Մարտ 6ի այս օրը, 107 տարի առաջ, հազիւ 49 տարիքը բոլորած՝ մեր աշխարհէն առյաւէտ հե-ռացաւ հայ երաժշտութեան մեծարժէք հսկաներէն Մակար Եկմալեան։
«Հայկական Հանրագիտարան»ը հետեւեալ խիտ գնահատականով կը ներկայացնէ հայ երաժշտութեան երախտաշատ ռահվիրային գործն ու արժէքը.
«Կոմպոզիտոր, խմբավար եւ մանկավարժ՝ Մակար Եկմալեանն իր ստեղծագործութեամբ ու մանկավարժական գործունէութեամբ մեծապէս նպաստել է ազգային երաժշտական դպրոցի ձեւաւորմանը, մշակել է հայկական մոնոդիաների (միաձայն երգեցողութիւն) բազմաձայնման սկզբունքները, հիմնադրել օրատորիա-կանտատի եւ ռոմանսի ժանրերը:
«... Դեռ եւս ուսանողական տարիներին կատարել է ժողովրդական եւ հոգեւոր մեղեդիների խմբերգային մշակումներ: Նրա ստեղծագործութեան մէջ առանձնանում է ընդարձակ քնարավիպական «Պատարագ»ը, որը գրուած է երգչախմբի համար՝ առանց նուագակցութեան: Հետագայում այն բարձր են գնահատել կոմպոզիտորներ Ֆերենց Լիստը, Կամիլ Սեն-Սանսը եւ ուրիշներ»:
Հայ ազգային ու ժողովրդական երաժշտութեան մեծատաղանդ վարպետը ծնած էր 2 Փետրուար 1856ին Վաղարշապատի մէջ (Էջմիածին), Գրիգոր Եկմալեանի գիւղական համեստ յարկին տակ։
1872ին, աւարտելով Ս. Էջմիածնի Ժառանգաւորացը, Եկմալեան անվարան նուիրուեցաւ հայ հոգիին ձայնային խորագոյն լարերն ու թրթռացումները յայտնագործելու եւ վերծանելու առաքելութեան։
1873էն սկսեալ, Ն. Թաշճեանի ղեկավարութամբ, ընտելացաւ հայկական նոթագրութեան եւ մասնակցեցաւ հայ հոգեւոր երգերու ձայնագրութեան ու ժողովածուներու պատրաստութեան։
1874ին արդէն սկսաւ երգեցողութիւն եւ հայ եկեղեցւոյ երաժշտութեան տեսութիւն դասաւանդել Գէորգեան Ճեմարանի մէջ՝ միաժամանակ մշակելով իր սեփական երաժշտական ընդունակութիւնները։
1877ին կոչումը զինք առաջնորդեց դէպի Ս. Փեթերսպուրկ, որ ժամանակաշրջանի հոգեմտաւոր պատրաստութեան եւ գեղարուեստի արարման մեծագոյն կեդրոններէն կը հանդիսանար։ Մինչեւ 1891 Եկմալեան ապրեցաւ Փեթերսպուրկի մէջ. 1879ին ընդունուեցաւ Երաժշտանոց ու 1888ին աւարտեց Ն.Կ. Սոլովչովի երաժշտական դասարանը։
Եկմալեանի երաժշտական ստեղծագործութեան վրայ մեծ դեր ունեցաւ ուսումնառութիւնը։ Բարձրագոյն իր ուսման եւ երաժշտական ընդունակութիւններու մշակման վրայ հիմնական ու բարերար ազդեցութիւն գործեցին յատկապէս Ն. Ռիմսկի Կորսակովի երաժշտական դասարանի իր պարապմունքները։ Ուսումնառութեան եւ ստեղծագործական կազմաւորման այդ ամբողջ շրջանին՝ Եկմալեան հայ հոգեւոր երաժշտութեան խմբերգային մշակումներ կատարեց եւ վարեց դպրապետութիւնը Փեթերսպուրկի հայոց եկեղեցւոյ։
Ինչպէս որ Աննա Ասատրեան կը վկայէ հայ խմբերգային արուեստին նուիրուած յօդուածի մը մէջ («Ազգ» - Մշակոյթ), «Փեթերսպուրկի երաժշտանոցէն շրջանաւարտ Եկմալեանը 1891ին կը հրաւիրուի Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը՝ որպէս երաժշտութեան դասատու եւ երգեցիկ խումբի ղեկավար: «Նրա պահանջով երաժշտութեան դասերը բոլոր դասարաններում լինում են պարտադիր, շաբաթական երկու ժամ: Եկմալեանը հիմնովին վերակազմում ու մեծացնում է դպրոցի արական երգեցիկ խումբն ու պարապմունքների ժամերը հասցնում շաբաթական վեց ժամի: Եկմալեանի առաջին գործերից մէկն է լինում ընտրել երաժշտականօրէն առաւել ընդունակ տղաներին եւ առանձին խնամքով ու հոգատարութեամբ վերաբերուել նրանց, յատուկ ծրագրով արտադասարանային պարապմունքներ անցկացնել եւ առհասարակ ուղղութիւն տալ նրանց։
«Ներսիսեան դպրոցի քառաձայն երգեցիկ խումբն արագօրէն ձեռք է բերում արհեստավարժ բարձր մակարդակ, եւ 1894-1895 թուականներին նրա հռչակը տարածւում է Անդրկովկասում ու նրա սահմաններից դուրս: «Հայութիւնը իր բովանդակ կեանքին մեջ,- հետագայում կը յիշի հայ երգը համաշխարհային համերգային էստրադա դուրս բերած արհեստավարժ առաջին երգիչ, իր արուեստը հայրենի երգարուեստի լաւագոյն նմուշների տարածմանն ու ժողովրդականացմանը նուիրած «հայկական Կառուզոն»՝ Փարիզի Grand-Operaի երգիչ, «Տարօնի սոխակ» Արմենակ Շահմուրատեանը,- Եկմալեանի Ներսիսեան վարժարանի խումբին պէս նմանը ունեցած չէ: Ռուս քրիթիկները (քննադատները) գրած են, թէ «Եկմալեանի խումբը ամբողջ մայր կայսրութեան եկեղեցական խումբերէն է՛ն աղէկներէն է»: Ամէն Կիրակի, Թիֆլիս, վանքի եկեղեցին ու բակը խռնուած էր ամէն ազգի երկսեռ բազմութեամբ, իր՝ Եկմալեանի քառաձայն խումբը կ'երգէր»:
Մակար Եկմալեան մինչեւ 1902 հայոց երաժշտութիւն դասաւանդեց Ներսիսեան վարժարանի մէջ, արական երգչախումբ կազմեց ու ղեկավարեց, հայ երաժիշտներու սերունդ հասցուց, այդ շարքին՝ Կոմիտասին հայ հոգեւոր երաժշտութեան տեսութիւն սորվեցուց եւ, միաժամանակ, մեծ եռանդով ստեղծագործեց։
Պատահականօրէն չէր, որ հայ երաժշտութեան ճառագայթող հանճարը՝ Կոմիտաս Վարդապետ, իր ուսուցիչին նուիրուած առանձին աշխատութեան մը մէջ, հետագային պիտի վկայէր, թէ՝ «Հայոց երաժշտական անդաստանին մէջ Մակար Եկմալեանն անդրանիկ տունկը տնկեց»:
Մակար Եկմալեան երկար կեանք չունեցաւ, բայց հայ ժողովուրդին ժառանգ թողուց ազգային ու ժողովրդական երաժշտութեան մեծ հարստութիւն մը, որուն հոգեւոր կոթողական նուաճումը հանդիսացաւ «Ս. Պատարագ»ը։ Այս իմաստով դիպուկ է Վարպետի ծննդեան 150ամեակին առիթով, «Ազգ»ի էջերուն, Մարիետա Մակարեանի կատարած արժեւորումը.- «Մակար Եկմալեանի թողած ժառանգութեան եւ հայ կոմպոզիտորական արուեստի դրսեւորումներից մէկն է հայաստանեայց առաքելական եկեղեցու սուրբ պատարագի մշակումը, որն իրականացրել է երեք տարբեր երգչա-խմբային կազմերի համար. եռաձայն՝ արական, քառաձայն՝ արական եւ քառաձայն՝ երկսեռ»:
Հայ Հոգիին ամէնէն թովիչ երգերը կը պարտինք Եկմալեանի՝ վաղ-գիւղական «Քելէ, քելէ խորոտ աղջիկ»ի օրինակով մշակումներէն մինչեւ քաղաքային «Սիրուհիս քեզ համար» եւ «Աղջիկ դու սիրուն»ը, աշուղական «Վարդ կօշիկս»ը, հայրենասիրական «Ազնիւ ընկեր»ը, «Ձայնը հնչեց»ը, «Քաջ Զէյթուն»ը եւ մեր օրերուն անգամ այնքան լայն ժողովրդականութիւն վայելողով «Ով Հայոց Աշխարհ»ն ու «Թաղումն քաջորդոյն» երգե- րը։
Հայոց հոգեւոր, ժողովրդական եւ ազգային երգերու բարձրարժէք մշակման մեծ վարպետն ու, միաժամանակ, հայ երաժիշտներու սերունդ կերտող բազմավաստակ Ուսուցիչը հանդիսացաւ Եկմալեան։
Ն.