24 Ապ­րիլ 1915ի գի­շե­րը, ­Պոլ­սոյ մէջ, թրքա­կան իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ ձեր­բա­կա­լո­ւած հա­րիւ­րա­ւոր հայ մտա­ւո­րա­կան­նե­րու եւ ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան ղե­կա­վար դէմ­քե­րու շար­քին կը գտնո­ւէր հայ յե­ղա­փո­խա­կա­նի եւ դաշ­նակ­ցա­կա­նի ճա­ռա­գայ­թող դէմ­քը ­Վա­նայ ­Սար­գի­սի, որ իր ձեր­բա­

կա­լու­թե­նէն քա­նի մը օր ետք, Ապ­րիլ 30ին, զոհ գնաց թրքա­կան պե­տու­թեան գոր­ծադ­րած մեծ ո­ճի­րին՝ դառ­նա­լով ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ա­ռա­ջին նա­հա­տակ­նե­րէն մէ­կը։

Ինչ­պէս որ ­Ռու­բէն կը նշէ իր յու­շե­րուն մէջ՝ «Առ­հա­սա­րակ շատ բան չեն գի­տեր մեր շար­քե­րը այս մեծ մար­դուն մա­սին»։ Այ­սու­հան­դերձ՝ հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման ե­զա­կի հսկա­նե­րէն էր ­Սար­գիս ­Բար­սե­ղեան կամ ­Վա­նայ ­Սար­գիս ա­նուն­նե­րով ճանչ­ցո­ւած գան­ձա­կե­ցի այս հա­յոր­դին, ո­րուն գա­ղա­փա­րա­կան դէմքն ու ար­ժէ­քը լա­ւա­գոյնս խտա­ցու­ցած է ­Ռու­բէն իր յու­շե­րէն առ­նո­ւած վե­րե­ւի խորհր­դա­ծու­թեան շա­րու­նա­կու­թեան մէջ.-

«Ան մէկն էր այն տէր­վիշ­նե­րէն, որ ոչ մէկ փայլ չու­նէր, որ ըստ ե­րե­ւոյ­թին հա­սա­րակ ուժ կը թո­ւէր, բայց ըստ էու­թեան ա­մէն ին­չը ա՛ն էր։ Ով ծա­նօթ է ­Ռոս­տո­սին, նոյն ե­րե­ւոյ­թը դի­տած պի­տի լի­նի։ ­Պի­տի ը­սեմ, որ ­Սար­գի­սը ­Ռոս­տոմ մըն էր, գու­ցէ ա­ւե­լի տո­ւեալ­նե­րով ու ձիր­քե­րով օժ­տո­ւած։

Ան մեզ հա­սա­կա­կից ըն­կեր էր, նոյն­քան պատ­րաս­տո­ւած որ­քան մենք, քիչ մը ա­ւե­լի- քիչ պա­կաս, բայց ա­նոր մէջ կար ան­բա­ցատ­րե­լի ուժ մը, որ կ­’ազ­դէր բո­լո­րիս վրայ, կ’են­թար­կէր ի­րեն ոչ թէ ու­ժով, խօս­քով կամ մտքով, այլ ա­նա­նուն բա­նով մը, ո­րը չեմ կրնար բա­ցատ­րել։ Ան ներշն­չող էր մեր համ­բե­րու­թեան, գոր­ծի ու խան­դի, բայց այդ ներշն­չու­մը կը կա­տա­րէր այն­քան անզ­գա­լի կեր­պով, որ մենք ինք­ներս ալ չէինք կա­րող հասկ­նալ եւ կար­ծեմ ­Սար­գի­սը ինքն ալ չէր հասկ­նար։ Ան դար­ձած էր անհ­րա­ժեշտ տարր մը մեր մէջ, թէեւ ա­նոր անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը ան­շօ­շա­փե­լի էր։

«Ա­րա­մը ­Վա­նի կուռքն էր, ա­նոր ու­ժի, կամ­քի մարմ­նա­ցու­մը, բայց դար­ձած էր վա­նե­ցի միայն։ Իշ­խա­նը ­Լեռ­նա­պա­րի հե­րոսն էր, ա­նոր դիւ­ցազն ու եր­գե­րու նիւ­թը, բայց դար­ձած էր լեռ­նա­պար­ցի միայն։ ­Զիս կ’անուա­նէին «­Փա­շա» եւ կ­’եր­գէին ը­րած ու չը­րած գոր­ծերս։ ­Հա­կա­ռակ այս բո­լո­րին՝ ըստ էու­թեան մենք նո­ւաստ էինք, ան­փառք, ա­նա­նուն՝ ­Սար­գի­սին մօտ։

«­Գի­տեմ որ Ա­րամ եւ Իշ­խան հա­մա­միտ են ը­սա­ծիս ի­րենց գե­րեզ­ման­նե­րուն մէջ, որ ­Սար­գի­սը թէեւ ի­րենց զի­նո­ւորն էր կռո­ւի դաշ­տին մէջ, բայց այդ զի­նո­ւո­րի ո­գին էր կամք ու ո­րո­շում ձե­ւա­կեր­պո­ղը, որ թէեւ ժո­ղով­նե­րուն մէջ ա­սոր կամ ա­նոր բա­նա­ձեւն էր անց­նո­ղը, բայց ի­րա­կա­նին մէջ ան­բա­նա­ձեւ ­Սարգ­սի ծրա­գիրն էր գոր­ծադ­րո­ւո­ղը։

­Վեր­ջա­պէս ­Սար­գիսն էր մի­ջին օ­ղա­կը, շաղ­կա­պո­ղը տա­րա­մերժ ու­ժե­րու, ան թթխմորն էր յե­ղա­փո­խա­կան գոր­ծին, շա­ղա­խը յե­ղա­փո­խա­կան կա­ռու­ցո­ւած­քին» («­Հայ ­Յե­ղա­փո­խա­կա­նի մը ­Յի­շա­տակ­նե­րը», ­Ռու­բէն, «­Հայ­րե­նիք» Ամ­սա­գիր, 1928, թիւ 4)։

Ա­ւա­զա­նի ա­նու­նը ­Պօ­ղոս Օ­տա­պա­շեան էր, ծնած էր 1875ին ­Գան­ձա­կի ­Գե­տա­բեկ գիւ­ղը։ Ա­ւար­տած էր ­Թիֆ­լի­սի ­Ներ­սի­սեան վար­ժա­րա­նը եւ 1898ին մեկ­նած էր ­Ժը­նեւ՝ բարձ­րա­գոյն ուս­ման հե­տե­ւե­լու հա­մար։ Ար­ձա­նագ­րո­ւած էր ­Ժը­նե­ւի հա­մալ­սա­րա­նի պատ­մու­թեան ճիւ­ղը, լայն մտա­պա­շա­րի եւ հո­րի­զո­նի տէր ու­սում­նա­տենչ ե­րի­տա­սարդ մըն էր։

­Բայց Երկ­րի հա­յու­թեան ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րը հան­գիստ չէր ձգեր ար­դէն ­Սար­գիս ­Բար­սե­ղեան ա­նու­նով մա­մու­լի է­ջե­րէն ար­տա­յայ­տո­ւող յե­ղա­փո­խա­կան հա­յու ա­նոր հո­գին։ ­Միա­ցած էր ­Դաշ­նակ­ցու­թեան՝ ու­սու­ցիչ ու­նե­նա­լով Ք­րիս­տա­փո­րին, ո­րուն թե­լադ­րան­քով ալ ­Սար­գիս ու­սու­մը կի­սատ ձգեց եւ 1899ին վե­րա­դար­ձաւ ­Թիֆ­լիս։ Ու­ղար­կո­ւե­ցաւ ­Պա­քու, որ յե­ղա­փո­խա­կան-աշ­խա­տա­ւո­րա­կան շար­ժում­նե­րու մեծ հնոց մը դար­ձած էր։

­Սար­գիս ­Բար­սե­ղեա­նի յանձ­նա­րա­րո­ւե­ցաւ կազ­մա­կեր­պու­մը ­Պա­քո­ւի հայ բա­նո­ւո­րու­թեան, որ այն­քան սուր կա­րի­քը ու­նէր ազ­գա­յին եւ ըն­կե­րա­յին ա­զա­տագ­րու­մի իր կրկնա­կի պայ­քար­նե­րը գա­ղա­փա­րա­կան միեւ­նոյն հու­նին մէջ ներ­դաշ­նա­կող ու հու­նա­ւո­րող ուղ­ղու­թեան՝ ա­ռաջ­նոր­դող մտքին։ ­Սար­գիս ­Բար­սե­ղեան շու­տով դար­ձաւ կազ­մա­կեր­պա­կան ո­գին ­Պա­քո­ւի հայ աշ­խա­տա­ւո­րու­թեան՝ նաեւ յե­ղա­փո­խա­կան բո­վան­դա­կու­թեամբ հա­յե­րէն գաղտ­նի գրա­կա­նու­թիւն պատ­րաս­տե­լով:

Երբ Ք­րիս­տա­փոր ե­կաւ ­Պա­քու՝ «­Փո­թո­րիկ»ի գոր­ծով, ­Սար­գիս դար­ձաւ ա­նոր գլխա­ւոր գոր­ծա­կից­նե­րէն մէ­կը։ 1904ին, ­Շու­շիի մէջ կազ­մա­կեր­պո­ւած «­Փո­թո­րիկ»ի մէկ ձեռ­նար­կին իր մաս­նակ­ցու­թեան հա­մար ձեր­բա­կա­լո­ւե­ցաւ ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ, բայց բան­տի ճամ­բուն վրայ ըն­կեր­նե­րը կրցան զինք փախց­նել՝ յար­ձա­կե­լով պա­հակ­նե­րուն վրայ։ Այդ­պէս ծայր ա­ռաւ ընդ­յա­տա­կեայ կեան­քը ­Պօ­ղոս Օ­տա­պա­շեա­նի, որ ծա­նօթ պի­տի դառ­նար այ­նու­հե­տեւ ­Վա­նայ ­Սար­գիս, ­Կո­լոտ ­Սար­գիս եւ ­Շա­միլ ծած­կա­նուն­նե­րով:

Այ­նու­հե­տեւ ամ­բողջ 15 տա­րի ­Սար­գիս ­Բար­սե­ղեան գնաց ու գոր­ծեց հոն, ուր յե­ղա­փո­խու­թիւ­նը զինք կան­չեց։ ­Մաս­նակ­ցե­ցաւ 1905ի հայ-թա­թա­րա­կան կռիւ­նե­րուն: Այ­նու­հե­տեւ՝ ու­ղար­կո­ւե­ցաւ ­Վան ու ­Վաս­պու­րա­կան իբ­րեւ կու­սակ­ցա­կան գոր­ծիչի։ Ա­մէ­նուր սիրուե­ցաւ ու յար­գո­ւե­ցաւ ժո­ղո­վուր­դի լայն խա­ւին կող­մէ։ 1908ի Օս­մա­նեան ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան շրջա­նին հաս­տա­տո­ւե­ցաւ ­Կա­րին, ­Ռոս­տո­մի կող­քին գոր­ծե­լու հա­մար։

Իսկ 1914ի Օ­գոս­տո­սին, ­Կար­նոյ մէջ գու­մա­րո­ւած Հ.Յ.Դ. 8րդ Ընդ­հա­նուր ­Ժո­ղո­վին, ­Վա­նայ ­Սար­գիս ընտ­րո­ւե­ցաւ նո­րաս­տեղծ ­Հա­յաս­տա­նի ­Բիւ­րո­յի ան­դամ եւ ի­րեն վստա­հո­ւե­ցաւ ­Պոլ­սոյ մէջ ­Բիւ­րո­յի ներ­կա­յա­ցու­ցի­չի պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նը։ Այդ­պէս ալ ­Վա­նայ ­Սար­գիս դար­ձաւ ա­ռա­ջին թի­րախ­նե­րէն մէ­կը թրքա­կան պե­տու­թեան գոր­ծադ­րած ­Մեծ Ե­ղեռ­նի ցե­ղաս­պա­նա­կան հա­րո­ւա­ծին։

Իր յի­շա­տա­կին նո­ւի­րո­ւած յու­շա­տետ­րի այս ամ­փոփ սիւ­նա­կը կ­’ար­ժէ եզ­րա­փա­կել իր մար­գա­րէա­կան կան­խա­տե­սու­մի նա­մա­կով, գրո­ւած՝ 1914ի Օ­գոս­տո­սին, Հ.Յ.Դ. Եօթ­նե­րորդ Ընդ­հա­նուր ­Ժո­ղո­վէն ան­մի­ջա­պէս ետք, եւ ուղ­ղո­ւած՝ Հ.Յ.Դ. Ա­մե­րի­կա­յի ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րու Կ. ­Կո­մի­տէու­թեան։ ­Վա­նայ ­Սար­գիս կը գրէ.-

«1914, 18 Օ­գոս­տոս
«Ըն­կեր­ներ,
«Ընդ­հա­նուր ­Ժո­ղո­վը յա­ջո­ղու­թամբ իր աշ­խա­տանք­նե­րը վեր­ջաց­րեց, եւ ըն­կեր­նե­րի մէկ մա­սը վե­րա­դար­ձաւ իր տե­ղը։ ­Թէ­պէ­տեւ Ընդ­հա­նուր ­Ժո­ղո­վը զու­գա­դի­պեց հա­մաեւ­րո­պա­կան պա­տե­րազ­մին, բայց եւ այն­պէս այդ բա­նը ար­գելք չհան­դի­սա­ցաւ աշ­խա­տան­քի կա­նո­նա­ւո­րու­թեան։ ­Ժո­ղո­վի կա­րե­ւոր ո­րո­շում­նե­րից մէ­կը այն է, որ այ­սու­հե­տեւ ­Թուր­քիա­յում միայն մի ­Բիւ­րօ պէտք է լի­նի եւ այն էլ Երկ­րի ­Բիւ­րոն։ Ու­րեմն, ծան­րու­թեան կենտ­րո­նը փո­խադ­րո­ւեց Եր­կիր։

«Օս­մա­նեան կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը ա­մե­նայն թա­փով պա­տե­րազ­մի պատ­րաս­տու­թիւն­ներ է տես­նում. 21ից մին­չեւ 45 տա­րե­կա­նը զէն­քի տակ է հրա­ւի­րում։ ­Մեզ թւում է, թէ 31-45 (քրիս­տո­նեա­նե­րին) չեն տա­նե­լու. այս բո­լոր նե­ղու­թիւն­նե­րը տա­լիս են, որ­քան կա­րե­լի է շատ բե­դել առ­նե­լու նպա­տա­կով։ ­Սամ­սո­նից վեր­ջին օ­րերս նա­մակ ա­ռինք, որ 27 եւ 41 տա­րե­կան ան­վարժ զի­նո­ւոր­նե­րին, ո­րոնց մէջ եւ հա­յե­րին, ար­ձա­կե­ցին։ ­Ժո­ղո­վուր­դը շատ մեծ տագ­նա­պի մէջ է, մաս­նա­ւո­րա­պէս տնտե­սա­կան տե­սա­կէ­տից։

«­Կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը ի­րեն պէտք ե­ղած ա­մէն բան գրա­ւում է ժո­ղո­վուր­դից, եւ այդ բա­նը չա­փա­զանց ծանր կեր­պով է ազ­դում ժո­ղովր­դի վրայ։
«­Կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը բա­ցար­ձա­կա­պէս գեր­մա­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան է հե­տե­ւում, այն­պէս որ ­Պոլ­սում ա­ւե­լի շուտ գեր­մա­նա­ցիք են թա­գա­ւո­րում։ Ոչ մի կաս­կած չկայ, որ թէ՛ օս­մա­նեան եւ թէ հա­յե­րի շա­հե­րը պա­հան­ջում են կա­ռա­վա­րու­թեան ա­մե­նա­խիստ չէ­զո­քու­թիւ­նը ներ­կայ հա­մաեւ­րո­պա­կան պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քում։

Դժ­բախ­տա­բար, մեր ղե­կա­վար շրջան­նե­րը (թուրք) այդ­պէս չեն մտա­ծում։ ­Նո­քա կար­ծում են, թէ ­Թուր­քիոյ փրկու­թիւ­նը ռու­սա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան թու­լու­թեան կամ փչաց­ման մէջ է կա­յա­նում, հե­տե­ւա­պէս պա­րա­գա­նե­րէն պի­տի օգ­տո­ւել եւ ար­շա­ւել ֆրանս-գեր­մա­նա­կան ան­յա­ջո­ղու­թեան դէպ­քում ­Կով­կաս։

Ի­րենց ա­սե­լով՝ նպա­տակ չու­նեն ­Կով­կա­սին տի­րա­պե­տե­լու, այլ օ­տո­նոմ մի բան ստեղ­ծե­լու, որ­պէս­զի ­Ռու­սիոյ եւ ­Թուր­քիոյ մի­ջեւ պատ­նէշ լի­նի։ ­Քա­նի որ ֆրան­սա­կան ան­յա­ջո­ղու­թիւ­նը սկսո­ւել է, են­թադ­րում ենք 5-7 օ­րից ­Թուր­քիան էլ տես­նել ընդ­հա­նուր պա­տե­րազ­մի մէջ։ ­Մին­չեւ որ դահ­լի­ճի փո­փո­խու­թիւն­ներ չլի­նեն, պա­տե­րազ­մը ան­խու­սա­փե­լի է։

«­Հիմ­քեր ու­նենք կար­ծե­լու, որ պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քում հա­յե­րի հետ վատ են վա­րո­ւե­լու։ Ար­դէն տնտե­սա­կան հա­րո­ւած­ներ շա­րու­նակ հասց­նում են։ Ա­մա­սիա, ­Թո­քատ շու­կա­նե­րի վա­ռե­լուց յե­տոյ, ե­րե­ւի լսե­ցիք եւ ­Դիար­բե­քի­րի­նը։ Չ­թո­ղու­ցին, որ լրագ­րի մէջ գրենք։ ­Մի քա­նի օր ա­ռաջ, Է­տիր­նէն էլ նոյն բախ­տին ար­ժա­նա­ցաւ։ Վ­նա­սո­ւեց յու­նաց եւ հա­յոց մի թաղ՝ 1500-2000 տուն, ո­րից 200ը՝ հայ։
«Են­թադ­րում ենք, որ այդ բո­լո­րի մէջ կայ մի գաղտ­նի ձեռք, որ գոր­ծում է սիս­տե­մա­տի­կօ­րէն։

Ապ­րում ենք նշա­նա­ւոր եւ ծանր օ­րե­րում։ Ինչ կաս­կած, որ ­Ձեր շրջա­նի հա­յե­րի եւ ըն­կեր­նե­րի տրա­մադ­րու­թիւ­նը պի­տի լի­նի բարձր. ա­ւե­լի սոս­կա­լի օ­րե­րի հա­յե­րը ա­կա­նա­տես են ե­ղել, եւ նման օ­րե­րը մեզ չպի­տի յու­սա­հա­տեց­նեն։
«­Թե­րեւս սա վեր­ջին փո­թո­րի­կը ըլ­լայ...»։

Ն.