Հայ գրականութեան, յատկապէս քնարերգութեան սիրուած ու մեծ բանաստեղծներէն է Մատթէոս Զարիֆեան, որուն ծննդեան տարեդարձը կը նշենք 16 Յունուարին։
Իր ինքնատիպ քնարերգութեամբ, Մատթէոս Զարիֆեան մինչեւ այսօր կը յուզէ ու կը գեղեցկացնէ ներաշխարհը հայ ընթերցողին, ի՛նչ տարիքի տէր ալ ըլլայ վաղամեռիկ բանաս
տեղծին գողտրիկ քերթուածները կամ օրագրային արձակ բանաստեղծութիւնները կարդացողը։
Մինչեւ վերջին շունչ կեանքն ու սէրը, գեղեցիկն ու մարդկայինը անյագ ծարաւի աղբիւր դարձուց Զարիֆեան, որ իր մահամերձ վիճակին ամբողջական գիտակցութեամբ՝ անմահութեան արժանի երգի վերածեց իր տառապանքը.-
«Ա՜հ, հոյակապ քերթուածը իմ հոգիիս,
Իմ աւերակ, իմ քարուքանդ հոգիիս...»։
Մատթէոս Զարիֆեան միայն երեսուն տարի ապրեցաւ։ Թոքախտը արագօրէն հիւծեց մարմինը մարզիկի կենսունակութեամբ եւ մարմնական յաղթ կառոյցով օժտուած երիտասարդին, որ նաեւ յաւակնորդ էր Ողիմպիական մրցանակի։ 19 տարեկան էր, երբ առաջին անգամ զգաց թոքախտին պատճառած ցաւը կրծքավանդակին տակ։ 11 տարի պայքարեցաւ հիւանդութեան դէմ, դարմանումի համար առողջարաններու եւ հիւանդանոցներու մէջ մաշեցան երիտասարդ իր տարիները, բայց Զարիֆեան բնաւ չկորսնցուց գեղեցիկը սիրելու եւ կեանքին փարելու իր հոգեկան անհուն քնքշութիւնը։
Ահա՛ հանրածանօթ ու այնքա՜ն սիրուած Զարիֆեանի երգը՝ սիրոյ եւ տրտմութեան.
«Պզտիկ աղջիկ մ՚ինծի կ՚ըսէ
Որ զիս խենթի պէս կը սիրէ.
Պզտիկ աղջիկ մը զիս սիրէ՜...
«Գիշերն անհուն իմ աչքերուն
Երեւի դեռ նա չէ՜ տեսեր.
Պզտիկ աղջիկ մ՚ինծի տայ սէ՜ր...
«Երեւի դեռ նա չէ՜ նայեր
Հոգւոյս խաւար անդունդն ի վար.
Պզտիկ աղջիկ մ՚ինձ սիրահար...
«Եթէ լսէր թէ ո՛չ մէկ սէր
Այդ անդունդին մէջ կը շնչէր՝
Հէք պզտիկը չէր հառաչեր...
«Ուստի եղբօր մը պէս ըսի
Որ լուսնին տակ մարդ կը մսի.
Գնա՛, գնա՛ ննջէ՛ ըսի։
«Յետոյ գացի՝ հեռո՜ւն լացի»...
Թէեւ մահը ապաժամ կտրեց կեանքի թելը հայ քնարերգութեան տաղանդաւոր այս ներկայացուցիչին, բայց Մատթէոս Զարիֆեան գիտցաւ ու կրցաւ բանաստեղծականօրէն շնչաւորել, իմաստաւորել եւ երգի վերածել իր ճակտին գրուած կեանքի կարճատեւ ժամանակը։ Եւ մահամերձ բանաստեղծի իր գողտրիկ ստեղծագործութիւններով՝ արժանաւորապէս յաւերժացաւ իբրեւ հայ հոգիին սիրոյ ու քնքշանքի շնորհալի երգիչը։
Սէրը, քնքշանքը, կեանքին փարումը, բնութեան պաշտամունքը եւ մարդկայնութիւնը Մ. Զարիֆեանի գրչին տակ բացին էապէս իւրայատուկ յուզաշխարհ մը, ուր Դուրեանի ցասումն ու քէնը չկայ եւ ուրկէ կը բացակայի Մեծարենցի յուսահատութիւնը։ Անշուշտ հոն կայ - եւ ուժեղ շեշտով - կեանքէն զրկուելու դառնութեան ու տրտմութեան զգացումը, բայց անիկա բնաւ պատճառ չեղաւ, որպէսզի Զարիֆեան կորսնցնէ իր դժբախտ ճակատագիրը ասպետականօրէն դիմագրաւելու ներքին ազնուականութիւնը, հոգեկան խաղաղութիւնը։
«Հեգնանք» խորագրուած իր երկու տուն քերթուածը այնքա՜ն հարազատօրէն եւ քնարական շունչով կը բանայ իրա՛ւ զգայնութիւններու եւ ապրումներու յուզաշխարհը Զարիֆեանի.-
«Քանի՜ կ՚աճի ցաւը մարմնիս,
Ժպիտն աչքիս վարդ կ՚ըլլայ.
Ձուրտ հոգիէս կ՚անցնի Մայիս,
Ու լոյս կ՚իյնայ ճակտիս վրայ...
«եւ այս վարդով, այս գարունով,
Կը հեգնեմ Ան որ կու գայ,
Ան որ կու գայ՝ հողին քունով
Քնացընել Ցաւն հսկայ...»։
Կեանքի ու Մահուան միջեւ տառապալի ու ծանր պայքարի իր ճակատագիրը վստահաբար մեծ դեր ունեցաւ Զարիֆեանի բանաստեղծական յապաղած բոցավառումին, այլեւ՝ արագընթաց փթթումին մէջ։ Մինչեւ 25 տարեկանը շեշտակիօրէն մարզիկի հետաքրքրութիւններ ունեցաւ եւ մարմնակրթանքի կորովով խանդավառուեցաւ Զարիֆեան։ Բայց երբ ֆիզիքապէս հիւծեցաւ եւ այլեւս անդրադարձաւ, թէ անդարմանելի է զինք կրծող թոքախտը, 1919էն սկսեալ, Զարիֆեան թափով փարեցաւ գրական ստեղծագործութեան եւ իր կեանքի վերջալոյսին, հինգ տարիներու ընթացքին, լոյս ընծայեց իր «Տրտմութեան եւ խաղաղութեան երգեր»ն (1921) ու «Կեանքի եւ մահուան երգեր»ը (1922), որոնք մնայուն պատուանդան դարձան մեծ բանաստեղծի անմահութեան համար։
Մօտալուտ մահուան անյաղթելիութեան խոր ապրումը մղիչ ուժն ու կիզակէտը դարձաւ Մատթէոս Զարիֆեանի ստեղծագործական տարերքին եւ կեանքն ու մարդը, աշխարհն ու իրերը իրենց պարզ, այլեւ մեծ խորհուրդով ընկալելու եւ երգի վերածելու տաղանդաւոր բխումին։ Մահամերձ բանաստեղծը տեսաւ «Իրիկուան Ծովը»...
«Երբ իրիկուան ծովը դիտես՝
Կը տեսնես, խո՜ր, իրերն անտես…
Ա՜հ, իրիկուան
Ծովն ա՜յնքան
Կը տժգունի
Ու դող ունի՝
Որ կը տեսնես, աստղերու պէս,
Յըստա՜կ - յըստա՜կ իրերն անտես»…
Մ. Զարիֆեան Ծնած էր 1894ին, Կէտիկ-Փաշա (Պոլիս)։ Թաղային վարժարանի մէջ նախակրթութիւնը ստանալէ ետք, յաճախած էր Պէրպէրեան վարժարան, Պարտիզակի Ամերիկեան վարժարան, Պոլսոյ «Ռոպըրթ Գոլէճ» եւ, ապա, վերստին Պէրպէրեան վարժարան, որմէ շրջանաւարտ եղաւ 1912ին՝ մեծ մանկավարժ, հոգեբան եւ իմաստասէր Շահան Պէրպէրեանի տնօրէնութեան օրով։
Կենսուրախ եւ մարզիկի ընդունակութիւններով օժտուած՝ Զարիֆեան մասնակցեցաւ ողիմպիական մրցախաղերու եւ մրցանակներու տիրացաւ։ Այդ մրցապայքարներէն մէկու ընթացքին էր, երեք քայլ ոստումի ժամանակ, 1913ին, երբ արդէն կրթական ասպարէզին նուիրուած էր Ատանայի մէջ, Զարիֆեան առաջին անգամ կրծքավանդակի ուժեղ ցաւ զգաց։ Թոքախտի առաջին այդ ազդանշանը ստիպեց 19ամեայ երիտասարդին, որ ուսուցչական ասպարէզը կիսատ թողու եւ երթայ Լիբանան՝ բուժուելու համար։
1914ին զինուորակոչուեցաւ եւ օսմանեան բանակի մէջ հայ զօրակոչիկներուն վերապահուած տաժանակիր աշխատանքը արագացուց արդէն քայքայման ընթացքի մէջ գտնուող անոր առողջութիւնը։ Տեղափոխուեցաւ զինուորական հիւանդանոց, բայց առողջութիւնը բնաւ չվերականգնեցաւ։
1918ի զօրացրւումէն ետք, հակառակ թոքախտին պատճառած ցաւերուն ու հիւծումին, Զարիֆեան վերադարձաւ կրթական ասպարէզ եւ նոյնինքն Պէրպէրեան վարժարանի մէջ անգլերէն լեզուի եւ մարմնակրթանքի ուսուցիչ դարձաւ։ Փաստօրէն այդ շրջանին էր, 1919էն ետք, որ Զարիֆեան մուտք գործեց հայ գրականութեան անդաստանէն ներս։
Յառաջացող հիւանդութիւնը եւ կեանքէն վաղաժամ հեռանալու խոր զգացումը հոգեմտաւոր մեծ լարում առաջացուցին Մ. Զարիֆեանի մէջ։ Անսպառ եռանդով փարեցաւ ե՛ւ ազգային ծառայութեան համար իր ընտրած ուսուցչական ասպարէզին, ե՛ւ յատկապէս գրական-ստեղծագործական։աշխատանքին՝ իր առաջին բանաստեղծութիւնները լոյս ընծայելով ինչպէս «Նաւասարդ» գրական հանդէսի, նոյնպէս եւ Պոլսոյ Հ.Յ.Դ. պաշտօնաթերթ «Ազատամարտ»ին շարունակութիւնը եղող «Ճակատամարտ»ի էջերուն։
Զարիֆեան ընթերցողին առջեւ բացաւ իր յոյզերու աշխարհը՝ քնքշօրէն երգելով, թէ «Գիշերներ Կան».-
«Գիշերներ կան այնպէ՜ս լոյս որ՝ կարծես թէ
Երկինքն ի վար կը կաթէ
Արծաթէ Երգը հին
Այն անծանօթ աշխարհին,
Ուր կ՛ըսեն թէ աստուածները կը խորհին...
«Գիշերներ կան այնպէ՜ս մութ որ՝ կարծես թէ
Ծառերն ի վար կը կաթէ
Արծաթէ Երգը հին
«Այն գեղեցիկ աշխարհին,
Ուր հոգիներ հոգիներու կը փարին…»։
Զարիֆեանի բանաստեղծութիւնը շատ արագ սիրուեցաւ ընթերցողին կողմէ, նոյնպէս եւ անմիջապէս արժանացաւ իր ժամանակի ամէնէն խստապահանջ քննադատներու գնահատանքին։
Պատճառը կամ բացատրութիւնը պէտք է փնտռել հաւասարապէս թէ՛ ի վերուստ իրեն շնորհուած տաղանդին, թէ՛ կեանքի անողոք հարուածին շղթայազերծած ներուժին՝ խռովքին։
Մ. Զարիֆեանի բանաստեղծութիւնը եղաւ պարզ ու հաղորդական՝ թէ՛ իր լեզուով ու ոճով, թէ՛ իր խոհական ու պատկերաւոր գիւտերով։ Վճիտ ու զուլալ արուակի պէս հոսեցաւ եւ կը շարունակէ նոյնպիսի թարմութեամբ հոսիլ, որովհետեւ դիպուկ է Մ. Իշխանի այն ընդգծումը, թէ՝ «Զարիֆեան «փոքրիկ երգերով մեծ վիշտեր կ’երգէ», ինչպէս կ’ըսէր Հայնրիխ Հայնէ»։ Ահա՛ այդպիսին է «Հոգիս» խորագրուած իր քերթուածը.-
«Հոգիս պըզտիկ աղբիւր մըն է արծաթէ,
Գիշերին մէջ գըլգըլացող ու լացող,
Որ քէն չունի ժայռերուն դէմ, կ՚աղօթէ՜,
Ու լուսնակէն կը սպասէ լո՛կ շիթ մը ցօղ...
«Ո՛չ մէկ ուռի ճամբուս վըրայ ամայի.
Կործանեցան բոլորը մե՜ծ հովերէն.
Հոն-հոն ագռա՛ւ մը լոկ ջուրիս կը նայի՝
Այց ես կ՚երթա՜մ գըլգըլալէն ու լալէն...
«Ինչու որ, օ՜, գիտե՛մ թէ օր մը աղուոր
Պիտի գայ Կոյսն անտառներու խորերէ,
Ու հակելով ջուրիս վըրայ մենաւոր՝
Պիտի ափին մէջ մարգարիտնե՛րըս համրէ»:
Տարբեր ալ չէր կրնար ըլլալ, որովհետեւ կեանքին հանդէպ միայն սէր ու պաշտամունք ունէր ան եւ սիրոյ մէջ միայն քնքշանք կար Զարիֆեան Մատթէոսի ներաշխարհէն ներս։
Եւ մինչեւ վերջին շունչ կեանքին ու սիրոյ, գեղեցիկին ու մարդկայինին անյագ ծարաւը սրտին ու շրթներուն, Մատթէոս Զարիֆեան առյաւէտ հեռացաւ՝ ընթերցողին կտակելով իրա՛ւ աշխարհը «Խենթ»ին, յորդորելով՝ «Մի Դպիք».
«Գիտէք որքան թախիծ կայ
Հոգիին խորն այդ տղուն,
Մի դպիք, թող քրքջայ
Խենթին քրքիջն է բեղուն,
«Հոգիին խորն այդ տղուն
Իջեր եմ ես ու տեսեր
Երազ մը ծեր, նուաղուն
Ու անկիւն մը փլած սէր։
«Ա՜հ, մի դպիք այդ տղուն
Խենթը մինակ կը թողուն»...
Ն.