Մայիս 5ի այս օրը, 18 տարի առաջ, ռազմաքաղաքական բախտորոշ նշանակութիւն ունեցաւ Արցախեան Ազատամարտի արիւնալի, այլեւ հերոսական տարեգրութեան մէջ։
Ղրղզստանի Բիշքեկ քաղաքին մէջ, 5 Մայիս 1994ին, զինադադարի եռակողմ համաձայնագիր մը կնքուեցաւ Ատրպէյճանի, Արցախի եւ Հայաստանի միջեւ։ Ռուսաստանի միջնորդութեամբ եւ նախաձեռնութեամբ ստորագրուած զինադադարի այդ համաձայնագիրը պատմական դարձաւ՝ Բիշքեկեան Արձանագրութիւն անունով, իսկ անոր հաստատած զինադուլը, հակառակ ատրպէյճանական կողմէ պարբերական խախտումներուն, ըստ ամենայնի կը պահպանուի մինչեւ մեր օրերը։
Իրաւատէր հայութիւնը այսօր կը նշէ Բիշքեկեան Արձանագրութեան 18րդ տարեդարձը, որպէսզի ազգային իր յիշողութեան մէջ կարեւորութեամբ վերանորոգէ ռազմավարական այն երկու հիմնական սկզբունքները, որոնց լիարժէք ամրագրումով պայմանաւորուած է Արցախեան Հարցի արդար ու ամբողջական լուծումը՝ ազատ, անկախ եւ մայր հայրենիքին միացած ապրելու Արցախի հայութեան ազգային ինքնորոշման իրաւունքին միջազգային ճանաչումն ու նուիրագործումը։
Առաջի՛ն. Բիշքեկեան Արձանագրութեան ստորագրումով՝ Ատրպէյճան ի վերջոյ պարտաւորուեցաւ ընդունելու, որ կորսնցուցած է Արցախը բրտօրէն եւ անիրաւի իր լուծին ենթարկելու պատերազմը։ Հայկական ինքնապաշտպանութեան դէմ խայտառակ պարտութիւն կրեց Ատրպէյճանի նախայարձակ ուժը, որ զինուորական եւ զինական առումներով կը գերազանցէր հայկական կողմին ռազմական կարողականութիւնը, բայց արդար ու իրաւացի պայքար մղելու առումով՝ հայկական մարտունակութեան բաղդատած, յաղթանակի որեւէ գրաւական չունէր։
Ժամանակը ցոյց տուաւ, որ Պաքուի ղեկավարութեան աչքին՝ զինադադարը սոսկ ժամանակ շահելու առիթ մըն էր։ Ատրպէյճան ժամանակի պէտք ունէր՝ պատերազմական նոր գրոհի մը ձեռնարկելու համար։ Յոյսը դրած էր համաթրքական ուժի իր մայր աղբիւրին՝ թրքական պետութեան հակահայ օժանդակութեանց վրայ, նաեւ ու մանաւանդ՝ քարիւղի իր բնական պաշարներուն արտահանումով ռազմական ու տնտեսական իր կարողականութեան հզօրացումին վրայ։ Բիշքեկեան Արձանագրութենէն 18 տարի ետք Պաքու արդէն չի ծածկեր ռազմապաշտ իր ախորժակները եւ Արցախը զինու զօրութեամբ վերստին իր տիրապետութեան տակ առնելու «ինքնավստահութեամբ»... դիւանագիտական զօրաշարժի նախաձեռնած է միջազգային մակարդակով։
Բիշքեկեան Արձանագրութեան 18րդ տարեդարձին առիթով, Արցախէն ու Հայաստանէն մինչեւ Սփիւռքի մերձաւոր եւ հեռաւոր ափերը, իրաւատէր հայութիւնը ամենայն սրութեամբ կը դիմագրաւէ դիմադրական ուժի իր ազգային աղբիւրները վերանորոգելու եւ հզօրացնելու մարտահրաւէրը, որպէսզի որեւէ պահու ի վիճակի ըլլանք Ատրպէյճանն ու իր աւագ զինակիցը հեռու պահելու պատերազմի արկածախնդրութենէն։
Արցախեան Հարցի խաղաղ ու բանակցային կարգաւորումէն դուրս ուրիշ ուղի գոյութիւն չունի։ Կարեւորը ա՛յն է, Հայաստանն ու հայութիւնը աներեր եւ հզօր դիրքերով կանգուն մնան Ատրպէյճանի թշնամական նկրտումներուն դիմաց։ Ինչպէս 18 տարի առաջ, այնպէս եւ այսօր հզօր ու բարգաւած ուժի իրենց դիրքերը ամրապնդելով է, որ Հայաստանն ու Արցախը ի վիճակի են հայրենի հողէն վանելու թշնամիին ռազմապաշտական ախորժակներուն վտանգը։
Երկրո՛րդ. Ատրպէյճան խուսափում չունի նոյնինքն Արցախի հետ հաշուի նստելու իր պարտաւորութենէն։ Բիշքեկեան Արձանագրութիւնը իրաւական հիմք ունեցաւ եւ իրողապէս զինադադարին ծառայեց որոշապէս նաեւ այն հիմունքով, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան պաշտօնական ստորագրութիւնը կը կրէր։ Ինչպէս որ օրին Ատրպէյճան ճանչցաւ Արցախը, այնպէս եւ այսօր Պաքու պէտք է ընդունի բանակցութեանց սեղան նստիլ Արցախի հետ, որպէսզի մեծապետական միջնորդական առաքելութեանց արձանագրած յառաջխաղացքը, հարցի իրաւացաի եւ արդար լուծման ուղղութեամբ, իրակա՛ն հող ունենայ իր ոտքերուն տակ։
Ահա ռազմավարական այս կրկնակ սկզբունքները յիշելու եւ յիշեցնելու օրն է Մայիս 5ը, երբ 18 տարի առաջ, պատմութեան մէջ իր յատուկ տեղը գտաւ Բիշքեկեան Արձանագրութիւն անունով յայտնի հայեւատրպէյճանեան զինադադարի հետեւեալ փաստաթուղթը.-
«ԱՊՀ խորհրդարանական վեհաժողովի, Ղրղզստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի, Ռուսաստանի Դաշնութեան Դաշնային ժողովի եւ Արտաքին գործերի նախարարութեան նախաձեռնութեամբ, 1994 թուականի Մայիսի 4-5ը Բիշքեկ քաղաքում անցկացուած հանդիպման մասնակիցները.
«- վճռականութիւն արտայայտեցին ամենայն կերպ օժանդակել Լեռնային Ղարաբաղում եւ նրա շուրջը զինուած հակամարտութեան դադարեցմանը, որը ոչ միայն անուղղելի վնաս է հասցնում ադրբեջանական եւ հայ ժողովուրդներին, այլեւ էականօրէն շօշափում է տարածաշրջանի միւս երկրների շահերը, լրջօրէն բարդացնում միջազգային իրավիճակը,
«- պաշտպանելով ԱՊՀ պետութիւնների երկրների ղեկավարների 1994 թուականի Ապրիլի 15ի խորհրդի յայտարարութիւնը, պատրաստակամութիւն յայտնեցին լրիւ աջակցութիւն ցուցաբերել զինուած դիմակայութեան դադարեցմանը եւ նրա հետեւանքների վերացմանն ուղղուած գործադիր իշխանութեան ներկայացուցիչների ու ղեկավարների ջանքերին՝ համապատասխան համաձայնագրի շուտափոյթ կնքման միջոցով,
«- հանդէս եկան հակամարտութեան դադարեցման գործում Համագործակցութեան եւ Միջ-խորհրդարանական վեհաժողովի բնական ակտիվ դերի, դրա հետ կապուած ՄԱԿի եւ ԵԱՀԿ սկզբունքների, նպատակների եւ կոնկրետ խնդիրների իրագործման օգտին (ամէնից առաջ Անվտանգութեան Խորհրդի 822, 853, 874, 884 բանաձեւեր),
«- կոչ արեցին բոլոր հակամարտող կողմերին լսել ողջախոհութեան ձայնը. Մայիսի 8ի լոյս 9ի կէս-գիշերին դադարեցնել կրակը՝ հիմնուելով 1994 թուականի Փետրուարի 18ի արձանագրութեան վրայ (այդ թւում եւ դիտորդների տեղակայման մասով), եւ արդիւնաւէտ աշխատանքով սեղմ օրերի ընթացքում այն ամրապնդել յուսալի, իրաւաբանօրէն պարտաւորեցնող համաձայնագրի ստորագրման միջոցով, որը նախատեսում է ռազմական եւ թշնամական գործողութիւնները չվերսկսելու ապահովման մեխանիզմ, գրաւուած տարածքներից զօրքերի դուրս բերում եւ հաղորդակցման ուղիների գործունէութեան վերականգնում, փախստականների վերադարձ,
«- համաձայնուեցին առաջարկել ԱՊՀ անդամ-պետութիւնների խորհրդարաններին՝ քննարկել Միջ-խորհրդարանական վեհաժողովի խորհրդի նախագահ Վ.Ֆ. Շումէյկոյի եւ վեհաժողովի խաղաղարար խմբի ղեկավար Մ.Շ.Շերիմկուլովի նախաձեռնութիւնը՝ Համագործակցութեան խաղաղարար ուժերի ստեղծման մասին,
«- նպատակայարմար գտան շարունակել նման հանդիպումները՝ ի շահ զինուած հակամարտութիւնների խաղաղ լուծման,
«- երախտագիտութիւն յայտնեցին Ղրղզստանի ժողովրդին եւ ղեկավարութեանը՝ աշխատանքի համար հիանալի պայմաններ ստեղծելու, սրտաբացութեան եւ հիւրընկալութեան համար:
«Պատուիրակութիւնների անունից՝
Ա.Ջալիլով (Ռ.Գուլիեւի ստորագրութիւնը)
Կ.Բաբուրեան
Բ.Արարքցեան
Վ.Շումէյկօ
Մ.Շերիմկուլով
Վ.Կազիմիրով (Ռուսաստանի Դաշնութեան Նախագահի լիազօր ներկայացուցիչ, Ռուսաստանի միջնորդական առաքելության ղեկավար)
Մ.Կրոտով (ԱՊՀ անդամ-պետութիւնների միջ-խորհրդարանական վեհաժողովի խորհրդի քարտուղարության ղեկավար)
Բիշքեկ, 5 Մայիսի 1994թ.»
Ն.