­­Փետ­րո­ւար 4ին, 64 տա­րի ա­ռաջ, հայ ժո­ղո­վուր­դը կորսն­ցուց պատ­մա­բան, բա­նա­սէր եւ աղ­բիւ­րա­գէտ իր մեծ զա­ւակ­նե­րուն դրօ­շա­կիր­նե­րէն ա­կա­դե­մի­կոս փրոֆ. ­Յա­կոբ ­Հա­մա­զաս­պի ­Մա­նան­դեա­նը։

 Հայ ժո­ղո­վուր­դի ար­դի ժա­մա­նակ­նե­րու եր­կու «դա­րաշր­ջան­ներ»ն­ ալ ապ­րե­ցաւ Ե­րե­ւա­նի մէջ առ­յա­ւէտ հանգ­չած ­Հայ Մտ­քի այս ան­մահ հսկան։

­Մին­չեւ ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան կոր­ծա­նումն ու խորհր­դայ­նա­ցու­մը եր­կա­րող «դա­րաշր­ջան»ին, ­Հայ Մտ­քի ան­զու­գա­կան հսկա­նե­րէն լե­զո­ւա­գէտ ու բա­նա­սէր Հ­րա­չեայ Ա­ճա­ռեա­նի հետ գոր­ծակ­ցա­բար, ­Յա­կոբ ­Մա­նան­դեան իր կեան­քի ժա­մա­նակն ու գի­տա­կան ըն­դու­նա­կու­թիւն­նե­րը նո­ւի­րեց հա­յոց քննա­կան պատ­մու­թեան եւ ­Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­կան բազ­մա­դա­րեան հո­լո­վոյ­թին ու­սում­նա­սիր­ման, ար­ժե­ւոր­ման եւ պատ­մա­փի­լի­սո­փա­յա­կան ի­մաս­տա­ւոր­ման։

­Նաեւ այ­նու­հե­տեւ՝ ­Խորհր­դա­յին ­Միու­թեան դա­ժան դա­րաշր­ջա­նին եւս, հա­կա­ռակ ամ­բող­ջա­տի­րա­կան վար­չա­կար­գի ա­պազ­գա­յին ու հա­կազ­գա­յին հա­մա­տա­րած ճնշում­նե­րուն, ­Յա­կոբ ­Մա­նան­դեան ա­կա­դե­մա­կան խի­զա­խու­թեամբ ու մտա­ւո­րա­կան յանձ­նա­ռու­թեամբ հաս­տա­տա­քայլ յա­ռա­ջա­ցաւ հայ պատ­մա­քա­ղա­քա­կան մտքի զար­գաց­ման ու­ղիէն՝ ա­մե­նայն ինք­նա­հա­ւա­տար­մու­թեամբ ու նո­ւի­րա­բեր­ման ո­գիով։

Այդ­պէս, Ս. Էջ­միած­նի ­Գէոր­գեան ­Ճե­մա­րա­նի մէջ ու­սուց­չա­կան ի­րենց պաշ­տօ­նա­վա­րու­թեան օ­րե­րէն սկսեալ, Յ. ­Մա­նան­դեան եւ ­Հայ Մտ­քի միւս Ար­ժա­նա­ւոր­նե­րը հան­դի­սա­ցան մտա­ւո­րա­կան «չխո­նար­հող ե­ղէգ­ներ»ու վա­ւե­րա­կան կեր­պար­ներ՝ ­Հայ Մտ­քի գան­ձա­նա­կը հարս­տաց­նե­լով ի­րենց պատ­մա­քա­ղա­քա­կան, գրա­կան-բա­նա­սի­րա­կան եւ լե­զո­ւաի­մաս­տա­սի­րա­կան մե­ծար­ժէք նո­ւա­ճում­նե­րով։

Յ. ­Մա­նան­դեան սե­րած էր հայ­կա­կան ­Ջա­ւախ­քէն. ծնած էր Ա­խալց­խա, 10 ­Նո­յեմ­բեր 1873ին։ Ուս­ման ծա­րա­ւը եւ պատ­մա­բա­նա­սի­րա­կան գի­տու­թիւն­նե­րու բնա­տուր ըն­դու­նա­կու­թիւ­նը մղե­ցին ­Թիֆ­լի­սի ­Գիմ­նա­զիան ա­ւար­տած հայ պա­տա­նիին, որ բարձ­րա­գոյն ուս­ման հե­տե­ւի Ե­նա­յի, ­Լայփ­ցի­կի, Սթ­րազ­պուր­կի եւ ­Փե­թերս­պուր­կի հա­մալ­սա­րան­նե­րուն մէջ։ ­Մաս­նա­գի­տա­ցաւ պատ­մա­գի­տու­թեան, փի­լի­սո­փա­յու­թեան եւ ի­րա­ւա­գի­տու­թեան, ինչ­պէս նաեւ յու­նա­րէ­նի մէջ՝ ար­ժա­նա­նա­լով պա­տո­ւոյ գնա­հա­տա­կան­նե­րու եւ յա­տուկ յի­շա­տա­կու­թեամբ վկա­յա­կան­նե­րու։

­Մին­չեւ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան կեր­տումն ու ա­տե­նի լու­սա­ւո­րու­թեան նա­խա­րար ­Նի­կոլ Աղ­բա­լեա­նի կող­մէ Ե­րե­ւա­նի ­Պե­տա­կան ­Հա­մալ­սա­րա­նի հիմ­նադ­րու­թիւ­նը, ­Յա­կոբ ­Մա­նան­դեան ար­դէն ճա­նա­չում գտած պատ­մա­բան ու սե­րունդ հաս­ցու­ցած դա­սա­խօս էր Էջ­միած­նի ­Գէոր­գեան ­Ճե­մա­րա­նին մէջ։ Առ այդ՝ Ե­րե­ւա­նի ­Պե­տա­կան ­Հա­մալ­սա­րա­նի կազ­մա­ւոր­ման մեծ գոր­ծին ա­ռա­ջին ըն­դա­ռա­ջող­նե­րէն ու մաս­նա­կից­նե­րէն ե­ղաւ եւ իր մեծ ներդ­րու­մը ու­նե­ցաւ նո­րաս­տեղծ հա­մալ­սա­րա­նի ա­կա­դե­մա­կան հի­մե­րու հաս­տատ­ման ու գի­տա­կան ա­ւանդ­նե­րու ծլար­ձակ­ման մէջ։

­Հա­յոց մեծ պատ­մա­բա­նին նո­ւի­րո­ւած ու­շագ­րաւ յուշ ու­նի Էջ­միած­նի ­Գէոր­գեան ­Ճե­մա­րա­նին մէջ ա­նոր ա­շա­կեր­տած ­Սի­մոն Վ­րա­ցեա­նը։ «­Կեան­քի ու­ղի­նե­րով» խո­րագ­րո­ւած իր յու­շագ­րա­կան շար­քին երկ­րորդ հա­տո­րին մէջ, ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան վեր­ջին վար­չա­պե­տը իր ու­սուց­չին՝ Յ. ­Մա­նան­դեա­նին նո­ւի­րո­ւած է յու­շի պա­տա­ռիկ­ներ, ո­րոնց շար­քին՝

«Իմ յի­շո­ղու­թեան մէջ ան­մո­ռա­նա­լի է ­Մա­նան­դեա­նի մէկ ճա­ռը ուղ­ղո­ւած ա­շա­կերտ­նե­րին... նիւթն էր ­Հայ ազ­գի ներ­կայ վի­ճա­կը եւ ճե­մա­րա­կան­նե­րի պար­տա­կա­նու­թիւ­նը Ազ­գի հան­դէպ։ Այ­սօ­րո­ւայ պէս հնչում են իմ ա­կանջ­նե­րում նրա ո­գե­շունչ խօս­քե­րը.

«- ­Մեր Ազ­գը տգէտ է, մեր Ազ­գը ճնշո­ւած է, մեր Ազ­գը թշո­ւառ է...

«Եւ վեր­ջը.

«- ­Դուք պէտք է պատ­րաս­տո­ւէք ա­մո­քե­լու Ազ­գի ցա­ւը։ Ազ­գի յոյսն էք դուք»։

­Յատ­կան­շա­կան է նաեւ Վ­րա­ցեա­նի եզ­րա­փա­կիչ յու­շը.

«- ­Հայ ե­կե­ղե­ցա­կան կա­լո­ւած­նե­րի գրաւ­ման տա­րին էր։ Ես ­Ճե­մա­րա­նի ­Դաշ­նակ­ցա­կան կազ­մա­կեր­պու­թեան կող­մից պատ­գա­մա­ւոր էի կու­սակ­ցու­թեան Շր­ջա­նա­յին ­Ժո­ղո­վում, որ գաղտ­նի գու­մա­րո­ւած էր ­Վա­ղար­շա­պա­տի մեծ այ­գի­նե­րից մէ­կում։Եւ որ­քա՜ն մեծ ե­ղաւ իմ զար­ման­քը, երբ տե­սայ ժո­ղո­վի նա­խա­գահ ­Սի­րա­կան ­Տիգ­րա­նեա­նին եւ ա­նոր կող­քին նստած ­Յա­կոբ ­Մա­նան­դեա­նին։

«­Հե­տա­գա­յին Յ. ­Մա­նան­դեա­նը դուրս ե­կաւ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նից եւ մնաց ան­կու­սակ­ցա­կան»։

Ազ­գա­յին-գա­ղա­փա­րա­կան իր այս աշ­խար­հա­յեաց­քով՝ Յ. ­Մա­նան­դեան ամ­բող­ջա­կան փա­րու­մով լծո­ւե­ցաւ նո­րաս­տեղծ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան ա­կա­դե­մա­կան ա­ւանդ­նե­րու մշա­կու­մին ու զար­գա­ցու­մին։

­Գիտ­նա­կան մար­դու իր աշ­խա­տու­նա­կու­թիւնն ու մտա­ւո­րա­կա­նի բարձր ար­ժա­նիք­նե­րը բա­ւա­րար ե­ղան, որ­պէս­զի ­Հա­յաս­տա­նի խորհր­դայ­նա­ցու­մէն ետք եւս ­Մա­նան­դեան կա­րե­նայ ան­խա­փան շա­րու­նա­կել սե­րունդ պատ­րաս­տե­լու եւ հա­յոց գի­տա­կան պատ­մա­բա­նա­սի­րու­թիւ­նը հարս­տաց­նե­լու իր աշ­խա­տան­քը։ 1931ին ­Մա­նան­դեան հրա­ժեշտ տո­ւաւ դա­սա­խօ­սա­կան աս­պա­րէ­զին եւ իր լրիւ ժա­մա­նակն ու ե­ռան­դը նո­ւի­րեց գի­տա­հե­տա­զօ­տա­կան աշ­խա­տան­քի։

­Յա­կոբ ­Մա­նան­դեան ա­ւե­լի քան հա­րիւր հա­տոր կազ­մող գի­տա­կան հարս­տու­թիւն մը ժա­ռանգ ձգեց մեր ժո­ղո­վուր­դին։ ­Մե­ծա­նուն ա­կա­դե­մի­կո­սին պատ­մա­գի­տա­կան, բա­նա­սի­րա­կան եւ աղ­բիւ­րա­գի­տա­կան հա­րուստ ժա­ռան­գու­թեան կո­թո­ղա­կան գոր­ծե­րը կը հան­դի­սա­նան՝ «­Տիգ­րան Բ. եւ Հ­ռո­մը», «Քննա­կան տե­սու­թիւն հայ ժո­ղովր­դի պատ­մու­թեան», «­Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­կան պատ­մու­թիւ­նը», «­Ֆէո­տա­լիզ­մը հին ­Հա­յաս­տա­նում», «­Հա­յաս­տա­նի գլխա­ւոր ճա­նա­պարհ­նե­րը» եւ «­Խո­րե­նա­ցու ա­ռեղ­ծո­ւա­ծի լու­ծու­մը» եւ շատ ու­րիշ­ներ։

­Մեծ ա­կա­դե­մա­կա­նը հան­դի­սա­ցաւ ռահ­վի­րան հայ ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թեան վի­ճա­յա­րոյց ծալ­քերն ու խնդիր­նե­րը քննա­կան եւ գի­տա­կան վեր­ծա­նու­մի ու գի­տա­հե­տա­զօտ­ման ար­ժա­նաց­նե­լու մեծ գոր­ծին։ Իբ­րեւ այդ­պի­սին՝ պատ­մա­գի­տա­կան իր ո­րոշ մեկ­նա­բա­նու­թիւն­նե­րուն տա­րա­կար­ծիք գտնո­ւող­ներն ան­գամ յար­գան­քով կը խո­նար­հին ա­նոր գի­տա­կան մօ­տե­ցու­մին եւ ա­կա­դե­մա­կան մշա­կում­նե­րուն առ­ջեւ։

- ­Մա­նան­դեան գի­տա­հե­տա­զօ­տա­կան աս­պա­րէզ մուտք գոր­ծեց իբ­րեւ հա­րուստ պա­շա­րի տէր հմուտ բա­նա­սէր։ 1900ա­կան­նե­րու սկզբնա­ւո­րու­թեան, «­Գէոր­գեան» ­Ճե­մա­րա­նի իր պաշ­տօ­նա­կից Հ­րա­չեայ Ա­ճա­ռեա­նի հետ գոր­ծակ­ցա­բար, ա­նոնք եր­կու հա­տո­րով հրա­տա­րա­կե­ցին հայ­կա­կան վկա­յա­բա­նա­կան գրա­կա­նու­թեան կա­րե­ւոր գոր­ծե­րու բնա­գիր­նե­րը՝ գի­տա­կան խմբագ­րու­մով եւ քննա­բաղ­դա­տա­կան ներ­կա­յա­ցու­մով։

- Ք­սա­նե­րորդ դա­րու ա­ռա­ջին ե­րես­նա­մեա­կի ­Մա­նան­դեա­նի գի­տա­կան հե­տա­զօ­տու­թիւն­նե­րը կեդ­րո­նա­ցան հայ մշա­կոյ­թի զար­գաց­ման մէջ մե­ծա­գոյն դեր ու­նե­ցած հա­յոց «­Յու­նա­բան Դպ­րոց»ի ու­սում­նա­սի­րու­թեան վրայ։ ­Մես­րոպ ­Մաշ­տո­ցի կող­մէ հա­յոց լե­զո­ւի գիւ­տէն մին­չեւ պատ­մա­հայր ­Մով­սէս ­Խո­րե­նա­ցիի հա­յոց պատ­մու­թեան գի­տա­կան ար­ժե­ւո­րու­մը, անց­նե­լով հայ­կա­կան ի­մաս­տա­սի­րու­թեան նա­հա­պետ ­Դա­ւիթ Ան­յաղ­թի ժա­ռան­գու­թեան գի­տա­կան վեր­ծա­նու­մէն, ­Յա­կոբ ­Մա­նան­դեան պատ­մա­բա­նա­սի­րա­կան քննա­կան լու­սար­ձա­կի տակ ա­ռաւ հայ հո­գեմ­տա­ւոր ժա­ռան­գու­թեան կտրած ու­ղին։ Այդ ո­րո­նում­նե­րուն եւ ու­սում­նա­սի­րու­թեանց կո­թո­ղա­կան ար­գա­սի­քը հան­դի­սա­ցաւ 1928ին ­Վիեն­նա­յի մէջ հրա­տա­րա­կո­ւած «­Յու­նա­բան Դպ­րո­ցը եւ նրա զար­գաց­ման շրջան­նե­րը» ա­նուն մե­նագ­րու­թիւ­նը։

- ­Մա­նան­դեա­նի քննա­կան մօ­տե­ցու­մին եւ բաղ­դա­տա­կան աշ­խա­տա­սի­րու­թեանց պեր­ճա­խօս վկա­յու­թիւ­նը հան­դի­սա­ցաւ 1934ին լոյս տե­սած «­Խո­րե­նա­ցու ա­ռեղ­ծո­ւա­ծի լու­ծու­մը» եր­կը, ուր թէեւ ­Մա­նան­դեան պաշտ­պա­նեց ու հիմ­նա­ւո­րել փոր­ձեց հայ պատ­մագ­րու­թեան կող­մէ մեր­ժո­ւած ­Խորե­նա­ցիի 9րդ ­դա­րուն պատ­կա­նե­լու տե­սու­թիւ­նը, այ­սու­հան­դերձ՝ մեծ գիտ­նա­կա­նը սպա­ռիչ ար­ժե­ւո­րու­մը կա­տա­րեց հա­յոց պատ­մա­հօր ան­փո­խա­րի­նե­լի ժա­ռան­գու­թեան։

- ­Նոյն տա­րին լոյս տե­սաւ նաեւ ­Մա­նան­դեա­նի «­Մես­րոպ ­Մաշ­տո­ցը եւ հայ ժո­ղովր­դի պայ­քա­րը մշա­կու­թա­յին ինք­նու­րոյ­նու­թեան հա­մար» մե­նագ­րու­թիւ­նը, որ պատ­մա­բա­նա­սի­րա­կան իր պրպտում­նե­րուն շար­քը ամ­բող­ջա­ցուց։

- 1930ին ­Մա­նան­դեան լոյս ըն­ծա­յեց, ռու­սե­րէ­նով, «­Հա­յաս­տա­նի ա­ռեւտ­րի եւ քա­ղաք­նե­րի մա­սին» ինք­նա­տիպ գոր­ծը, որ ամ­բողջ տա­րա­ծաշր­ջա­նի ու­սում­նա­սի­րու­թեան լայն պաս­տա­ռին վրայ ման­րա­մասն ներ­կա­յա­ցուց հա­յոց ա­ռեւտ­րա­կան եւ տնտե­սա­կան-հա­սա­րա­կա­կան կեան­քը հին ժա­մա­նակ­նե­րէն մին­չեւ 16րդ ­դար։ Այդ աշ­խա­տա­սի­րու­թեան պսա­կու­մը ե­ղաւ «­Ֆէո­դա­լիզ­մը հին ­Հա­յաս­տա­նում» եր­կը, որ լոյս տե­սաւ 1934ին։ ­Նոյն ուղ­ղու­թեամբ կա­տա­րո­ւած ­Մա­նան­դեա­նի գի­տա­կան հե­տա­զօ­տու­թիւն­նե­րը հնա­րա­ւոր դար­ձու­ցին հին ­Մե­տաք­սի ­Ճա­նա­պար­հին մա­սին ճշգրիտ չա­փագ­րու­թիւ­նը եւ քար­տէ­սագ­րու­թիւ­նը։

- ­Յա­կոբ ­Մա­նան­դեա­նի ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան մտա­ծո­ղու­թեան հիմ­նա­ւո­րու­մին նո­ւի­րո­ւած է 1940ին լոյս տե­սած ա­նոր «­Տիգ­րան Բ. եւ Հ­ռո­մը» մե­նագ­րու­թիւ­նը, որ աղ­բիւ­րա­գի­տա­կան սպա­ռիչ ար­ժե­ւոր­ման կ­’են­թար­կէ հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին-պե­տա­կան ան­կա­խու­թեան հա­մար մղած բազ­մա­դա­րեան պայ­քա­րը։

- Իր կեան­քի վեր­ջին տաս­նա­մեա­կին հայ մեծ ա­կա­դե­մա­կա­նը ձեռ­նար­կեց «Քն­նա­կան տե­սու­թիւն հայ ժո­ղովր­դի պատ­մու­թեան» իր կո­թո­ղա­կան գոր­ծի պատ­րաս­տու­թեան՝ ի մի բե­րե­լով ա­ւե­լի քան յի­սուն տա­րի իր կա­տա­րած ու­սում­նա­սի­րու­թեանց ար­դիւն­քը։ 1945ին լոյս տե­սաւ ա­ռա­ջին հա­տո­րը։ ­Հե­տե­ւե­ցաւ երկ­րորդ հա­տո­րին ա­ռա­ջին մա­սը, որ սա­կայն կի­սա­ւարտ մնաց։ Իսկ եր­րորդ հա­տո­րը, որ նո­ւի­րո­ւած է սել­ճու­քեան ար­շա­ւանք­նե­րուն եւ ­Զա­քա­րեան­նե­րու իշ­խա­նու­թեան, լոյս տե­սաւ 1952ին, երբ ար­դէն իր վախ­ճա­նին մօ­տե­ցած էր մե­ծա­նուն հայ գի­տաշ­խա­տո­ղին կեան­քը։

4 ­Փետ­րո­ւար 1952ին, մեր աշ­խար­հէն հե­ռա­ցաւ հայ պատ­մաքն­նա­կան մտքի ա­կա­դե­մա­կան դրօ­շա­կի­րը, որ իր՝ ­Յա­կոբ ­Մա­նան­դեան ա­նու­նին կա­պեց ամ­բողջ հարս­տու­թիւն մը հո­գեմ­տա­ւոր լոյ­սի եւ ճա­նա­չո­ղու­թեան։

Ն.