22 Դեկտեմբերի այս օրը, 42 տարի առաջ, մեր երկրէն ու կեանքէն առյաւէտ հեռացաւ հայկական արձակի մեծ վարպետներէն Մկրտիչ Արմէն, որ իր «Հեղնար Աղբիւր» վիպակով արժանաւորապէս նուաճեց անմահութիւնը եւ գնաց միանալու հայ գրականութեան Մեծերու հոյլին։
Աւազանի անունով Յարութիւնեան Մկրտիչը Գիւմրիի զաւակ էր, ծնած էր 27 Դեկտեմբեր 1906ին արհեստաւոր Գրիգորի յարկին տակ եւ իր ծնունդով պայմանաւորուած այդ կրկնակ պատկանելութիւնը - աւանդապահ գիւմրեցին ու կենսասէր ընչազուրկը - ներշնչման աղբիւրն ու մղիչ ուժը դարձաւ մեծատաղանդ վարպետին կենսայորդ գրականութեան։
Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու պարտադրման առաջին քայլերուն զուգադիպեցաւ Մկրտիչ Արմէնի մուտքը հայ գրականութեան անդաստանէն ներս։
Պատանի տարիքէն գրելու բնատուր ձիրքով օժտուած՝ Մկրտիչ Արմէն 1920ականներու սկզբնաւորութեան ընթերցողին ներկայացաւ բացառապէս չափածոյ ոտանաւորներով եւ միայն 1928ին անցաւ արձակին։
1925ին ան զինուորագրուեցաւ խորհրդային նոր հասարակարգի տիրական գաղափարախօսութեան համահունչ գրականութիւն ստեղծելու շարժումին՝ աշխոյժ մասնակցութիւն բերելով Գիւմրիի Բանուորա-գիւղացիական Գրողներու «Հոկտեմբեր» միութեան հիմնադրումին։
Բայց ի տարբերութիւն իր սերունդի գրողներուն մեծամասնութեան, Մկրտիչ Արմէն առաջին իսկ քայլերէն մերժեց շարքային գրող մը ըլլալ եւ փնտռեց ու գտաւ իր ստեղծագործական կեանքին մայր հունը եւ կիզակէտը, որ հին ու նոր աշխարհներու եւ մտայնութեանց բախման ու համադրման մեծ խնդիրն էր։ Վարար այդ աղբիւրին փարելով՝ հետեւողականութեամբ ու ինքնահաւատարմութեամբ, Մկրտիչ Արմէն իր ամբողջ կեանքն ու գրականութիւնը նուիրաբերեց խորհրդային դարաշրջանի հայ հասարակութեան ազգային, հասարակական եւ հոգեբանական ողջ յուզաշխարհի պեղումին ու վերծանումին։
Տարրական կրթութիւնը ստացաւ Գիւմրիի Սուրբ Փրկիչ եւ Տղայոց միջնակարգ վարժարաններուն մէջ, ապա՝ երբ հայրը մահացաւ, յաճախեց ամերիկեան միսիոնարներու վարժարանը, որ Առաջին Աշխարհամարտէն վերապրած հայ որբերու գլխաւոր ուսումնական հաստատութիւններէն մէկն էր։ Որբանոցի կեանքն ու սկաուտական դաստիարակութեան մթնոլորտը խորապէս ցնցեցին ու խոցեցին արժանապատիւ կեանքի ծարաւ պատանի Մկրտիչի հոգին, որ հետագայ իր ստեղծագործութեանց մէջ պարբերաբար կանգ առաւ հին աշխարհն ու քաղքենի արեւմուտքը խորհրդանըշող այդ զոյգ երեւոյթներուն վրայ՝ ազատ ու անկաշկանդ անհատականութեանց ներքին խռովքն ու ընդվզումը լուսարձակի տակ առնելով։
Բարձրագոյն ուսման հետեւեցաւ Մոսկուայի ֆիլմարուեստի հիմնարկի բեմագրական բաժանմունքին մէջ, ուր կատարելագործեց գրելու իր արուեստը՝ կարճ նախադասութիւններով ու արագ կշռոյթով կերպարներ ուրուագծելու եւ պահեր խորացնելու գեղարուեստական բարձրորակ ոճ մը բիւրեղացնելով։ Այդպէս ալ արձակը դարձաւ Մկրտիչ Արմէնի ինքնադրսեւորման գլխաւոր միջոցը, որ իր բարձրակէտը նուաճեց 1935ին լոյս տեսած «Հեղնար Աղբիւր» վիպակով։
Մինչեւ իր գլուխ-գործոցը, Մկրտիչ Արմէն ե՛ւ վէպերով, ե՛ւ պատմուածքներով անդրադարձած էր խորհրդային կարգերուն տակ առաջացած այն սուր բախումին, որ արագօրէն ու մեծ թափով իրարու հակադրած էր մէկ կողմէ հայոց տոհմիկ ու աւանդական արժէքները եւ, միւս կողմէ, նորահաստատ հասարակարգին բնորոշ եւ այսպէս կոչուած «բանուորագիւղացիական յեղափոխական» բարքերը…
Յատկապէս «Խորտակուած հոգիների փողոցում» եւ «Ջուբէիդա» գործերով՝ առաջինը հայկական, իսկ երկրորդը ադրբեջանական միջավայրէն վերցուած հերոսներով ու ընկերային բախումներով՝ Մկրտիչ Արմէն գեղարուեստական մշակումի արժանացուցած էր սիրոյ եւ ամուսնութեան, ընտանիքի եւ աշխատանքի հասարակական հիմնահարցերը՝ ինքնատիպ ոճով թէ՛ հինը հասկնալ փորձելով, թէ՛ նորը մարդկօրէն իր ապրած երկուութեամբ ներկայացնելով։
«Կոմերիտական պատմուածքներ» անուան տակ խմբուած իր պատմուածքներու շարքով՝ Մկրտիչ Արմէն հասկնալիօրէն տուրք տուաւ իր ժամանակի տիրող գաղափարախօսութեան։ Սէրն ու ամուսնութիւնը, ընտանեկան սրբութիւններն ու աւանդապահութիւնը քաղքենիական կեղծիք հռչակած պոլշեւիկեան գաղափարախօսութեան մականին տակ, Մկրտիչ Արմէն երիտասարդ գրողը պարտաւոր զգաց իր հերոսները ներկայացնելու ամբողջ ՀԻՆը մերժողի հոգեկերտուածքով։
Բայց հայ արձակի տաղանդաւոր վարպետը մինչեւ վերջ անձնատուր չեղաւ վարչակարգի այդ կաշկանդումին։ Ընդհակառակն՝ խորհրդահայ կեանքի ամբողջ Ողբերգականութիւնը գրականացուց՝ իր առաջացուցած մարդկային կենսակերպի բարդութեամբ, խորութեամբ եւ ծանրութեամբ։ Անցեալի արժէքներուն կառչած իր կերպարներն ու հերոսները վերածեց ծայր աստիճան մարդկային ու համակրելի, կենսուրախ եւ կենսունակ տիպարներու, որոնք ՆՈՐին առջեւ խոնարհելով հանդերձ՝ շարունակեցին իրենց մէջ պահպանել ու գուրգուրանքի արժանացնել անցեալի ժառանգութեան անկորնչելի արժէքները։
Իսկ «Հեղնար Աղբիւր» վիպակով՝ Մկրտիչ Արմէն խորհրդահայ մարդուն ներքին այդ պառակտումի ողբերգութեան տուաւ դասական կատարելութեամբ գրական¬գեղարուեստական մեծարժէք մշակում։ Աւանդական Գիւմրիի հայկական տոհմիկ բարքերու եւ արժէքներու խորապատկերին վրայ, Մկրտիչ Արմէն քանդակեց աղբիւր կառուցող Ուստա Մկրտիչի աշխատանքային փիլիսոփայութիւնն ու բարոյականութիւնը, ինչպէս եւ հերոսուհիին՝ Հեղնարի ամուսնական անհաւատարմութեան ողբերգականացման ընդմէջէն, յաւերժացուց թէ՛ հայ կնոջ ազատագրութեան մեծ խնդիրը, թէ՛ ընտանեկան աւանդապահութեան անխուսափելի նահանջը, թէ՛ սիրոյ եւ հաւատարմութեան վերանորոգման ուժը։ Եւ «Հեղնար Աղբիւր»ին վրայ Ուստա Մկրտիչի քանդակած խօսքը՝ թէ «ամէն մի կնիկ իրան մարդու ախպուրն է, ուրիշ հէչ մէկը իրաւունք չունի խմելու էնոր ջրէն», դարձաւ հայ ժողովուրդի բազմադարեան հոգեկերտուածքի ամէնէն թեւաւոր խօսքերէն մէկը։
Նման ընդգրկումով եւ մտածողութեամբ գրողը, որ, իբրեւ Ակսէլ Բակունցի կրտսեր գրչեղբայրը, հայ արձակին առջեւ բացաւ նոր հորիզոն, բնականաբար իր վրայ հրաւիրեց կատաղի բարկութիւնը խորհրդային վարչակարգի սպասարկուներուն։ Յատկապէս Նայիրի Զարեան քննադատական անխնայ հարուածի տակ առաւ «Մկրտիչ Արմէն երեւոյթը»՝ ընդհանրապէս անոր գրականութիւնը եւ մասնաւորապէս «Հեղնար Աղբիւր»ը ուղղակի բանադրելով իբրեւ ազգայնամոլական եւ քաղքենիական վտանգաւոր ստեղծագործութիւն։ 1937ին Մկրտիչ Արմէն արդէն պաշտօնապէս բանադրուեցաւ իբրեւ «ժողովուրդի թշնամի»ի եւ դատապարտուեցաւ ամբողջ 11 տարուան Սիպիրեան աքսորի։
Աքսորէն վերադառնալէ ետք, տաղանդաւոր գրողը անշուշտ արժանացաւ մեր ժողովուրդին գրկաբաց ընդունելութեան, բայց հին օրերու ստեղծագործական թէժ կրակը այլեւս մարմրած էր Մկրտիչ Արմէնի մէջ։ ԹԷեւ յաւելեալ քսան տարի եւս շարունակեց ստեղծագործել, արժէքաւոր նոր գործեր ալ մատուցանեց հայ գրականութեան, բայց «Հեղնար Աղբիւր»ը անկրկնելի մնաց։ 1971ին «Հայֆիլմ»ը շարժանկարի վերածեց հայ գրականութեան այս գլուխ-գործոցը եւ «Հեղնար Աղբիւր»ը, այս անգամ իբրեւ հայկական ժապաւէնի դասական մեծարժէք նուաճում, նորովի կեանք առաւ եւ ամբողջ սերունդներու կազմաւորման մէջ հիմնական ներգործութիւն ունեցաւ։
Կը հոսին՝ կþանցնին ու կþերթան ժամանակները, կը փոխուին ու կը նորոգուին սերունդներն ու մտայնութիւնները, բայց հայ ժողովուրդի վերաթարմացման աղբիւրէն ջուր խմող սերունդը անպայման կþարձագանգէ Մկրտիչ Արմէնի պատգամին եւ «Հեղնար Աղբիւր»ի հերոսին հետ, վստահաբար նոր օրերու շունչով, իր կարգին կը վերահաստատէ հայ մարդու աւանդական յանձնառութիւնը՝ ծառայելու մնայուն արժէքներու ստեղծումին եւ կը վերանորոգէ այն հաւատքը, թէ՝
«Մարդու մէջ մէ բանըմ կայ, որ իրան հետ չպիտի մեռնի, որ մարդու մեռնելէն ետեւ պիտի փրկըւի։ Կþուզէք հոգի ըսէք էդոր անուն, կþուզէք՝ գործ, կþուզէք - շունչ։ Ըշտը ես ախպուրս կը շինեմ էդ մէ բանի փրկութեան հմար...»։
Հայոց իրերայաջորդ սերունդները միշտ ալ իրենց հոգեհարազատ խորհուրդ ու պատգամ, աւանդ ու ներշնչման աղբիւր պիտի գտնեն մեր ժողովուրդի արժէքային համակարգը ջուրի աղբիւրով պատկերացուցած, շնչաւորած եւ իմաստաւորած Մկրտիչ Արմէնի ստեղծագործական մեծ թռիչքին մէջ։
«Հեղնար Աղբիւր»ի գլխաւոր հերոսին՝ հայկական հնաւանդ Գիւմրիի մէջ ջուրի քառասուն աղբիւր կառուցած վարպետին՝ «Ուստա Մկրտիչ»ի հետ մեր սերունդները անպայման պիտի խոկան ու անդրադառնան, որ իրենց կեանքն ու գործը շատ ու շատ անդին կþանցնին իրենց սոսկական անձէն, սեփական կեանքի սահմանափակ ժամանակէն... Եւ իրենց կառուցած իւրաքանչիւր աղբիւրին՝ իրենց անունին կապած իւրաքանչիւր նուաճումին հետ, հայոց գալիք սերունդները պիտի զգան, Ուստա Մկրտիչին պէս, որ՝
«... Այնտեղ հոսողը բոլորովին էլ իր կեանքը չէր, այլ երկրի արիւնն էր, որ նշանակուած էր նրա զաւակների երակները կեանք լցնելու համար. իսկ ինքը՝ ուստա Մկրտիչը, մի սովորական գիւմրեցի էր, որին, սակայն, վիճակուած էր եղել բաց անել իր երկրի քառասուն աղբիւրները, իր ժամանակակիցների համար, իր երկրակիցների համար»...
Մկրտիչ Արմէնի ամբողջ գրականութեան մայր երակը եղաւ պարզ ու քնարական շունչով վերծանումը մարդկային բարդ կացութեանց, արարող եւ տառապող էակներու փոթորկայոյզ ներաշխարհին եւ անանց ճշմարտութեանց։ Այդ բոլորը Մկրտիչ Արմէն որոնեց եւ գտաւ իր ծննդավայր Գիւմրիի տոհմիկ մթնոլորտին եւ աւանդապահ հոգեկերտուածքին մէջ։ Եւ մեր աշխարհէն հեռացաւ՝ իմաստնօրէն վկայելով ու պատգամելով.
«- Մարդուն միշտ չէ, որ անհրաժեշտ են հաց, ջուր, քուն, տաք անկիւն, բայց միշտ պէտք է կանացի քնքշութիւն՝ մօ՞ր, քրո՞ջ, կնո՞ջ, աղջկա՞յ, միայն թէ կանացի. այդ ամենազօր, ամենաբուժիչ, ամենակենսատու էլիքսիրն աշխարհում:
«- Մարդու մէջ, եթէ նա մարդ է, ամէն մի բառի, շարժման, հայեացքի, ձայնի մէջ պէտք է արտայայտուի զգացմունք, ոչ միայն ներքուստ, այլեւ՝ արտաքուստ, ցցուն... եթէ դա ուրախութիւն է, ապա լերան պէս բարձր, թախիծ՝ անտառի պէս ընդարձակ, սէր՝ հեղեղի պէս խորը:
«- Ստորջրեայ խութի նման անհասկանալի ու թաքնուած մարդը մի օր ինքն է ընդհարուելու իրեն ու խորտակուելու:
«- Ժամանակն ունի երկու ապաստան՝ անցեալի յուշերը եւ ապագայի երազները»:
Ն.