Հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի ա­րիւ­նա­լի պատ­մու­թեան ա­մէ­նէն դառն ու ող­բեր­գա­կան է­ջե­րէն մէ­կը ար­ձա­նագ­րո­ւե­ցաւ 111 տա­րի­ներ ա­ռաջ, Յու­լիս 1904ի այս օ­րե­րուն։

Ռուս-թրքա­կան սահ­մա­նին վրայ, Կար­սի մեր­ձա­կայ Օլ­թիի շրջա­նին մէջ, Թիֆ­լի­սէն եւ Ե­րե­ւա­նէն հա­ւաքուած ու Սա­սու­նի օգ­նու­թեան փու­թա­ցող հայ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րու 61 հո­գի­նոց «Որս­կան» ար­շա­ւա­խում­բը եր­կու կրա­կի մէջ յայտ­նո­ւե­ցաւ։ Մէկ կող­մէ թուրք սահ­մա­նա­պահ­ներն ու ա­նոնց զօ­րակ­ցող հա­յա­տեաց քիւր­տե­րը, իսկ միւս կող­մէ ռուս սահ­մա­նա­պահ կո­զակ ու­ժե­րը «գոր­ծակ­ցու­թեան» ձեռք եր­կա­րե­ցին ի­րա­րու եւ, անխ­նայ կրակ բա­նա­լով, կո­տո­րա­ծի են­թար­կե­ցին հա­յոց քա­ջե­րը։

Ա­ռա­ջին ան­գա­մը չէր, որ սահ­մա­նը կտրող դաշ­նակ­ցա­կան ֆե­տա­յի­նե­րը թրքա­կան եւ քրտա­կան յար­ձա­կու­մի կ­’են­թար­կո­ւէին։ Բայց ա­ռա­ջին ան­գամն էր, որ ռուս սահ­մա­նա­պահ­նե­րը այդ աս­տի­ճան մո­լուց­քով եւ դա­ւադ­րա­կան ո­գիով կռնա­կէն կը դա­շու­նա­հա­րէին բա­ցա­ռա­պէս թրքա­կան բռնա­տի­րու­թեան դէմ զէնք բարձ­րա­ցու­ցած հայ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րը։

Ընդ­հան­րա­պէս հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման հա­մար ծան­րակ­շիռ, այ­լեւ մա­հա­ցու հա­րո­ւած­նե­րու ժա­մա­նա­կաշր­ջան մը ե­ղաւ 1904ի ա­մա­ռը։ Մա­յի­սի վեր­ջե­րուն Սաս­նոյ երկ­րորդ ապըս­տամ­բու­թիւ­նը ծանր պար­տու­թեամբ ա­ւար­տած էր։ Յե­ղա­փո­խու­թեան ղե­կա­վար դէմ­քե­րէն Հ­րայր-Դժոխք եւ Վա­հան զո­հո­ւած էին։ Անդ­րա­նիկ, Գէորգ Չա­ւուշ, Սե­բաս­տա­ցի Մու­րատ, Սե­պուհ եւ Սաս­նոյ լեռ­նե­րու ան­պար­տե­լի միւս բո­լոր հե­րոս­նե­րը, ա­ւե­լի քան 20 հա­զար տե­ղա­հան դար­ձած մեր ժո­ղո­վուր­դին գլուխն ան­ցած, նա­հան­ջի դի­մած էին թրքա­կան եւ քրտա­կան ան­հա­մե­մա­տօ­րէն գե­րակ­շիռ զօր­քե­րու յար­ձակ­ման ու ճնշման տակ։ Ի­ջած էին Մ­շոյ դաշտ, ուր եւ­րո­պա­կան մեծ տէ­րու­թեանց հիւ­պա­տո­սա­կան մի­ջամ­տու­թիւն­նե­րը հա­մե­մա­տա­բար ա­ւե­լի ազ­դու էին եւ ո­րոշ չա­փով կը սան­ձէին Հա­մի­տի ջար­դա­րար ա­խոր­ժակ­նե­րը՝ փրկե­լով տե­ղա­հան ան­զէն հա­յու­թիւ­նը ստոյգ բնաջնջ­ման վտան­գէն։ Իսկ ֆե­տա­յա­կան ու­ժերն ու ա­նոնց միա­ցած բազ­մա­հա­րիւր հայ զի­նեալ ե­րի­տա­սարդ­նե­րը կը շա­րու­նա­կէին կռի­ւը՝ հա­յոց յե­ղա­փո­խա­կան ու­ժը ի սպառ ջլա­տե­լու քա­ղա­քա­կա­նու­թեան ծա­ռա­յող թրքա­կան զօր­քե­րու եւ քրտա­կան հրո­սա­կա­խում­բե­րու դէմ։

Սաս­նոյ դէմ Հա­մի­տի նա­խա­ձեռ­նած ընդ­հա­նուր յար­ձա­կո­ղա­կա­նը ո­րոշ չա­փով քա­ջա­լե­րո­ւած էր ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թեանց հա­յա­հա­լած քա­ղա­քա­կա­նու­թեան սաստ­կա­ցու­մէն, ո­րուն բարձ­րա­կէ­տը ե­ղաւ 1903ին հրա­պա­րա­կո­ւած հա­յոց ե­կե­ղե­ցա­պատ­կան կա­լո­ւած­նե­րը բռնագ­րա­ւե­լու ցա­րա­կան հրա­մա­նա­գի­րը։ Այն ա­պա­հո­վու­թեամբ՝ որ ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թիւ­նը այս ան­գամ պի­տի չու­զէ խո­չըն­դո­տել հա­յոց յե­ղա­փո­խա­կան ող­նա­շա­րը փշրե­լու իր քայ­լե­րը, Հա­միտ շուրջ 20 հա­զար զօրք եւ քրտա­կան հրո­սակ­ներ ար­ձա­կեց Սաս­նոյ քա­ջա­րի հա­յոր­դի­նե­րուն եւ ֆե­տա­յի­նե­րուն վրայ։ Միա­ժա­մա­նակ շարժ­ման մէջ դրաւ Վաս­պու­րա­կան աշ­խար­հի տա­րած­քին իր ու­ժե­րը, որ­պէս­զի նաեւ կա­րե­նայ կան­խել Վա­նի Դաշ­նակ­ցու­թեան մար­տա­կան ու­ժին օգ­նու­թիւ­նը պա­շա­րո­ւած Սա­սու­նին։

Ա­հա՛ այս խո­րա­պատ­կե­րին վրայ՝ «Որս­կան» խում­բին ող­բեր­գու­թիւ­նը, իր ամ­բող­ջա­կան տա­րո­ղու­թեամբ, տե­սա­նե­լի եւ հասկ­նա­լի կը դառ­նայ։

Ար­շա­ւա­խում­բին կազ­մու­թիւ­նը փաս­տօ­րէն կ­’ար­տա­յայ­տէր ամ­բողջ կով­կա­սա­հա­յու­թիւ­նը հա­մա­կած յե­ղա­փո­խա­կան վճռա­կա­նու­թեան ա­լե­կո­ծու­մը։ Հա­յոց ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման միջ­նա­բեր­դը՝ Սա­սու­նը վտանգո­ւած էր եւ անհ­րա­ժեշտ էր փու­թալ դէ­պի պա­շա­րո­ւած ար­ծո­ւե­բոյ­նը։ Հայ ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը ոտ­քի ե­լած էր՝ Անդ­րա­նի­կին օգ­նու­թեան հաս­նե­լու...

Ար­շա­ւա­խում­բին նա­խա­ձեռ­նող­նե­րը վստահ էին, որ 61 մար­տիկ­նե­րով պի­տի կա­րե­նա­յին յաղ­թա­հա­րել սահ­մա­նը անց­նե­լու ճամ­բուն թրքա­կան եւ քրտա­կան խո­չըն­դոտ­նե­րը, ո­րով­հե­տեւ 1903ի վեր­ջե­րուն, «Որս­կան» խում­բի եր­կու ղե­կա­վար­նե­րէն Թոր­գո­մը (­Թու­ման Թու­մեանց) յա­ջո­ղած էր, իր «Մր­րիկ» խում­բով, կտրել միեւ­նոյն ճամ­բան եւ ա­ռանց կո­րուս­տի՝ կռիւ մղե­լով հաս­նիլ Սա­սուն, ընդ­հա­նուր խան­դա­վա­ռու­թեան ու ինք­նավս­տա­հու­թեան ա­լիք բարձ­րաց­նե­լով հա­ւա­սա­րա­պէս թէ՛ ժո­ղո­վուր­դին եւ թէ ֆե­տա­յի­նե­րուն մօտ։

«Որս­կան» Խում­բի հայ­դուկ­նե­րը ոչ միայն լա­ւա­պէս զի­նո­ւած էին, այ­լեւ՝ ի­րենց հետ Սա­սուն կը տա­նէին մե­ծա­քա­նակ փամ­փուշտ։ Ար­շա­ւա­խում­բը բաժ­նո­ւած էր եր­կու մեծ խում­բի։ Ա­ռա­ջի­նին հրա­մա­նա­տարն էր Թոր­գոմ, իսկ երկ­րոր­դի­նը՝ Որ­սորդ (­Գէորգ)։ Եր­կուքն ալ ե­րի­տա­սարդ, զի­նո­ւո­րա­կան պատ­րաս­տու­թեան տէր եւ ֆե­տա­յա­կան կռո­ւի մէջ փոր­ձա­ռու մար­տիկ­ներ էին։ Ար­շա­ւա­խում­բին մաս կը կազ­մէին նաեւ եր­կու բժիշկ ու Տէր Ղա­զար յիս­նա­մեայ քա­հա­նան։

Փաս­տօ­րէն ար­շա­ւա­խում­բը ամ­բող­ջա­պէս պատ­րաստ էր դի­մագ­րա­ւե­լու սահ­մա­նին թրքա­կան կող­մը ի­րեն սպա­սող դժո­ւա­րու­թեանց եւ վտանգ­նե­րուն։ Նա­խա­տե­սո­ւած չէր, սա­կայն, ռու­սա­կան դա­ւադ­րու­թեան եւ մեղ­սակ­ցու­թեան գոր­ծօ­նը։ Եւ ճիշդ կռնա­կէն ստա­ցո­ւած այդ հա­րո­ւածն էր, որ ա­ւե­լիով ծան­րակ­շիռ դար­ձուց «Որս­կան»ի հե­րո­սա­կան ֆե­տա­յի­նե­րուն վի­ճակուած ող­բեր­գու­թիւ­նը։

Թէ՛ Մի­քա­յէլ Վա­րան­դեան, թէ՛ Սի­մոն Վ­րա­ցեան եւ թէ Ա­րամ, «Որս­կան» ար­շա­ւա­խում­բի ող­բեր­գու­թեան անդ­րա­դար­ձող ի­րենց վկա­յու­թեանց կամ յու­շե­րուն մէջ, ա­ռան­ձին շեշ­տով եւ ման­րա­մաս­նու­թեամբ կը նկա­րագ­րեն ռուս սահ­մա­նա­պահ ու­ժե­րու հրա­նա­տա­րին՝ Պէ­քո­ֆի հրա­հան­գով կո­զակ­նե­րու գոր­ծած կա­տա­ղի յար­ձա­կու­մը հայ ֆե­տա­յի­նե­րուն վրայ։ Թուրք եւ քիւրտ զօր­քին դէմ խի­զա­խօ­րէն կռո­ւող հայ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րը ա­նակն­կա­լօ­րէն կրա­կի տակ ին­կան նաեւ ի­րենց թի­կուն­քէն։ Ռուս զօր­քին վրայ կրա­կե­լու վա­րա­նե­ցան՝ յու­սա­լով եւ սպա­սե­լով, որ ռուս սահ­մա­նա­պահ հրա­մա­նա­տա­րը կ­’անդ­րա­դառ­նայ իր սխա­լին ու կը դադ­րեց­նէ թուր­քե­րու եւ քիւր­տե­րու դէմ կռո­ւող հայ մար­տիկ­նե­րը այդ­պէս դա­ւադ­րա­բար կռնա­կէն դա­շու­նա­հա­րե­լու մեղ­սակ­ցու­թիւ­նը։

Պա­տա­հե­ցաւ ճիշդ հա­կա­ռա­կը։ Որ­քան ֆե­տա­յի­նե­րը ի­րենց կռի­ւը կեդ­րո­նա­ցու­ցին թուր­քե­րուն ուղ­ղու­թեամբ, այն­քան «հա­մար­ձակ» դար­ձան ռուս սահ­մա­նա­պահ­նե­րը։ Թոր­գոմ ե­րեք ան­գամ բա­նագ­նաց, վեր­ջի­նը՝ Տէր Ղա­զա­րը ու­ղար­կեց ռուս հրա­մա­նա­տար Պէ­քո­ֆին, որ­պէս­զի ռուս զօր­քին նկատ­մամբ հայ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րուն ու­նե­ցած հա­մակ­րան­քը փո­խան­ցէ եւ ռուս­նե­րու չէ­զո­քու­թիւ­նը ա­պա­հո­վէ թրքա­կան զօր­քի հետ բռնկած կռո­ւի ըն­թաց­քին։ Բայց ոչ միայն բա­նագ­նաց­նե­րը ետ չդար­ձան (սպան­նո­ւե­ցան), այ­լեւ մին­չեւ ուշ ե­րե­կոյ տե­ւած կռիւ­նե­րէն ար­դէն ու­ժաս­պառ դար­ձած հայ մար­տիկ­նե­րը, երբ Թոր­գո­մի ա­ռաջ­նոր­դու­թեամբ ճեր­մակ դրօշ բարձ­րաց­նե­լով սկսան յա­ռա­ջա­նալ դէ­պի ռուս սահ­մա­նա­պահ­նե­րը, Պէ­քոֆ հրա­հան­գեց անխ­նայ կրա­կել անձ­նա­տո­ւու­թեան դրօշ բարձ­րա­ցու­ցած հայ մար­տիկ­նե­րուն վրայ։

Այդ­պէ՛ս, ռուս կո­զակ­նե­րու կրա­կին տակ զո­հո­ւե­ցան Թոր­գոմ եւ իր 10-12 ըն­կեր­նե­րը, ո­րոնք չու­զե­ցին հա­ւա­տալ, թէ ռու­սը մեղ­սա­կից էր թուր­քին...

Ար­շա­ւա­խում­բին մէջ գտնո­ւե­ցան նաեւ մար­տիկ­ներ, ո­րոնք կռիւ մղե­լով՝ կրցան ճեղ­քել թուրք-ռու­սա­կան պա­շա­րու­մը եւ փրկո­ւիլ։

Բայց Դաշ­նակ­ցու­թեան «Որս­կան» ար­շա­ւա­խում­բը մեծ մա­սով կո­տո­րո­ւե­ցաւ, երբ ե­րե­կո­յեան ժա­մը 7ին ռու­սեւ­թուրք զօր­քե­րը միա­ցեալ գրո­հով մը յար­ձա­կե­ցան հա­յոց դիր­քե­րուն վրայ։

Հա­րո­ւա­ծը ծանր ե­ղաւ։

Ցն­ցո­ւե­ցաւ ողջ հա­յու­թիւ­նը։

Ա­մէն կող­մէ բարձ­րա­ցան «վրէժ» պա­հան­ջող ձայ­ներ։

Հ.Յ.Դ. Կար­սի Կեդ­րո­նա­կան Կո­մի­տէի ո­րո­շու­մով, շատ ժա­մա­նակ չան­ցած, 1904ի Օգոս­տոս 31ին, Օլ­թիի մէջ իր ար­դար պա­տի­ժը ստա­ցաւ եւ ա­հա­բե­կո­ւե­ցաւ Պէ­քոֆ՝ դաշ­նակ­ցա­կան ա­հա­բե­կիչ Հա­մօ Ջամ­փո­լա­տեա­նի ար­ձա­կած ատր­ճա­նա­կի ե­րեք փամ­փուշտ­նե­րով։

Ան­շուշտ մեծ էր ռուս հրա­մա­նա­տա­րին՝ Պէ­քո­ֆի անձ­նա­կան պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան բա­ժի­նը, բայց շատ ա­ւե­լի ծան­րակ­շիռ էր եւ հե­ռա­հար հե­տե­ւանք­ներ ու­նե­ցաւ Ցա­րա­կան Ռու­սաս­տա­նի շրջա­դար­ձը դէ­պի հա­կա­հայ քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն, որ 1909ին յան­գե­ցաւ Դաշ­նակ­ցու­թեան «մաք­րա­գործ­ման» փոր­ձին՝ ա­րե­ւե­լա­հայ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան եւ ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րու սե­րուց­քը բան­տե­րը նե­տե­լով...

Իսկ ա­ւե­լի ա­հա­ւո­րը այն է, որ Որս­կան խում­բի սպան­դին միա­ցեալ ու­ժե­րով ձեռ­նար­կող ռու­սեւ­թուրք սահ­մա­նա­պահ զօր­քե­րու «գոր­ծակ­ցու­թիւն»ը նա­խա­դէպ ստեղ­ծեց 1920 թո­ւա­կա­նի Լե­նին-­Քե­մալ միա­ցեալ գրո­հին հա­մար, որ եր­կու կրա­կի մէջ առ­նե­լով կոր­ծա­նեց Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թիւ­նը։

Մին­չեւ մեր օ­րե­րը կը թե­ւա­ծէ ռու­սեւ­թուրք այդ հա­կա­հայ մեղ­սակ­ցու­թեան ու­րո­ւա­կա­նը եւ հայ քա­ղա­քա­կան միտ­քը իր մե­ծա­գոյն ան­տե­սում­նե­րէն մէ­կը կը գոր­ծէ, երբ մտա­հան կ­’ը­նէ 1904ի Յու­լի­սին պա­շա­րո­ւած Սա­սու­նին օգ­նու­թեան փու­թա­ցող «Որս­կան» խում­բին դէմ սպան­դով սկսած եւ, հե­տա­գա­յին, պե­տա­կան յստակ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան վե­րա­ծո­ւած թուր­քեւ­ռուս «գոր­ծակ­ցու­թեան» ա­րիւ­նա­լի դա­սե­րը։

Ն.