Հայ արդի գրականութեան արձակ բանաստեղծութեանց ոսկեմատեանին մէջ իր անմահ տեղը ունի «Ստուերները» խորագրով խռովիչ էջ մը, որ կը պատգամէ հայոց սերունդներուն.-
«Գեղեցկութիւնները ծածկուած են ստուերներով. ստուեր կայ կեանքի ամէն երեւոյթի վրայ։
«Արշալոյսները ստուերներու ծոցէն կը պատռին, ինչպէս շուշանները՝ կոկոններէն։
«Սրտերը կծկուած են թանձր ստուերներու տակ, ինչպէս երազող աչքերը, որոնք գոցուած են, բայց կը տեսնեն։
«Կեանքը շատ տափակ եւ կեանքի երգը շատ գռեհիկ պիտի ըլլար, եթէ ստուերներու խորհուրդը չըլլար։ Լեռները, անտառները այնքան յաւիտենական եւ աստուածային չպիտի ըլլային, եթէ մեծութեան ստուերը չըլլար անոնց վրայ։
«Ահաւասիկ ոսկեսափորը ուսերնին՝ հարսներ, որոնք դէպի արշալոյսը կը քալեն, անոնք երկրպագելի չպիտի ըլլային, եթէ համեստութեան ստուերը չծածկէր անոնց կուրծքերը, եթէ ոչ՝ անոնց վարդակարմիր ժպիտը պիտի ըլլար փրփուրը զզուանքի եւ ատելութեան։
«Միայն մահը ստուեր չունի։ Մթութիւնը ստուեր չունի։ Մահը ինքնին ստուերն է կեանքին։
«Աշխարհը ծածկուած է անհունութեան ստուերով։
«Ժամանակը մեծ ստուերն է սերունդներու պատմութեան»։
Մարդուն եւ Աշխարհին նուիրուած իմաստասիրական այս գեղանկարին հեղինակը հայ գրականութեան անմահ տաղանդներէն Վահան Թոթովենցն է, որուն ծննդեան 127րդ տարեդարձը կը նշենք Յուլիս 18ին։
Իր ակունքներով Ակն քաղաքէն սերած եւ 1889ի Յուլիս 18ին Խարբերդ գաւառի Եփրատի ափին գտնուող Մեզրէ քաղաքը ծնած է Հայկեան Տաղանդին այս ճառագայթող դէմքը։
Թոթովենց հայ ժողովուրդին ընծայաբերելու շատ բան ունէր, յիսուն տաիքը դեռ չէր ամբողջացուցած, երբ խորհրդային խորշակը չորցուց եւ ոչնչացուց հասուն հասկը նաեւ Թոթովենցի։
1936-1938 տարիներու Ստալինեան մշակութասպան եղեռնագործութեան հայ զոհերուն՝ Եղիշէ Չարենցի, Ակսէլ Բակունցի եւ Զապէլ Եսայեանի տարողութեամբ Մեծերու, նոյնպէս Թոթովենց սեփական կեանքով վճարեց գինը «Խելագարուած Ամբոխներուն» հաւատալու իր... փութկոտութեան։
Թրքական պետութեան կողմէ 1915ին գործադրուած Հայասպանութեան արհաւիրքը ցմրուր ճաշակած այդ սերունդը դժուար է մեղադրել «պոլշեւիկեան այգաբաց»ին հաւատալու իր այդ փորձութեան ու փութկոտութեան համար։ Մանաւանդ որ իր ճակատագրակիցներուն պէս, Թոթովենց իր կարգին շատ արագ հիասթափուեցաւ Կարմիր Յեղափոխութենէն, որ Նորը կառուցելու արնաներկ դրօշով աւելի շատ ուժ, եռանդ ու արիւն վատնեց Հինը քարուքանդ աւերելու, հայոց բազմադարեան հոգեմտաւոր հարստութիւնը հողմացրիւ կործանելու մոլորանքին ու մոլեռանդութեան վրայ։
Բայց խորհրդային մշակութային եղեռնագործութիւնը չկրցաւ, Չարենցներու եւ Թոթովենցներու ֆիզիքական ոչնչացումով հանդերձ, մեր ժողովուրդի մտքէն ու հոգիէն արմատախիլ չորցնել կենսատու ծառը ազգային մեր ինքնութեան ու ինքնաճանաչողութեան, խաղաղասիրութեան ու ազատատենչութեան, բարեպաշտութեան եւ արդարամտութեան, արաչագործութեան ու շինարարութեան։
Իսկ հայ ժողովուրդի անկորնչելի այդ արժէքներու վերանորոգման մէջ իր անզուգական ներդրումը ունեցաւ Վահան Թոթովենց, որ իր գրականութեամբ եւ մտածողութեամբ, իր արուեստով ու յուզաշխարհով բազմերանգ խճանկարը շնչաւորեց նոր ժամանակներու հայութեան՝ արեւմտահայ թէ արեւելահայ, սփիւռքահայ թէ խորհրդահայ իր ժառանգութեամբ։
Թոթովենցի արժէքն ու մեծութիւնը կը կայանան, ամէն բանէ վեր, իրա՛ւ արուեստագէտի եւ վաւերական բանաստեղծի անոր տաղանդին մէջ, որ յատկապէս արձակագրութեան մէջ իր ուրոյն բարձունքը նուաճեց՝ համով ու հոտով, պարզ ու գեղեցիկ, խորաթափանց եւ սրտայոյզ պատումներով հայոց սերունդներուն փոխանցելով «Կեանքը՝ հին հռովմէական ճանապարհին»...
19րդ դարավերջին Խարբերդը կ’ապրէր աննախադէպ տնտեսական եւ մշակութային զարգացման փուլ։ Գաւառի տարածքին կը գործէր «Եփրատ» Քոլէճը իր բարձրագոյն վարժարաններով, իսկ Թոթովենցի ծննդավայր Մեզրէի մէջ՝ Ազգային Կեդրոնական Վարժարանը։ Պսակ վարդապետի, Երուխանի, Սիմոն Յակոբեանի, Ռուբէն Զարդարեանի եւ այլ վաստակաւոր դէմքերու անձնուէր ջանքերով՝ Կեդրոնականը դարձած էր հռչակաւոր կրթութեան օճախ, ուր եւ Վահան ընդունուեցաւ 1897ին։
Թոթովենց կանուխ տարիքէն փարեցաւ հայերէնին ու հայ գրականութեան. սկսաւ գրել ոտանաւորներ, որոնք լոյս տեսան վարժարանի ձեռագիր ամսաթերթի էջերուն՝ մօրական Գույումճեան ազգանուան տակ։ Վահանը իր ուսման վերջին տարին յաճախակի այցելեց Խարբերդ գտնուող Թլկատինցիի «Կարմիր Դպրոց» անհատական վարժարանը, ուրկէ եւ ստացաւ իր գրական ուղղութիւնը։ Այս տարիքին Թոթովենց խորապէս տարուած էր Դուրեանի ու Մեծարենցի քնարով։
Աւարտելով տասնամեայ վարժարանը, 1908ին, Վահան մեկնեցաւ Պոլիս, ուր նոյն տարին լոյս տեսաւ անոր «Աւերակ» գրքոյկը, իսկ տարի մը անց՝ «Սրինգ»ը։
1909ին Թոթովենց ուղղուեցաւ Փարիզ, հոնկէ ալ՝ Նիւ Յորք, ուր 1912ին ընդունուեցաւ Վիսքոնսինի համալսարանը եւ հետեւեցաւ գրականութեան, պատմութեան ու փիլիսոփայութեան դասընթացքներու։ Սորվեցաւ նաեւ անգլերէն ու ֆրանսերէն՝ մօտէն ծանօթանալով համաշխարհային դասական գրականութեան հետ։ Ուսանողական տարիներուն, ապրուստը ապահովելու համար, ստիպուած կատարեց տարբեր բնոյթի բանուորական աշխատանքներ՝ հիմնական գործ գտնելով մօրեղբօր արեւելեան գորգի վաճառատան մէջ։
1915ին միացաւ ամերիկահայ կամաւորականներու ջոկատին եւ ուղեւորուեցաւ դէպի կովկասեան ռազմաճակատ, ուր Հայ Կամաւորական Շարժման միանալով՝ մասնակցեցաւ Արեւմտահայաստանի ազատագրութեան կռիւներուն։ Աշխոյժ գործակիցը դարձաւ Յովհաննէս Թումանեանի՝ ի սպաս հայ գաղթականութեան պատսպարման եւ հոգատարութեան։
1917-1918ին, Թիֆլիս հաստատուելով, խմբագրեց «Հայաստան» թերթը։ Մասնակցեցաւ Անդրկովկասի, Կ. Պոլսոյ եւ հայաշատ այլ կեդրոններու մշակութային վերաշխուժացման աշխատանքներուն։
1916-1920ին Թոթովենց հրատարակեց «Իմ հօրաքոյրը» (1916) եւ «Տօնոն» (1917) ընկերային հիւսուածքով վիպակները, «Ողբ անմահութեան» (1916) եւ «Արեւելք» (1918) երկարաշունչ բանաստեղծութիւնները, «Դոկտոր Բուրբոնեան» (1918) երգիծական վէպը, արձակ բանաստեղծութիւններ, բանասիրական ու գրականագիտական յօդուածներ, որոնց մէջ արտայայտուած է Թոթովենցի մտահոգութիւնը հայ ժողովրդի ազգային-քաղաքական ճակատագրով։ Այդ շրջանին է, նաեւ, որ ի տես Հայկական Հարցին նկատմամբ եւրոպական պետութեանց խոստմնադրուժ վարքագծին, Թոթովենց սկսաւ փայփայել պոլշեւիկեան յեղափոխութեան եւ Խորհրդային Ռուսաստանի իբր թէ «հայանպաստ» քաղաքականութեան նկատմամբ անհիմն յոյսեր։ Այդ ամբողջը Թոթովենց խտացուց հեքիաթային պատումով.-
«Լինում է, չի լինում, մի փոքրաթիւ եւ հին ժողովուրդ է լինում, որ ապրում էր Վանայ ծովից մինչեւ Միջերկրականը, Բաղդադից մինչեւ Բիւզանդիոնը: Լինում է այդ հին ժողովուրդը հողագործ, աղքատ, արհեստաւոր, մտաւորական, վաճառական, կալուածատէր, բանկիր, պետական բարձր պաշտօնատար, փողոցների կեղտը հաւաքող, ծառայ, ճորտ եւ այլն: Այդ ժողովրդին սիրաբորբոք սիրում են իր հարուստ ցեղակիցները՝ նրա սահմաններից դուրս. սիրաբորբոք սիրում էին նրանց եւ արեւմտեան պետութիւնների մինիստրները, որովհետեւ այդ ժողովուրդն ունէր սեւ ու սիրուն աչքեր եւ տարածում էր կուլտուրա ողջ խաւար Արեւելքում:
Սիրաբորբոք սիրուց մղուած՝ իր հարուստ ցեղակիցները եւ արեւմտեան մինիստրները հրում են այդ ժողովրդին դէպի կռիւ իր հարեւանների դէմ, հարեւաններ, որոնք տարբեր էին կրօնով, արիւնով եւ կուլտուրայով, ունէին սուրեր եւ զրահ, զօրք, ռազմատորմիղ եւ գերակշիռ թիւ: Լինում է, չի լինում, մեծ պատերազմ է լինում: Ողջ աշխարհը բռնում է վառօդի ծուխը, եւ արեան գետեր են հոսում: Հին այս ժողովրդի ականջին գոռում են մինիստրները եւ հարուստ ցեղակիցները. «Եկել է Ազատութեան ժամը, խփի՛ր քո հարեւանին, խփի՛ր նրա մահակին քո խաչով»: Հին այդ ժողովրդի սեւ ու սիրուն աչքերը փայլում են Ազատութեան տենչից, սկսւում է անհաւասար կռիւը, զարկում են, զարկւում. եւ հին այդ ժողովրդից մնում է միայն մի փշուր՝ իբրեւ կոշմարային յիշատակ: Ապա գերագոյն ու վսեմ ցինիզմով հռհռում են մինիստրները եւ հարուստ ցեղակիցները՝ ոսկորների եւ մոխիրների վրայ»:
1920ի Մայիսին Թոթովենց հեռացաւ Կովկասէն եւ մեկնեցաւ Պոլիս։ Իր ինքնակենսագրականին մէջ այդ մասին գրած է. «Ապրեցի այնտեղ ընդամէնը մի քանի ամիս եւ ճանապարհ ընկայ դէպի Հարաւային Եւրոպայի կախարդական ափերը - Արշիպեղագոսի Կղզիներ»։
1922ին Թոթովենց վերադարձած էր արդէն Խորհրդային՝ Հայաստան։ Ճամբուն վրայ, Պոլսոյ մէջ, հրատարակեց «Փոթորիկին մէջ» (1922) վէպը, ուր կ’անդրադառնայ համաշխարհային-պատմական մեծ իրադարձութեանց եւ պոլշեւիկեան յեղափոխութեան։
1923ին, Երեւանի մէջ խմբագրեց «Շեշտ» երգիծական ամսագիրը. 1924-1926ին դասախօսեց Երեւանի համալսարանին մէջ, մաս կազմեց «Սովետական Հայաստան» թերթի խմբագրութեան։ Այս շրջանին լոյս տեսան Թոթովենցի «Մահուան բատալիոն» (1923), «Պողպատի ճաշ» (1924), «Նոր Բիւզանդիոն» (1925), «Սասմայ ծռեր» (1925), «Հրդեհ» (1927) տռամաթիք ստեղծագործութիւնները, վիպակները եւ ակնարկները։
1929-1936 տարիները եղան Թոթովենցի ստեղծագործական կեանքի արգասաւոր շրջանը. լոյս տեսան «Ամերիկա» (1929) պատմուածաշարը, «Աղաւնիներ» (1934) եւ «Բաց կապոյտ ծաղիկներ» (1935) պատմուածքները եւ շատ այլ գործեր։
Նաեւ՝ Անդրկովկասի տարածքին դարասկիզբի յեղափոխական իրադարձութիւնները ցոլացնող «Բաքու» (1930-1934) եռահատոր վէպը, որ կը յատկանշուի պարզ ժողովուրդի կեանքի լայն ընդգրկումով, պատմութեան, կենցաղի ու ազգային նկարագրի իրապաշտ պատկերացումով։
Թոթովենցի այդ շրջանի լաւագոյն գործերէն են «Կեանքը հին Հռոմէական ճանապարհի վրայ» (1933) ինքնակենսագրական վէպը, «Հրկիզուած թղթեր» (1934), «Յովնաթան որդի Երեմիայի» (1934) վիպակները, «Երկու սուր» (1930), «Բաքու-Լոնդոն», «Մոխրակոյտ» (1936) թատերգութիւնները։
Թոթովենցի նահատակութեան ու վախճանին մասին խորհրդահայ աղբիւրները լուռ մնացին մինչեւ վերջ. պարզապէս արձանագրեցին, որ Հայկեան Տաղանդին այս ճառագայթող դէմքը իր կարգին զոհ գնաց, 1937-1938 տարիներուն, «ստալինեան ռեպրեսիաներ»ուն՝ եղեռնագործ «ճնշումներուն»։
Վահան Թոթովենցի ծննդեան 127ամեակին նուիրուած յուշատետրի այս էջը եզրափակենք անոր «Մտածումի Շիթեր»էն քաղուածքով մը, ուր այնքա՜ն վաւերական բաբախումով միաձուլուած են Մարդու եւ Հայու Թոթովենցեան յուզաշխարհը.-
***
Մի՛ սիրէք Սահմանը։ Եթէ ըսէին ինձ, թէ քու սահմանդ պիտի ըլլայ մինչեւ անտեսանելի հորիզոնը՝ պիտի բողոքէի այդ անողոք կարգադրութեան հանդէպ։ Անսահմանութեան ըղձանքը անյագութիւն չէ։ Անյագութիւնը ծնունդ կ’առնէ «Ես»ի փառամոլութենէն։ Անսահմանութեան ըղձանքը աստուածային Սաղմն է մարդոց մէջ։
***
Արհամարհել փոքր բաները, կը նշանակէ գաղափար չունենալ մեծութեանց կառուցման մասին։
***
Հոգ չէ, թէ ուր դիմես, իմ փոքրի՛կ տղաս, դէպի մեծ ուրախութիւն կամ դէպի մեծ վիշտ, դէպի փոթորիկ եւ կամ դէպի մութ ատելութիւն. գիտցի՛ր, որ քու քայլերդ պէտք է ըլլան պայծառ։ Երբ ոտքերդ կը զարնես գետին եւ անոնք չեն թնդար, ոչ մի տեղ չես հասնիր դուն՝ ի զուր է քու նպատակդ։
***
Պէտք է մտածել մարդուն մասին։
Պէտք է ջանալ մարդուն կարողութիւնները հասցնել իրենց բարձրագոյն կատարելութեան։
Աստուածայի՛նը չէ, որ մեզ առաւելապէս կը շահագրգռէ, այլ մարդկայինը։
Յեղափոխութիւնները կամաց֊կամաց մարդը մարդուն մէջ կը մխրճեն, մարդը կը մօտեցնեն մարդուն։
Աստուածներով զբաղիլը մեզ ոչ մի տեղ չի հասցներ։
Մարդը... իմ նպատա՜կն է։
Ն.