Մեր ընթերցողներու ուշադրութեան կը յանձնենք մեր թերթի աշխատակիցներէն Մարի-Ռոզ Ապուսէֆեանի նոր գրութիւնը, յունահայ գաղութի գործունեայ ու ծառայասէր անդամի մը՝ Յովհաննէս Չաքրեանի մասին, հիմնուած իր յուշերու նկարագրական գրութեան մը վրայ:

Յովհաննէս Չաքրեանի կենսագրութեան ընդմէջէն ընթերցողին աչքերուն առջեւ կը պարզուի գաղթականութեան առաջին տարիներու ընթացքին յունահայ գաղութի կազմաւորման նախնական հանգրուանը:

Յօդուածը կը հրատարակենք երեք շարունակական բաժիններով:

 ------------------------------------------

Մեզնից իւրաքանչիւրը իր կեանքի ճանապարհին ծանօթանում, ունկնդրում, ականատեսն ու վկան է դառնում իր շրջապատում ապրողների, իր հետ շփուողների կենսագրութեանը, որոնց մի մասը պահում ենք մեր մտքում, մի մասը տեղաւորում մեր հոգու ինչ որ անկիւնում, կամ գրի առնում մեր յիշողութեան մատեանում եւ պատեհ առիթով եթէ ոչ յաճախ, բայց գոնէ երբեմն վերյիշում ենք նրանց: Աւելի յաճախ օգտւում ենք նրանց ստեղծածից, անանուն ներդրումներից եւ հրաժեշտ ենք տալիս առանց խորութեամբ ճանաչելու թէ ինչ հսկաներ են եղել, ինչ ազգանուէր գործեր են արել ու համեստօրէն լռել, հեռացել են:

Որքան ժամանակները փոխւում են, որքան ընդարձակւում է հայ սփիւռքը, այնքան ջնջւում, անհետանում են մեր գաղութներին ձեւ ու իմաստ ներարկած նուիրեալների անունները:

Շատ-շատ են այդ անունները, աշխարհի տարածքով սփռուած եւ դժբախտաբար մոռացութեան մատնուած: Բայց արդեօ՞ք իրաւունք ունենք անտարբեր լինելու, սփիւռքի տարածքներում առանց պետականութեան մեր ցիր ու ցան ժողովրդին կազմակերպած ու հոգ տարած անունների հանդէպ: Եւ եթէ դրան աւելացնենք, որ այդ անձերը նաեւ Մեծ Եղեռնից փրկուածներն են, մեր անտարբերութիւնը էլ աւելի է աններելի դառնում:

Կարծում եմ հարկ է յիշել այդ երիցս յարգարժան անունները, յատկապէս, երբ նրանք իրենց դժուար կենսագրութեան պատառիկներն են յանձնել թղթին, յուսալով, որ մեզնից մէկը կը թերթի այն:

Չէ՞ որ դրանք սովորական կենսագրութիւն չեն, այլ մանկութիւն, պատանեկութիւն ու երիտասարդութիւն չապրած մեր այն սերունդի կեանքն է, որոնց զրկեցին ընտանիք ու տուն ունենալու մարդկային այնքան կարեւոր իրաւունքից, որոնք միայնակ ձեւաւորուեցին օտար ափերում, միաժամանակ իրենք դառնալով իրենց պէս անտուն-անօթեւան հարիւր-հազարաւոր հայութեան ճանապարհը հարթողներից, մեր գաղութները ձեւաւորողներից, մշակոյթի հաստատութիւններ ու տարբեր կազմակերպութիւններ ստեղծողներից: Շատ-շատ են դրանք, մեր ընտանիքներում, մեր հարեւանութեան, մեր շրջակայքում ու աշխարհի տարբեր ծայրերում ապրած ու իրենց կեանքը աւանդած, որոնք տոկացին ամէն տեսակ դժուարութիւն, անգամներ նոր բոյն հիւսեցին եւ օգնեցին իրենց նման հայրենազուրկ անտուններին էլ ոտքի կանգնելու, իրենց զաւակներին փորձեցին ու յաջողուեցին հայ մեծացնել, իրենց բռնագրաւուած տների, հայրենի հողի իմաստն ու ձգտումը այդ զաւակներին փոխանցել եւ տասնեակ գաղութներ ձեւաւորել հայ ոգով լեցուած:

Աթէնքի մէջ, 1934ին, Մայիս 28ի անկախութեան տարեդարձին առիթով։ Զափիոյի մէջ՝ Գէորգ Կառվարենց եւ իր տիկինը (ձախին), Գաբրիէլ եւ Նաթալի Լազեաններ ¥կեդրոնը¤, իրենց ետին՝ Յովհաննէս Չաքրեան։ Աջին նստած փոքրիկը ցոյց կուտայ «Նոր Օր»ի թիւ մը.

Յիշատակման արժանիների այդ ցանկը շատ մեծ է եւ դժուար է բոլորին ներգրաւելը, կամ ամենաարժանաւորին ընտրելը, քանի որ նրանցից իւրաքանչիւրի ամենափոքր ներդրումն իսկ արժանաւոր է դարձնում իրենց: Բայց այսօր, սիրելի ընթերցող, ուզում եմ քեզ հետ կիսել նրանցից միայն մէկի համեստ կենսագրութիւնը, հայրենի Իզմիր, Զմիւռնիայում ծնած, թուրքի վայրագութիւնը ճաշակած ու դրա հետեւանքով աշխարհի այլ բաւիղներում նոր կեանք սկսած եւ հեռաւոր Քալիֆորնիոյ Սան Պրունօ քաղաքում իր կեանքը աւանդած մի պատուարժան հայի կենսագրութիւնը: Այո, սովորական արեւմտահայի կենսագրութիւն:

Երբ նոր էի եկել Սան Ֆրանսիսկօ, իմ առաջին ներկայացումից յետոյ, ինձ մօտեցաւ հաստ ակնոցներով, ձեռնափայտով, արդէն կքած, բայց աշխոյժ, ճերմակադէմ, կիրթ, հաճելի ձայնով մի տարեց մարդ իր նոյնքան հաճելի տիկնոջ հետ ու ներկայացաւ՝ Յովհաննէս եւ Ատրինէ Չաքրեաններ: Թռուցիկ այդ ծանօթացումը թէեւ յետոյ դարձաւ սերտ, բայց հնարաւորութիւն չնձեռնեց ամբողջովին ծանօթանալու նրանց հարուստ կենսագրութեանը: Բարեբախտաբար պրն. Չաքրեանի մահից յետոյ, իր աղջիկը՝ Սեդան, հօր յուշագրութիւնը ինձ յանձնեց:

Ծերութեան խոր տարիքում՝ 84 տարեկանին, թղթին յանձնուած 121 էջանոց յուշագրութիւնը մնաց իմ գրապահարանում, ամէն անգամ, ոչ միայն յիշեցնելով իր ներկայութիւնը, այլ ինձ պարտադրելով, որ այն նաեւ կիսեմ քեզ հետ, սիրելի ընթերցող: Չէ՞ որ երբեմն անկատար պարտականութիւնը անվերջ հալածում, հանգիստ չի տալիս մեզ: Եւ ուրեմն այսօր, որոշեցի քեզ հետ թերթել այս անկեղծ, պարզ, թեթեւ հումորով գրուած եւ ժամանակաշրջանի առումով հարուստ ու օգտակար տեղեկութիւններով լեցուն այդ էջերը, ոչ միայն կատարած լինելու իմ պարտքը այդ հայրենանուէր հայի հանդէպ, այլ համոզուած լինելով, որ շատերդ կեանքի ինչ որ պահին տեսել, հանդիպել, շփուել, անպայմանօրէն վայելել էք նրա ծառայութիւնը, կամ այդ նոյն ճանապարհով անցել, հաւանաբար նոյն ապրում-մտածումներով սնուել:

Շատ պիտի ուզէի, որ մեր նոր սերունդի մէջ գտնուէին հայ ընթերցասէրներ եւ կարդալով այս պարզ էջերը, գնահատէին անցած սերունդի ներդրումը իրենց այսօրուայ կեանքում, խորհէին նաեւ ազգին օգտակար լինելու իրենց պարտականութեան մասին:

«Մեսրոպեան Ազգային Վարժարանի հինգերորդ դասարանի աշակերտ էի. Մայրս ծանր հիւանդ էր եւ փոխադրած էին զինք հիւանդանոց: Կաղանդէն քանի մը օր առաջ, կէս օրէ ետք ժամը 3-ին, մեր դասարանին դուռը զարկին: Ներս մտաւ պատանի մը եւ ըսաւ՝ - «Ձրիները» սրահ երթան ու շարքի կենան:

Հայրս մինչեւ մահը իր հինգ զաւակներուն դպրոցի թոշակները կը վճարէր: Իր մահէն վերջ քոյրերս, փոքր եղբայրս ու ես ձրի կը սորվէինք: Մեր դասարանին մէջ միակ ձրի աշակերտը ես էի: Ուսուցիչը ինձի նայեցաւ ու ըսաւ՝ -Չաքրեան, սրահ գնայ ու շարքի մտիր: Շատ գէշ ազդուած դուրս ելայ, տեսայ հարիւրի մօտ իմ տարիքիս եւ ինծմէ մեծ շարքի կեցած են: Վարժարանին տնօրէնը՝ Գառնիկ Բարունակեան, քանի մը ուսուցիչներ, եկեղեցւոյ Բարեսիրական Տիկնանց Միութեան պատրաստած խոշոր ծրարները մեզի կը բաժնէին: Նայեցայ, ինծի պէս խեղճ պատանիներուն եւ շարք չմտած, տխուր սիրտով որոշեցի՝ իմ սիրած Մեսրոպեանեն հեռանալ, շուկայ իջնել ապրուստ շահելու: Վերադարձայ դասարան, գիրքերս հաւաքեցի եւ գացի դրան առջեւ բոլոր ընկերներուս նայեցայ եւ յուզումէս սկսայ լալ: Ձեռքէս պայուսակը վար ինկաւ, ընկերներս 34 հոգի, վրաս թափուեցան, անոնք այդպէս ալ չգիտցան հոգիիս մէջ պատահածը: Լալով դասարանէն դուրս ելայ: Դուրսը, սրահին պատերու վրայ կախուած էին մեծ նկարներ, որոնք դպրոցին աշակերտներու գործերն էին, իմ նկարածներս ալ հոն էին, առաջինն էին: Նայեցի անոնց ու էլ աւելի ուժգին լալով երկաթ դուռը բացի ու հեռացայ: Ուղղուեցայ տուն, մօրաքրոջս աղջիկը, որը եկած էր մօրս բացակայութեան մեզի խնամելու, զարմացած հարցուց թէ ինչո՞ւ կանուխ եկայ: Արցունքներէ խեղդուելով պատմեցի պատահածը:

Կոմիտասի օրուայ նշում. 7 Մայիս 1933, Գոքինիոյ «Զաւարեան» ակումբին մէջ. «Քնար» երգչախումբ, ղեկավարութեամբ Գէորգ Կառվարենցի

Շաբաթ մը վերջ մայրս մեռաւ: Բոլոր ընտանիքիս անդամները՝ որբ մնացած երեխաներս, ցրուեցանք, ամէն մէկս տարբեր գիշերօթիկ դպրոցներու մէջ եւ որբանոց մտանք: Ինձ ալ տարին այրի կնոջ մը մօտ, որ Սաթենիկ Հերուգեան կը կոչուէր: Թէեւ, ամուսին չունէր եւ հազիւ կþապրէին, անդամալոյծ, հիւանդ զաւակ մը եւ ինծի տարեկից աղջիկ ունէր, բայց ինծի ընդունեց իբրեւ իր զաւակներէն մէկը»:

Վստահ եմ շատերիտ ծանօթ կենսագրութիւն է այս, արեւմտահային պարտադրուած կենսագրութիւն: Ճակատագրի անմեկնելի պատեհութեամբ Ցեղասպանութիւնից փրկուած հարիւր հազարաւորների, մէկ ամբողջ սերունդի կենսագրութիւնից մի հատուած է այս: Կենսագրութիւն, որոնք աշխարհի հոգեբանների հատատած բոլոր տեսութիւնները հեղինակազրկեցին, միայնակ հարթելով դժոխքից անցած իրենց ճամբան, հարթեցին նաեւ իրենց պէս թափառական հազարաւորների ճակատագիրը, մնացին լաւատես ու մինչեւ վերջ ազգին նուիրուած:

«Ծնած եմ Իզմիր, 1 Ապրիլ 1900-ին: Ծնողներս կþըսեն, թէ այդ օրը Զատկուայ շաբաթ ըլլալուն, Աստուած Հայրիկը իրենց գառնուկ մըն է որ ղրկեց: Ճիշդ է գառնուկ ծնայ, մինչեւ հիմա, որ արդէն 84 տարեկան եմ, տակաւին գառնուկ մնացի»: Այսպէս, ծնւում է Չաքրեան ընտանիքի   չորրորդ զաւակը, որին կնքում են Յովհաննէս անունով:

Մինչ իր գրութեան մէջ մխրճուելը ուզում եմ թարմացնել Իզմիրի պատմութիւնը ձեր յիշողութեան մէջ, որ լրիւ պատկերացում կազմէք այն ամէնի մասին, որը ներկայացւում է իր էջերում:

Իզմիրը, իսկական անուանումով՝ Սմիռնա, որին հայերս Զմիւռնիա ենք անուանում, յունական տարածք է եղել Էգէեանի ափին: 1500թ. ՔԱ Հիթիթների տիրապետութեան տակ է եղել եւ ուրեմն մեր նախնիները լինելով, մեր մուտքը այդ թուականներից է սկսուել: Իր դիրքով ու բնական հարստութեամբ միշտ եղել է ասպատակութիւնների թիրախ: Պարսիկների տիրապետութիւնից անցել է Ա. Մակեդոնացու իշխանութեան տակ, անուհետեւ հռոմէացիների, սելճուկների եւ 1415 Մեհմետ 1-ի: Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ժամանակ թուրքերի պարտութեամբ, Սեւրի դաշնագրով, այն վերադարձուել է յոյներին: Յոյները մեծամասնութիւն են կազմել երկրում, մէկ միլիոն բնակչութեամբ: Ապրել են նաեւ Իսպանիայից գաղթած հրեաներ, թուրքեր եւ 30.000 հայութիւն: Այս միջավայրում է ապրել Չաքրեան ընտանիքը:

Չորս տարեկանին նա սկսում է յաճախել տեղի Ամերիկեան Մանկապարտէզի հայկական բաժինը, հայ երեխաներով եւ հայ ուսուցչուհով: Ըստ իր տեղեկութեան 30 հայ են եղել, իսկ օտար բաժնում մէկ հրեայ եւ տաս յոյն: Կէսօրները սնուել են  Մարիամ տուտուի պատրաստած կերակուրներով, մեծ սրահում, օտարներ երեխաների հետ միասին: Եւ մէկ օր, կերակուրի պահին իր դիմաց նստած այդ մէկ հատ հրեայ երեխան, տաք սուպ ուտելիս -«ճանճ մը սուպին մէջ ինկաւ: Հրեան երկու մատով ճանճը բռնեց, լաւ մը ծծեց ու գետին նետեց: Այս որ տեսայ, ես դեռ չորս տարեկան երեխայ, սիրտս տակն ու վրայ եղաւ: Սեղանի տակէն կից մը զարկի: Տղան կռնակի վրայ ինկաւ ու պնակի տաք ապուրը երեսին թափուեցաւ: Սկսաւ լալ ու պոռալ: Տնօրէնուհին եկաւ եւ փոխանակ պատժելու, զիս դպրոցէն արտաքսեց ու ըսաւ՝ հայրիկիդ ըսէ, որ քեզի ախոռը կապէ, քանի կից զարնել գիտես»: Հայրիկս ալ փառաւոր ծեծ մը տուաւ եւ շաբաթ մը վերջ զիս փոխադրեց Մեսրոպեան Ազգ. Վարժարան: Ես այնչափ երջանիկ էի, շուրջ բոլորս միայն հայեր էին»։

Յովհաննէս Չաքրեան երիտասարդ տարիքի մէջ

Այդ տարիներին ընտանեոք ապրել են յունական՝ Այվուքլա կոչուող թաղում եւ դպրոց գնալու ամենակարճ ճանապարհը եղել է հրեական թաղով անցնիլը: Այստեղ մի անկեղծ միջադէպով ոչ միայն հաճելի է դարձնում գրութիւնը, այլ աւելի պատկերաւոր՝ այդ օրերի կեանքը: Մի շաբաթ առաւօտ, դպրոց գնալիս, այդ թաղի հրեայ երիտասարդ մի կին, ներս է կանչում իրեն եւ լուցկու տուփը տալով խնդրում է, որ կրակարանը եւ մարխը վառի: Սիրով կատարում է նրա առաջարկը եւ հեռանալիս կինը խնդրում է, որ երեկոյեան ժամը 5-ին դարձեալ գայ իր լամպը վառելու: Երջանիկ, որ մէկը իրեն գործ է վստահել, նոյն իրիկուն, ժամը 5-ին գաղտնի դուրս է գալիս տնից ու գնում տիկնոջ մօտ: «Երբ կը պատրաստուէի մեկնիլ, ձեռքս բռնեց ու մէկ հատ արծաթ դրամ տուաւ ու ըսաւ, որ ամէն շաբաթ առտու եւ իրիկուն երթամ իր կրակարանը վառելու: Երբ ձեռքս բռնեց, կարծես ելեկտրական հոսանք մը անցաւ երակներուս մէջէն: Այն ատէն պզտիկ էի ու չէի հասկնար, բայց երբ մեծցայ հասկցայ, որ այդպէս կ'ըլլայ եղեր… շատ լաւ ըսի ու դուրս եկայ:

Այս պատմութիւնը երկու տարի տեւեց ու գաղտնի պահեցի ծնողքէս, որպէսզի հոսանքը քալէ երակներուս մէջ: Խորամանկ Յովհաննէս:  Բայց այդ երկու տարուան ընթացքին 100 հատ արծաթ ութնոց ստացայ իրմէ ու պահեցի տուփիս մէջ, որը ըսել է երկու անգլիական ոսկի»: Սակայն այդ գործարքը երկար չի տեւում: Մի օր մայրը յայտնաբերում է տուփը եւ ինքն ստիպուած է լինում խոստովանելու: Մայրը խստիւ արգելում է գնալ այդ կնոջ մօտ, վախեցնելով որ՝ -«անոնք, քրիստոնեաներուն արիւնը կ'առնեն, անխմոր հաց կը շինեն եւ կ'ուտեն: Ես խօսք տուի, որ այլեւս պիտի չերթամ: Մեղք որ երկու գանձ մէկէն կորսնցուցի»:

Այս պատանեկան խաղաղ կեանքը երկար չի տեւում: Թուրքերը հօրը ձերբակալում են դաշնակցական լինելու համար եւ բանտարկում: Ականատես լինելով հօր վայրագ ձերբակալումին, տունը տակն ու վրայ անելու թուրք ոստիկանների անմարդկային վերաբերմունքին եւ ընտանիքում բարձրացած ողբին, 7ամեայ Յովհաննէսի մէջ սկիզբ է առնում ատելութիւնը թուրքի հանդէպ: Այդ շրջանում կուսակցական գործիչները թուրքերի հալածանքից զերծ մնալու համար պարսկահպատակութիւն են ընդունել, իր ծնողները՝ նոյնպէս: Եւ դրա շնորհիւ հայրը կարողանում է, որոշ ժամանակ անց, բանտից ազատ արձակուել:

Մէկ տարի անց ութամեայ Յովհաննէսը հօր հետ միասին ներկայ է լինում Սահմանադրութեան տօնակատարութեան, որը Իզմիրի հայերը նոյնպիսի խանդավառութեամբ եւ մեծ հաւատով են ընդունել, ինչպէս ողջ արեւմտահայութիւնը: Այդ օրը դրոշմուել է իր մանկական երեւակայութեան մէջ: «Առջեւէն կþերթար չորս անիւով հսկայ կառք մը: Ամբողջ կառքը եւ անիւները ծաղիկներով էր ծածկուած: Կառքին լծուած էին չորս ձիեր ու վրան կանգնած էր գեղեցիկ հայ աղջիկ մը, ձեռքին բռնած փշրուած շղթաներ»:

Տպաւորուել է նաեւ թէ ինչպէս են հայերը դիմաւորել Իզմիրլեան Սրբազանին, ում Համիտը աքսորել էր:

«Իզմիրի ամբողջ հայութիւնը եկած էր Առաջնորդը դիմաւորելու: Գիշեր էր, ժողովուրդը լապտերներով կ'առաջնորդուէր: Սրբազանին կառքին առջեւէն քալող մօտ հարիւր հայ երիտասարդներ սկսան երգել Սրբազանին ուղղուած երգ մը՝

Ազատութեան վեհ ախոյեան,

Իզմիրլեան վեհ Սրբազան»:

Մեսրոպեան Ազգ. Վարժարանի աշակերտներու թիւը ըստ իր յիշողութեան եղել է 700 եւ աշակերտները Վարժարանէն ներս ոչ թէ անուններով, այլ թիւերով են կանչուել, որը տպուած է եղել իրենցից իւրաքանչիւրի գոգնոցների վրայ: Իր թիւը եղել է 272: «Ամէն աշակերտ պարտաւոր էր ամէն շաբաթ իր գոգնոցը տուն տանիլ լուալու եւ Երկուշաբթի ետ բերել ու սրահի պատերուն վրայի գամերուն կախել»:

Դպրոցը մեծ տեղ է տուել արուեստին ու երաժըշտութեան:

Նկարչութեան եւ փորագրութեան մէջ շնորհք ունենալով մասնակցել է դպրոցի այդ խմբակներին, որոնք տարեվերջին ցուցահանդէս են կազմակերպել եւ իրենց նկարների վաճառքից գոյացած հասոյթով չքաւոր աշակերտների գրենական պիտոյքների եւ գոգնոցների ծախսը հոգացել:

(Ա. մաս)