Մա­յիս 12ի այս օ­րը, 174 տա­րի ա­ռաջ, Ս. Փե­թերս­պուր­կի մէջ, ա­րո­ւես­տի քննա­դատ­նե­րը մեծ գո­վա­սան­քով ա­րո­ւես­տա­սէր հա­սա­րա­կու­թեան ներ­կա­յա­ցու­ցին ե­րի­տա­սարդ հայ գե­ղան­կա­րիչ մը՝ Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեա­նը, ո­րուն «­Նա­դա­լիա Թե­ւու­

մեա­նի դի­ման­կա­րը» ա­նու­նը կրող իւ­ղա­ներկ գոր­ծը նկա­տո­ւե­ցաւ իր տե­սա­կին մէջ բա­ցա­ռիկ ո­րա­կով յատ­կան­շո­ւող նուա­ճում մը։

Հայ­կա­կան գե­ղան­կար­չու­թեան մե­ծա­նուն վար­պետ­նե­րէն է Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեան, որ 1840ա­կան­նե­րուն կ­þապ­րէր եւ կը ստեղ­ծա­գոր­ծէր Ս. Փե­թերս­պուր­կի մէջ, ուր ա­տե­նի ռուս ա­րո­ւես­տի քննա­դատ­նե­րուն կող­մէ հռչա­կո­ւե­ցաւ «­Թիֆ­լի­սեան Ռա­ֆա­յէլ»ը։

Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեան կը հան­դի­սա­նայ վեր­ջին շա­ռա­ւի­ղը հայ մշա­կոյ­թի գան­ձա­րա­նին մէջ ան­զու­գա­կան ներդ­րում ու­նե­ցած Յով­նա­թան­նե­րու մե­ծար­ժէք ըն­տա­նի­քին։

17րդ դա­րուն ապ­րած ու ստե­ծա­գոր­ծած բա­նաս­տեղծ եւ նկա­րիչ Նա­ղաշ Յով­նա­թա­նով (1666-1722) սկսաւ Նա­խի­ջե­ւա­նեան ծա­գում ու­նե­ցող այս հայ ըն­տա­նի­քին յաղ­թա­կան վե­րել­քը հայ մշա­կոյ­թի ան­դաս­տա­նէն ներս։

Գե­ղան­կար­չու­թեան մէջ մեծ յա­ջո­ղու­թիւն ար­ձա­նագ­րած Յով­նա­թա­նեան­նե­րուն վեր­ջին ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը՝ Յա­կոբ հա­րա­զատ թո­ռան թոռն էր նոյ­նինքն Նա­ղաշ Յով­նա­թա­նի, ինչ­պէս որ կը վկա­յէ մեր օ­րե­րու մե­ծա­գոյն ա­րո­ւես­տա­բան­նե­րէն Շա­հէն Խա­չատ­րեան, ո­րուն «­Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեան» խո­րագ­րով («Ազգ», «Մ­շա­կոյթ», 28 Հոկ­տեմ­բեր 2006) յօ­դո­ւա­ծին վրայ հիմ­նո­ւած է յու­շա­տետ­րի այ­սօ­րո­ւան անդ­րա­դար­ձը։

Ընդ­հան­րա­պէս ո՛չ ստո­րագ­րու­թիւն եւ ոչ ալ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեան թո­ւա­կան կը կրեն Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեա­նի երկ­նած դի­ման­կար­նե­րը, բայց այն­քա՜ն ինք­նա­տիպ են ու ա­րո­ւես­տա­գէ­տի այն­պի­սի՜ անկրկ­նե­լի դրոշմ ու­նին, որ ա­րո­ւես­տա­բան­նե­րը ան­վա­րան կը ճանչ­նան ա­նոնց հե­ղի­նա­կին ինք­նու­թիւ­նը։

Յ. Յով­նա­թա­նեան ա­ւար­տած էր Փե­թերս­պուր­կի Գե­ղա­րո­ւես­տի Ա­կա­դե­միան։ Գոր­ծեց Թիֆ­լի­սի, Փե­թերս­պուր­կի եւ Պարս­կաս­տա­նի մէջ։ Հօր՝ Մկր­տու­մի, հետ կա­տա­րեց Թիֆ­լի­սի Ս. Ն­շան, Նո­րա­շէ­նի եւ այլ ե­կե­ղե­ցի­նե­րու որմ­նան­կար­ման աշ­խա­տանք­նե­րը։ 1865էն բնա­կու­թիւն հաս­տա­տեց Պարս­կաս­տան, ե­ղաւ Շա­հի պա­լա­տա­կան նկա­րի­չը։ Հոն ալ վախ­ճա­նե­ցաւ եւ թաղուե­ցաւ Թեհ­րա­նի Դա­րո­ւա­զիա Ղա­զո­ւին թա­ղա­մա­սի հա­յոց Ս. Գէորգ ե­կե­ղեց­ւոյ մէջ։

Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեա­նի ա­րո­ւես­տին ու ար­ժէ­քին մա­սին կ­þար­ժէ խօս­քը տալ Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին Պատ­կե­րաս­րա­հի եր­կա­րա­մեայ տնօ­րէն Շա­հէն Խա­չատ­րեա­նին, որ նաեւ հե­ղի­նակն է Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեա­նի գոր­ծե­րը ներ­կա­յաց­նող ալ­պո­մին.

« Աս­պա­րէզ իջ­նե­լով 19րդ դա­րի երկ­րորդ քա­ռոր­դին, եւ­րո­պա­կան կենտ­րոն­նե­րից հե­ռու, Կով­կա­սեան մի­ջա­վայ­րում, ուր բարձր ա­րո­ւես­տի ի­դեալ­նե­րը դեռ չէին թա­փան­ցել, Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեա­նի (1806-1881) աշ­խար­հիկ ու ար­դիա­կան ո­գով տո­գո­րո­ւած ա­րո­ւես­տի յայտ­նու­թիւ­նը զար­մա­նա­լի ա­նակն­կալ, հրաշք է թւում: Ն­րա փոք­րա­չափ դի­ման­կար­նե­րը օժ­տո­ւած են գու­նագծա­յին իւ­րօ­րի­նակ գրաւ­չու­թեամբ ու գե­ղա­րո­ւես­տա­կան բարձր ճա­շա­կով:

«Ն­կար­չի կեն­սագ­րա­կան տո­ւեալ­նե­րը սուղ են: Ծ­նուել է Թիֆ­լի­սում, պատ­կե­րել է իր ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րին, հիմ­նա­կա­նում ու­նե­ւոր խա­ւի մարդ­կանց: «Ո՛ւմ դի­ման­կար էր պէտք, վա­զում էր Ավ­նա­թա­նո­վի մօտ եւ նա միշտ յա­ջո­ղու­թեամբ բա­ւա­րա­րում էր բո­լոր պա­հանջ­նե­րը...»,- գրո­ւած է նկար­չի մա­սին պե­տեր­բուր­գեան «Ի­լիւստ­րա­ցիա» ամ­սագ­րում 1845ին: «­Զար­մա­նա­լի է, որ երբ Թիֆ­լի­սում յայտն­ւում է լու­սան­կար­չու­թիւ­նը, Յով­նա­թա­նեա­նը հետզ­հե­տէ մո­ռա­ցու­թեան է տրւում: 1860ա­կան թո­ւա­կան­նե­րի վեր­ջե­րին նկա­րի­չը մեկ­նում է Պարս­կաս­տան, իր դստեր՝ Նու­նէի մօտ: Ի դէպ, վեր­ջերս Հա­յաս­տա­նում էր գտնւում նկար­չի թո­ռան թո­ռը՝ Մա­րա Մար­տի­նը (­Սեթ­խա­նեան), ո­րը մեր Ազ­գա­յին պատ­կե­րաս­րա­հին է նո­ւի­րել Յով­նա­թա­նեա­նի վեր­ջին տա­րի­նե­րին կա­տա­րած մէկ տաս­նեակ գծան­կար­ներ:

«­Յով­նա­թա­նեա­նի գոր­ծե­րը, բա­ցի մէ­կից, անս­տո­րա­գիր են, ան­թո­ւա­կիր: Ե­թէ պայ­մա­նա­կա­նօ­րէն ըն­դու­նենք, որ Յով­նա­թա­նեա­նը 1830ից, տա­րին գո­նէ տա­սը պա­տո­ւէր է կա­տա­րել, ու­րեմն ստեղ­ծած պի­տի լի­նէր առ­նո­ւազն չորս հա­րիւր դի­ման­կար, ո­րոնց միայն մէկ տաս­նեակն է մեզ յայտ­նի:

«­Թիֆ­լի­սեան Ռա­ֆա­յէլ»ի հռչակ ձեռք բե­րած Յով­նա­թա­նեա­նի ա­րո­ւես­տը վե­րած­նունդ ապ­րեց 1930ա­կան­նե­րին, շնոր­հիւ ա­րո­ւես­տա­բան Ռ. Դ­րամ­բեա­նի եւ նկա­րիչ Գ. Շար­բաբ­չեա­նի: Վար­պե­տի յայտ­նա­բե­րո­ւած գոր­ծե­րը հանգ­րո­ւան գտան Հա­յաս­տա­նի Պե­տա­կան Պատ­կե­րաս­րա­հում, Թ­բի­լի­սիի Վ­րա­ցա­կան եւ Մոս­կո­ւա­յի ա­րե­ւե­լեան ա­րո­ւես­տի թան­գա­րան­նե­րում: Ո­րոշ դի­ման­կար­ներ էլ պահ­ւում են ան­հատ հա­ւա­քա­ծու­նե­րում: Ա­րո­ւես­տա­գէ­տի ու նրա հե­րոս­նե­րի կեան­քը ան­յայտ լի­նե­լու պա­րա­գան ա­ռա­ւել խորհր­դա­ւոր են դարձ­նում կա­ռու­ցո­ւած­քա­յին ձե­ւով ի­րար այն­քան մօտ յով­նա­թա­նեա­նա­կան դի­ման­կար­նե­րը: Այդ սկզբուն­քը՝ կա­նայք բազ­կա­թո­ռին նստած, տղա­մար­դիկ՝ մէկ ձեռ­քը գօտ­կա­տե­ղին, պա­տա­նի­նե­րը՝ գիրք բռնած, նկար­չի ստո­րագ­րու­թիւ­նը լի­նի կար­ծես:

«­Յով­նա­թա­նեա­նի գոր­ծե­րը ու­շա­դիր դի­տե­լիս՝ թւում է, թէ պա­տո­ւէ­րի կա­տա­րու­մը՝ մար­դու դէմքն ու ար­դու­զար­դը նման նկա­րե­լու խնդի­րը ա­մէն ան­գամ եր­ջա­նիկ ա­ռիթ է ըն­ձե­ռում նկար­չին, ընկ­նե­լու իր բո՛ւն տա­րեր­քի մէջ, նիւ­թա­կան աշ­խար­հի ա­մէն մի մաս­նիկ ներ­կա­յացնե­լու ոս­կեր­չա­կան նրբու­թեամբ, մար­գար­տա­ցած, բա­նաս­տեղ­ծա­կա­նա­ցած: Ա­րո­ւես­տա­գէ­տին հե­տաքրքրել են ոչ այն­քան մար­դու հո­գե­բա­նա­կան գծե­րը, որ­քան ին­քը՝ մար­դը: Եւ նա միշտ ու­շադ­րու­թեան կենտ­րո­նում է պա­հում նրանց դէմ­քերն ու ձեռ­քե­րը եւ ա­ռանձ­նա­պէս՝ ա­սես ի­րենք ի­րենց նա­յող աչ­քե­րը...

«1960ա­կան­նե­րի սկզբին, յա­ճախ պատ­կե­րաս­րահ այ­ցե­լող Սեր­գէյ Փա­րա­ջա­նո­վի հար­ցու­մին՝ թէ ես ինչ­պէ՛ս եմ պատ­կե­րաց­նում Յով­նա­թա­նեա­նին, պա­տաս­խա­նե­ցի.-«Աչ­քեր, աչ­քեր, յա­կինթ­նե­րի նման փայ­լող աչ­քեր, ու ձեռ­քեր՝ նուրբ, բա­րի, վստա­հե­լի ձեռ­քեր... »: Իր սքան­չե­լի ֆիլ­մում Փա­րա­ջա­նո­վը մտայ­ղա­ցաւ մի ձիա­կառք եւ որ­պէս անց­նող ժա­մա­նա­կը խորհր­դան­շող կեան­քի պա­տու­հա­նից դի­տող­նե­րին «հրամց­րեց» յով­նա­թա­նեա­կան ա­րա­րու­մի հա­ւա­տամ­քը հան­դի­սա­ցող այդ գո­հար­նե­րը»:

Փաս­տօ­րէն Փա­րա­ճա­նով այն­քան հմա­յո­ւած էր Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեա­նի ա­րո­ւես­տով, որ 1967ին ստե­ծա­գոր­ծեց իր յայտ­նի՝ գե­ղա­րո­ւես­տա­կան բարձր մշա­կու­մով հռչա­կա­ւոր «­Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեան» վա­ւե­րագ­րա­կան ժա­պա­ւէ­նը։

Եզ­րա­փա­կե­լով հայ մեծ դի­ման­կա­րի­չին նո­ւի­րո­ւած յու­շա­տետ­րի այս է­ջը, դար­ձեալ խօս­քը տանք Շ. Խա­չատ­րեա­նին գնա­հա­տա­կա­նին.

«­Յով­նա­թա­նեա­նի ա­րո­ւես­տի յատ­կան­շա­կան գծե­րից մէ­կը մո­նու­մեն­տա­լու­թիւնն է: Իր դի­ման­կար­նե­րում, գրե­թէ անխ­տիր, նկա­րի­չը յա­տուկ ու­շադ­րու­թիւն է դարձնում մարմ­նա­ձե­ւե­րի եզ­րագ­ծե­րին, ո­րոնք պար­զե­ցո­ւած են, ընդ­հան­րա­ցո­ւած, հաս­ցո­ւած զուսպ, նե­րամ­փոփ ար­տա­յայտ­չա­կա­նու­թեան: Պատ­կե­րո­ւած ան­ձանց դէ­պի վեր հետզ­հե­տէ սեղ­մո­ւող ու­րո­ւան­կա­րը ճար­տա­րա­պե­տա­կան կա­ռու­ցո­ւածք է յի­շեց­նում: Կոմ­պո­զի­ցիա­նե­րի բրգա­ձե­ւու­թիւ­նը ընդգ­ծե­լու նպա­տա­կով՝ նկա­րի­չը դի­մում է շար­ժում­նե­րի պայ­մա­նա­կա­նու­թեան: Օ­րի­նակ, բազ­կա­թո­ռին նստած նրա հե­րո­սու­հի­նե­րը ա­սես կի­սա­կանգ­նած են, իսկ տղա­մար­դիկ՝ մէկ ձեռ­քը մէջ­քին պա­հած: Կ­տաւ­նե­րի ներ­քե­ւի մա­սե­րում օգ­տա­գոր­ծո­ւած ա­ռար­կա­նե­րը (գօ­տի, թաշ­կի­նակ, ձեռ­նոց, գիրք, ա­թո­ռի կամ սե­ղա­նի մաս) ի­րենց ձե­ւե­րով ու գու­նա­յին հնչո­ղու­թեամբ միշտ «մաս­նա­կից» են պատ­կե­րի ընդ­հա­նուր կա­ռու­ցո­ւած­քին: Գոյ­նե­րի ու գծե­րի այդ հա­ւա­սա­րակըշ­ռու­թիւնն էլ Յով­նա­թա­նեա­նի փոք­րա­չափ դի­ման­կար­նե­րին տա­լիս է վե­հա­շուք, մո­նու­մեն­տալ տեսք:

«­Խօ­սե­լով Սա­յաթ-­Նո­վա­յի եր­գե­րի մա­սին՝ Վա­լե­րի Բ­րիւ­սո­վը օգ­տա­գոր­ծում է «միան­մա­նու­թեան բազ­մա­զա­նու­թիւն» ար­տա­յայ­տու­թիւ­նը: Այս բնո­րո­շու­մը կա­րող է վե­րա­բե­րել նաեւ մեր հա­զա­րա­ւոր խաչ­քա­րե­րին, մեր տա­ճար­նե­րին, Նա­րե­կա­ցուն... -եւ խօ­սում է ժո­ղովր­դի բա­նաս­տեղ­ծա­կան խառ­նո­ւած­քի ու աշ­խար­հըն­կալ­ման մա­սին: Յով­նա­թա­նեա­նի դի­ման­կար­ներն էլ միան­ման են, բայց ու­նեն գու­նա­յին զար­մա­նա­լի բազ­մա­զա­նու­թիւն: Ն­կա­րի­չը նման է իր բա­նաս­տեղծ նախ­նի­նե­րին, նա եր­գում է միեւ­նոյն եր­գը՝ մար­դու ու աշ­խար­հի հան­դէպ իր մեծ սի­րոյ եր­գը, բայց այդ եր­գը ա­մէն ան­գամ այլ է...

«Ս­նո­ւե­լով մայր ա­րո­ւես­տի ա­կունք­նե­րից՝ Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեանն ա­րա­րեց ինք­նօ­րի­նակ մի ա­րո­ւեստ: Ն­րա անկրկ­նե­լի ժա­ռան­գու­թիւ­նը հայ գե­ղան­կար­չու­թեան պատ­մու­թեան ա­մե­նա­գե­ղե­ցիկ գա­գաթ­նե­րից է:

«­Մի ա­ռի­թով, զրոյ­ցի ժա­մա­նակ, Մար­տի­րոս Սա­րեանն ա­սաց. «Չ­մո­ռա­նանք, որ մենք էլ ու­նենք մեր Ջո­կոն­դան եւ այն ստեղ­ծո­ւել է Յով­նա­թա­նեա­նի ան­մահ վրձնով: Ի հար­կէ, այն կա­րող էր ծնո­ւել շատ ա­ւե­լի վաղ, ե­թէ Հա­յաս­տա­նը աս­պա­տա­կու­թիւն­նե­րի աս­պա­րէզ չդառ­նար...»:

«1970ին, Փա­րի­զում կազ­մա­կեր­պո­ւած «­Հայ­կա­կան ա­րո­ւես­տը Ու­րար­տո­ւից մին­չեւ մեր օ­րե­րը» ցու­ցա­հան­դէ­սին մաս­նա­կից դար­ձան նաեւ Յով­նա­թա­նեա­նի հինգ աշ­խա­տանք­նե­րը: Դ­րանք դիտ­ւում էին չդա­դա­րող հիաց­մուն­քով: Ա­րո­ւեստ­նե­րի մայ­րա­քա­ղա­քում հան­դի­պու­մը Նա­տա­լիա Թէու­մեա­նի դի­ման­կա­րի հետ դար­ձաւ հան­դի­պում «հայ­կա­կան Ջո­կոն­դա­յի» հետ»:

Հայ ա­նու­նը ա­րո­ւես­տի աշ­խար­հին մէջ մեծ բար­ձուն­քի ա­ռաջ­նոր­դած մե­ծար­ժէք դի­ման­կա­րիչ է Յա­կոբ Յով­նա­թա­նեա­ն։

Ն.