելով անոր անձին ու գործին թէ՛ բացասական, թէ՛ դրական հաշուեկշռին վերաբերեալ։
Անշո՛ւշտ, Աղասի Խանջեանի ողբերգական վախճանը Ազգի եւ Հայրենիքի համար նահատակուած հերոսի լուսապսակով կը զարդարէ անոր դէմքը։ Մանաւանդ որ 1936-1937ի Ստալինեան «մաքրագործումներուն» զոհաբերուած ու ողբերգական միեւնոյն վախճանին դատապարտուած մեր մեծութիւնները՝ Չարենցն ու Բակունցը, որոշակի առումով նաեւ Մահարին, ոչ միայն վայելեցին Խանջեանի ուղղակի հովանաւորութիւնը, այլեւ իրենց գրաւոր վկայութիւններով օրին իսկ մեծարեցին Հայաստանի խորհրդային իշխանաւորին ազգային վարքագիծն ու ծառայութիւնը։
Այսուհանդերձ՝ արդէն ժամանակն է ամբողջական ճշմարտութեան վերականգնումին եւ վերարժեւորումին, ըսելու համար որ ինչպէս Չարենցները, նոյնպէս եւ Խանջեանները պատանեկան գինովութեամբ տարուեցան պոլշեւիզմի քանդիչ մոլեգնութեամբ, հայոց ազգային սրբութիւնները քարկոծեցին ու ոտնակոխեցին եւ իրենց գաղափարական¬քաղաքական խաբուածութեան ու մոլարանքին անդրադարձան շատ ուշ, միայն այն ատեն, երբ արդէն իրենց իսկ գլուխը պահելու դժուարութիւն ունէին, որովհետեւ հրէշներ սնուցած էին մեր երկրի եւ ժողովուրդի ծոցին մէջ...
Այդ առումով շահեկան է կարդալ կողքի սիւնակներով արտատպուած նորայայտ մեկնաբանութիւնը Վահէ Անթանէսեանի, որ Խանջեանի ողբերգական ճակատագրին վերաբերեալ իր մեկնաբանութիւնը կը խտացնէ այսպէ՛ս.
«Աղասի Խանջեանը ըմբոստ էր ու չէր կամենում Ստալին-Բերիա զոյգի հլու կամակատարը լինել»...
Խանջեան Աղասի Ղեւոնդին ծնած էր 30 Յունուար 1901ին Վան, ուր եւ ստացած էր իր նախնական կրթութիւնը։ Մեծ Եղեռնի տարիներուն, Վանի պարպումէն ետք, Խանջեան ընտանիքը եւս գաղթական տեղափոխուեցաւ Երեւան, ուր Խանջեան յաճախեց ու աւարտեց Թեմական դպրոցը եւ Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանը։
Տակաւին 16 տարեկան, 1917ի Ապրիլին, Աղասի Խանջեան արդէն կլանուած համառուսական յեղափոխութեան արձագանգներով, Ղ. Ղուկասեանի հետ, կը հիմնէր Երեւանի այսպէս կոչուած «երիտասարդ մարքսիստ-ինտերնացիոնալիստների միութիւնը»։ Իսկ 1919ին, նոյն Ղ. Ղուկասեանի եւ Ա. Բուդաղեանի հետ, ան կը հիմնէր «Հայաստանի երիտասարդ կոմունիստների Սպարտակ կազմակերպութիւնը», որ ամիս մը ետք՝ Մայիսին, սկսաւ լոյս ընծայել իր ընդյատակեայ պաշտօնաթերթը՝ «Սպարտակ» անունով։ 1919ի Սեպտեմբերին, հեռակայ կարգով, Աղասի Խանջեան ընտրուեցաւ Կոմունիստական Երիտասարդական Կազմակերպութեան Անդրկովկասի Բիւրոյի անդամ։ 1920ի Յունուարին մասնակցեցաւ Երեւանի մէջ հայ համայնավարներու ընդյատակեայ առաջին համագումարին, որ հիմնեց Հայաստանի Կոմունիստական Կուսակցութիւնը (Հ.Կ.Կ.) ու որոշեց եւ ծրագրեց Հայաստանի Հանրապետութեան տապալումն ու խորհրդային կարգերու հաստատումը Հայաստանի մէջ։
1920ի Մայիս Մէկի խռովութիւններուն մէջ իր ունեցած աշխոյժ գործունէութեան համար, 1920ի Յուլիսին, Ա. Խանջեան ընտրուեցաւ Հ.Կ.Կ.ի Կենտկոմի անդամ եւ ամիս մը ետք, Օգոստոսին, երբ Հ.Հ. Բիւրօ¬կառավարութիւնը խստացուցած էր պոլշեւիկ խռովարարներու դէմ իր դիրքորոշումը, Ա. Խանջեան ձերբակալուեցաւ ու 10 տարուան բանտարկութեան դատապարտուեցաւ։
Հայաստանի խորհըրդայնացումէն յետոյ, ազատ արձակուեցաւ եւ ընտրուեցաւ Հ.Կ.Կ.ի Երեւանի Կոմիտէի քարտուղար՝ Դեկտեմբեր 1920էն մինչեւ Փետրուար 1921ի համաժողովրդական ապստամբութիւնը, որմէ փախուստ տուած հայ պոլշեւիկներու հետ հեռացաւ Հայաստանէն, եւ ուղարկուեցաւ Մոսկուա, որպէսզի ուսումը շարունակէ Սվերդլովի անուան Կոմունիստական համալսարանին մէջ։
1923-1928 տարիներուն, երբ «ռազմական կոմունիզմ»ը աւեր կը գործէր Հայաստանի տարածքին, Ա. Խանջեան ղեկավար աշխատանքի կոչուած էր Լենինկրատի մէջ։ Բայց Օգոստոս 1928ին, Քրեմլի որոշումով, ան ուղարկուեցաւ Երեւան՝ ստանձնելու համար Հ.Կ.Կ.ի Կենտկոմի երկրորդ քարտուղարի պատասխանատուութիւնը։ 1930ին նշանակուեցաւ առաջին քարտուղար եւ մինչեւ պաշտօնազրկումն ու  9 Յուլիս 1936ի Թիֆլիսի մէջ իր խորհրդաւոր մահը մնաց այդ պաշտօնին վրայ։
Կենսագիրները կը վկայեն, որ Աղասի Խանջեան մտաւորական հարուստ պաշարով եւ ազգային արժէքներու խոր ճանաչողութեամբ շնչող մարդ էր, որ սակայն իր սերնդակից պոլշեւիկ աղանդամոլներու ներշնչումով՝ փանջունիական ոճով յեղափոխական մըն էր. իր առջեւ բաց գտած դուռն անգամ կոտրելով մուտք կþուզէր գործել, որպէսզի նորն ու գալիքը սկիզբէն կերտելու ինքնավստահութեամբ յագենար եւ միեւնոյն ինքնավստահութեամբ խանդավառէր «Ամբոխները խելագարուած»...
Ազատ ու անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ պետական յեղաշրջումի դրօշակիրներէն եղաւ Խանջեան, որ թուրքին մէջ աւելի հոգեհարազատ կուսակից տեսաւ, քան Հայաստանի անկախութիւնը կերտած դաշնակցականին մէջ։
Միաժամանակ Խանջեան յառաջամարտիկներէն մէկը եղաւ նոր ժամանակներու Հայը շնչաւորելու գաղափարական շարժումին, որ ծանրագոյն սխալը գործեց, սակայն, Պոլշեւիզմին մէջ տեսնելով մարմնաւորումը այլապէս արդարանալի իր ինքնորոնումին։ Նոր ժամանակներ մուտք գործելու համար Հայը պէտք ունէր համամարդկային մեծ ներշնչումով թռիչքի, որուն թեւերը սակայն Մարքսն ու Էնգելսը չէին կրնար ըլլալ, իսկ գլուխը չէր կրնար ըլլալ, մանաւան՛դ, այպէս կոչուած «ընկեր Լենին»ը...
Աղասի Խանջեան, ինչպէս եւ Եղիշէ Չարենց, իրենց կեանքին գնով ծանրագոյն գինը վճարեցին Հայու գաղափարական այդ մոլորութեան։
Յուլիս 9ի այս օրը, հետեւաբար, ոգեկոչելով յիշատակը «Ստալինեան մաքրագործումներու» առաջին հայ զոհը հանդիսացող՝ Խորհրդային Հայաստանի ատենի Կոմկուսի Առաջին Քարտուղար Աղասի Խանջեանին, հայոց սերունդներուն մենք պարտք ենք յուշելու պատգամը Հայաստանի անկախութիւնը կերտած սերունդներուն, որոնք Պոլշեւիզմին մէջ տեսան անցողիկ փորձանք մը եւ Խանջեաններու մոլորանքին նկատմամբ հայու բարութեամբ շարունակ յորդորեցին, որ վարչակարգերը կու գան ու կþերթան, մնայուն են միայն հայրենիքները։

Ն.

«Աղասի  Խանջեանը  ըմբոստ  էր ու  չէր  կամենում 
Ստալին-Բերիա  զոյգի  հլու  կամակատարը  լինել»...

1930-1936 թթ. ՀԿԿ  Կենտկոմի առաջին քարտուղարը Աղասի Խանջեանն էր: Հայաստանի համար այդ ծանր շրջանում իրականացուեցին կոլեկտիվացումը, արդիւնաբերութեան ինդուստրացումը: Երկրում ընթանում էր համատարած էլեկտրաֆիկացում. կառուցուեցին Ձորահէկն ու Քանաքեռհէկը, արտադրանք տուեցին Վանաձորի քիմիական գործարանը, Արարատցեմենտը: Սկսուեց Երեւանի կաուչուկի գործարանի շինարարութիւնը, առաջընթաց քայլեր արուեցին կրթութեան եւ անգրագիտութեան վերացման ոլորտում. մտցուեց պարտադիր եօթնամեայ կըրթութիւն:
Այս տարիներին սկսուեց նաեւ Երեւանի կառուցապատումը Թամանեանի նախագծով:
Աղասի Խանջեանը ծնուել է 1901 թ. Յունուարի 30-ին, Վանում: Սովորել Է Վանի Կենտրոնական վարժարանում: 1915 թ. ընտանիքի հետ գաղթել է Արեւելեան Հայաստան: Դեռ տակաւին պատանի՝ 1917-ից Աղասի Խանջեանը յեղափոխական գործունէութիւն է ծաւալում: 1921 թ. արդէն կուսակցական ղեկավար աշխատանքի է անցել Հայաստանում, 1923 թ. Ռուսաստանում՝ հաստատուելով Լենինգրադում: 1928 թ. Աղասի Խանջեանը Կենտկոմի որոշմամբ գործուղւում է Հայաստան, իսկ 1930 թ. ընտրւում է ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար: Նա առաջիններից էր, որ լրջօրէն մտածեց հայրենադարձութեան գաղափարը կեանքի կոչելու մասին:
Սակայն զարգացման հետ մէկտեղ Խանջեանի կառավարման տարիներին աւելի էր ամրապնդւում վարչահրամայական ապարատը, տեռորը սեփական ժողովրդի հանդէպ, անհատի պաշտամունքը: Ամենուր սարսափ էր տարածուած կուսակցութեան եւ ՆԳ Ժողկոմի նկատմամբ: Եւ այդ ամէնը նաեւ Աղասի Խանջեանի շնորհիւ, որ Հայաստանում «զօրանոցային սոցիալիզմի» ամ- րապնդման ջատագովներից էր:
Այնուամենայնիւ, Աղասի Խանջեանը ժողովրդի սիրելին էր՝ շնորհիւ իր անհնազանդ բնաւորութեան: Նա ժամանակի բոլշեւիկ այն եզակի գործիչներից էր, որոնց համար ազգային արժէքները առաւել կարեւոր էին, քան նեղ կուսակցական շահերը:
Աղասի Խանջեանը համապատասխան բարձրագոյն կրթութիւն չունէր, բայց ունէր իր ուղեցոյցն ու հաւատամքը՝ կուսակցութիւնը: Չնայած  երբեմն փորձում էր շտկումներ մտցնել Կենտկոմի հրահանգների մէջ եւ երբեմն, ի պատիւ իրեն, նաեւ ըմբոստանում էր: Եւ շատերը նրան զգուշացնում էին գլխին կախուած դամոկլյան սրի մասին:
Կրեմլում վաղուց քննարկումներ էին ընթանում Խանջեանին մեկուսացնելու հարցի շուրջ: Սակայն Բերիան ու Ստալինը դեռեւս համապատասխան փաստարկ չունէին «Ժողովրդի թշնամիների» բանակը մի նոր անունով համալրելու համար: Չունէին, որովհետեւ Խանջեանը մեծ կալիբրի գործիչ էր, այն էլ՝ անհանգիստ Կովկասում: Կար նաեւ աքսորի տարբերակ՝ նոր աշխատանքի նշանակում Ուրալից այն կողմ:
Նա նաեւ մի մեծ «բաց» ունէր՝ հայ մտաւորականութեան հովանաւորն էր: Յատկապէս մտերիմ էր Եղիշէ Չարենցի հետ: Հետագայում, Խանջեանի մահից ցնցուած, Չարենցը գրեց «Դոֆին Նայիրական» սոնետների շարքը: Խանջեանն առանձնակի մտերմութիւն ունէր իր  համաքաղաքացու (նաեւ հեռաւոր ազգականի)՝ Գուրգեն Մահարու հետ, որին ամենուր պաշտպանում էր յարձակումներից: Երբ Մահարուն արդէն երկրորդ անգամ վտարեցին Հայաստանի պրոլետգրողների միութիւնից, նա ահաւոր անկումային տրամադրութիւն ունէր եւ ծանր էր տանում: Նա նաեւ մէկ այլ մեծ հայի՝ Վարդան Աճեմեանի մօրաքրոջ տղան էր: Նա իրեն շրջապատել էր անւանի գրողներով, մտաւորականներով եւ յաճախ էր նրանց հետ գրական երեկոներ կազմակերպում:
Մի խօսքով, Խանջեանից դըժգոհ էին հանրապետութեան ներսում, քանի որ նա Մոսկուայի դրածոն էր եւ նրա քաղաքականութիւնն իրականացնողը, դժգոհ էին նաեւ Կենտրոնում, քանի որ նա ըմբոստ էր ու չէր կամենում Ստալին-Բերիա զոյգի հլու կամակատարը լինել: Նրա  նկատմամբ նոյնիսկ երկու անգամ «յեղաշրջում» կազմակերպեցին, սակայն յաջողութիւն չունեցան:
Ամէն դէպքում, զգալով իր գլխին կախուած սուրը, Խանջեանը ստիպուած էր ընդառաջ գնալ ՆԳ Ժողկոմ Մուղդուսուն եւ ստորագրել «Ժողովրդի թշնամիների» ցուցակի տակ: Ստորագրութիւն, որով նա հարիւրաւորների մահ- ւան ուղարկեց:
Խանջեանից հեռու չէին մարդկային թուլութիւնները: Նա եւս վարակուած էր «Ժամանակի ախտով»` քծնանքով: Եւ իր բոլոր ելոյթները սկսում ու վերջացնում էր Բերիայի գովքով: Բայց դա չփրկեց նրան: 1936 թ. Մայիսին Խանջեանը մեկնեց Մոսկուա` մասնակցելու Կոմկուսի կենտկոմի պլենումին: Նրա բացակայութեան ժամանակ Բերիայի անմիջական ցուցումով Խաչիկ Մուղդուսին, Ակոպովը, Համօ Ամատունին ձերբակալութիւնների շարք սկսեցին Հայաստանում, այն էլ Խանջեանի մերձակայ շրջապատի մարդկանցից: Եւ խոշտանգումների միջոցով ցուցմունք կորզեցին նրանցից Աղասի Խանջեանի գլխաւորած տրոցկիստական, հակայեղափոխական, ազգայնական խմբակի գոյութեան մասին: Այս տխրահռչակ եռեակը դեռ ցանկանում էր հաշուեհարդար տեսնել Բակունցի, Ալազանի, Չարենցի հետ եւս, սակայն ինչ-ինչ պատճառներով նրանց վճիռը յետաձգուեց:
Շուտով Խանջեանին կանչեցին Թիֆլիս: Լաւրենտի Բերիան իր աշխատասենեակում Խանջեանի դէմ դրեց կորզած ցուցմունքներն ու բացատրութիւն պահանջեց: Հէնց Բերիայի աշխատասենեակում էլ 1936 թ. Յուլիսի 9-ին Աղասի Խանջեանը կասկածելի հանգամանքներում ինքնասպան եղաւ: Բերիան ու նրա շրջապատը տարածեցին, թէ Խանջեանի ցուցադրական ինքնասպանութիւնը միտուած էր հայ եւ վրացի ժողովուրդներին գըժտեցմանը:
Հետագայ օրերին, երբ Խանջեանի դին Երեւան բերեցին եւ դրեցին նրա տանը, նրա անձնական բժիշկ Սաղեանն ու յայտնի վիրաբոյժ Միրզա-Աւագեանը, զըննելով նրա քունքի վէրքերը, եկան եզրակացութեան, որ դրանք ինքնասպանութեան արդիւնք չեն, այլ կրակել են որոշակի հեռաւորութիւնից: Շատ չանցած նրանք ձերբակալուեցին ու իրենց վախճանը գտան բանտում:
Երբ Խանջեանի դին գնացքով Երեւան բերին, Երեւանի երկաթուղային կայարանում հազարաւոր մարդիկ էին հաւաքւել, որոնք, չնայած ոստիկանութեան արգելքին, դագաղն ուսերի վրայ տարան մինչեւ Խանջեանի տուն:
Խանջեանն իսկապէս ժողովըրդի սիրելին էր: Նրա վերջին ճանապարհի ուղեկիցներն էին ակադեմիկոս Յովսէփ Օրբելին, գրողներ Եղիշէ Չարենցը, Ակսել Բակունցը, Վահրամ Ալազանը, շատ ուրիշներ…
Հուղարկաւորութիւնը «փառահեղ էր»: Յունիսի 12-ի «Խոր- հըրդային Հայաստան» թերթում տեղադրուած մահազդը կարծես թէ վերաբերում էր մի շարքային քաղաքացու, ոչ թէ պետութեան ղեկավարին: Խանջեանին  նրա իսկ դիակի մօտ բազմիցս պիտակաւորեցին որպէս «ժողովրդի  թշնամի», «դաշնակցական լրտես», «տրոցկիստ», «նացիոնալիստ»…
Նրան պաշտօնում փոխարինած Համօ Ամատունին անգամ չխորշեց եւ իր ելոյթներից մէկում Խանջյանին անուանեց «վիժուածք»: Հետ չմնացին Խաչիկ Մուղդուսին եւ  Հայաստանի Ժողկոմխորհի նախագահ Աբրահամ Գալոյեանը:  Աւելորդ չէ նշել, որ Խաչիկ Մուղդուսու պատուերով Խանջեանի դիակի մօտ անգամ պատ- ւոյ պահակ չկանգնեցուեց: Դրա փոխարէն Խանջեանի տունը շրջափակուած էր ոստիկանութեան հոծ շղթայով, եւ  հասարակ ժողովրդի մուտքն արգելւած էր: Սակայն, մարդիկ, այնուամենայնիւ, ճեղքեցին ոստիկանների շղթան եւ տուն լցուեցին: Անգամ երեխաները եւ անչափահաս պիոներները կարողացան ներս մտնել ու դագաղը պատել ծաղիկներով: Խանջեանի դիակի քունքերին գնդակների տեղը ծածկելու համար երկու մեծ վարդ էր դրուած…
Տեսնելով, որ ժողովրդական  յուզումը հասնում է գագաթնակէտին՝ զայրացած Խաչիկ  Մուղդուսին կարգադրեց դագաղը վերցնել եւ դուրս հանել տնից:
Դիակը տնից դուրս հանելուց առաջ հանգուցեալի հայրը՝ Ժողովրդական ուսուցիչ Ղեւոնդ Խանջեանը, ի լուր ժողովրդի յայտարարեց, որ Աղասին ապրել է ցարի ժամանակ, պայքարել է Դաշնակցութեան իշխանութեան օրոք եւ աննկուն կամք ունէր. ոչ ոք եւ ոչինչ չէր կարող նրան ստիպել ինքնասպան լինել: Նա յայտարարեց, որ իր որդուն գնդակահարել են:
Երբ դիակը դուրս բերեցին  տնից, թաղման թափօրը փոթորկուեց, յուզուեց…
Ամբոխն արդէն անկառավարելի էր դառնում: Ոստիկանութիւնն այլեւս չէր կարողանում զսպել ժողովրդական պոռթկումը:
Իշխանութիւնները դիմեցին ծայրայեղ միջոցի. Խաչիկ Մուղդուսու հրամանով Մամռի ջրանցքի ջրերը բաց թողեցին ուղիղ փողոց՝ մարդկանց վրայ: Սակայն դա չխանգարեց թափօրին՝ յարգանքի վերջին տուրքը մատուցելու սիրելի գործչին:
Նրա դին ամփոփեցին Կոնդի Կոզեռն գերեզմանատանը:
Խանջեանի մահից յետոյ Հայաստանում կրքերը չհանդարտուեցին: Ամատունին եւ Խաչիկ Մուղդուսին տարերքի մէջ էին. նրանք ձերբակալում էին ում ասես: Մեղադրանքը մէկն էր` ափսոսել էին, ասել է թէ` համակիր էին Խանջեանին: 
Մի քանի ամսում հանրապետութիւնում «Խանջեանի գործով» բանտարկուեց աւելի  քան 8 հարիւր մարդ:

Վահէ    Անթանէսեան
«Անկախ», 16 Նոյեմբեր 2011