Ազգերու կեանքին մէջ դրուագներ կան որոնք լուսաւոր փարոսներու նման դարեր շարունակ անմար կը մնան եւ որպէս անկորնչելի արժէքներ առաջնորդը կը հանդիսանան գալիք սերունդներու, զանոնք պահելով իրենց կեանքի յաղթական երթին մէջ։
Շքեղ այդ դրուագներէն մէկն է մեր պատմութեան մէջ Վարդանանց դիւցազնամարտը, որ հայ ժողովուրդը խորհրդաւոր փարումով մը կապուած է անոնց խնկելի անուններուն եւ հերոսական գործին հետ։
Վարդանանց գոյութեան եւ մեծութեան պատճառները.- Աւարայրի ճակատամարտին սկզբնական եւ հիմնական պատճառը պարսկական կայսրութեան Բիւզանդիոնը նուաճելու եւ իրեն ենթարկելու ծրագիրն էր, որուն հասնելու համար պէտք ունէր նախ շուրջի փոքր ազգերը իր թաթին տակ առնելու. այս փոքր ազգերուն մէջ ամէնէն կարեւորն էր հայոց ազգը։
428-ին երբ հայեր կորսնցուցին թագ ու թագաւորութիւն եւ Հայաստան բաժնուեցաւ երկուքի՝ պարսկական եւ բիւզանդական, արդէն սկսած էր ճակատի յարդարումը։ Այս կացութեան մէջ երկու ճամբայ կը մնար հայերուն. կամ պիտի ըմբոստանային կամ պիտի ենթարկուէին պարսիկներուն։ Գտնուեցան երկու ուղղութեան մարդեր, որոնցմէ մին գլխաւորուեցաւ Վարդանով, իսկ միւսը՝ Վասակով։ Սասանեան շահեր ամէն կերպով կը ջանային կասեցնել քրիստոնէութեան յարաճուն ընթացքը, որպէսզի Մազդէականութիւնը որպէս պետական կրօնք տիրէ բոլորին, ապահովելով պարսկական այլամերժ տիրապետութիւնը յարակից այլակրօն եւ այլացեղ ժողովուրդներու վրայ։ Պարսիկներուն համար կրօնքի փոփոխութիւնը քաղաքական բնոյթ ունէր, բայց անոնք չէին կրցած ըմբռնել, թէ հայոց համար քրիստոնէութիւնը իրենց հոգին իսկ դարձած էր։ Ստեղծուած էր ոգի մը, ուր կը միանային Քրիստոնէութիւն եւ հայութիւն։
... Վարդանանց գոյամարտով հայ եկեղեցին եւ հայ ժողովուրդը նոյնացան եւ յառաջ եկաւ Ազգային ոգի մը։ Այդ ոգին է որ մեզ կþապրեցնէ այսօր, հանդիսանալով գոյատեւման եւ պայքարի մեր ժողովուրդի գերագոյն ուժը։ Առանց Վարդանանցի մեր ժողովուրդի ճակատագիրը բոլորովին տարբեր պիտի ըլլար։ Տղմուտի ափին, Աւարայրի դաշտին մէջ, պարսկական ահարկու բանակներուն դիմաց Վարդանի եւ իր ընկերներուն նահատակութիւնը հերոսութիւն էր, իմացեալ անմահութիւն էր։ Գիտակցուած մահով անմահութեան արժանանալ էր։ Քրիստոնէութիւնը իր պահպանումն ու ծաւալումը Արեւելքի մէջ մեծ մասամբ կը պարտի քրիստոնեայ Հայաստանին, որ Վարդանանց ոգիով գիտցաւ պայքարիլ եւ վառ պահել քրիստոնէութեան ջահը Արեւելքի մէջ։
Կ. Գ.
-------------------------------
Աւարայրի ճակատամարտը
Վարդան Մամիկոնեանի արձանը կը գտնուի Երեւանի մէջ՝ Խանջեան եւ Վարդանանց փողոցներու խաչմերուկին վրայ։
Քանդակագործն է՝ Երուանդ Քոչարը, ճարտարապետը՝ Ստեփան Քիւրքչեանը։ Տեղադրուած է 1975 թուականին: Բարձրութիւնը պատուանդանի հետ մօտ 15 մեթր է։
Պարսկական բանակը դէպի Հայաստան շարժուեց 451 թ. գարնան: Վարդան Մամիկոնեանի հրամանով հայոց զօրքը հաւաքուեց Այրարատում եւ արագօրէն շարժուեց թշնամուն ընդառաջ: Սպարապետը ցանկանում էր ճակատամարտ տալ հայ-պարսկական սահմանում եւ կանխել երկրի աւերումը: Սակայն Մուշկան Նիւսալավուրտի հրամանատարութեամբ պարսկական զօրքն արդէն անցել էր Հեր ու Զարեւանդ գաւառները եւ շարժւում էր դէպի երկրի խորքը: Պարսիկների հսկայական բանակն ուժեղացուած էր ընտիր հեծելազօրով՝ «Մատեան գնդով», ու մարտական փղերով: Պարսիկները շուտով մտան Վասպուրականի Արտազ գաւառ եւ բանակ դրեցին Տղմուտ գետի աջ ափին՝ Աւարայրի դաշտում: Շատ չանցած այստեղ հասաւ նաեւ հայոց բանակը եւ դիրքեր զբաղեցրեց գետի ձախ ափին:
Ճակատամարտի նախօրէին սպարապետն իր 66 հազարանոց բանակը բաժանեց երեք մասի եւ դրանց հրամանատարներ նշանակեց փորձուած զօրավարներ Ներշապուհ Արծրունուն, Խորէն Խորխոռունուն ու Թաթուլ Վանանդեցուն: Սպարապետն առանձնացրեց նաեւ պահեստազօր եւ իր եղբայր Համազասպեանի հետ միասին ստանձնեց նրա հրամանատարութիւնը: Թուապէս հայերին եռապատիկ գերազանցող թշնամին իր գլխաւոր ուժերը կեդրոնացրել էր աջ թեւում, իսկ պահեստազօրում կանգնած էր Մատեան գունդը:
Կռուից առաջ Վարդան Մամիկոնեանը, Յովսէփ Վայոցձորեցին եւ Ղեւոնդ Երէցը քաջալերեցին հայոց զօրքին ՝ արիաբար մարտնչելու թշնամու դէմ: «Չերկնչենք եւ չվախենանք հեթանոսների բազմութիւնից, իսկ եթէ հասել է ժամանակը՝ մեր կեանքը սուրբ մահով աւարտելու այս պատերազմում, մահն ընդունենք ուրախ սրտով, միայն թէ արիութեան ու քաջութեան մէջ վախկոտութիւն չխառնենք»,- այս խօսքերով դիմեց սպարապետն իր զօրքին:
451թ. Մայիսի 26-ի վաղ առաւօտեան սկսուեց Աւարայրի ճակատամարտը: Հայոց այրուձին անցաւ Տղմուտը եւ մխրճուեց թշնամու մարտական շարքերի մէջ: Պարսից բանակի որոշ զօրամասեր չդիմացան հայերի ճնշմանը եւ նահանջեցին: Վարդան Մամիկոնեանը շրջանցեց հակառակորդին եւ հարուածեց պարսից բանակի պահեստազօրին: Պարսիկների շարքում խուճապ սկսուեց, եւ թւում էր, թէ հայերը յաղթում են: Բայց այդ ճակատագրական պահին զգացուեց պարսկական զօրքերի թուական գերազանցութիւնը: Մուշկան Նիւսալավուրտի հրամանով պարսիկները վերադասաւորեցին ուժերը, օգնութեան եկաւ Մատեան գունդը: Նրանք շրջապատեցին սպարապետի փոքրաթիւ զօրագունդը եւ սկսեցին աստիճանաբար սեղմել օղակը: Կատաղի ու օրհասական մարտ ծաւալուեց: Հայ նախարարները եւ զինուորները կռւում եւ զոհւում էին՝ ծանր կորուստներ պատճառելով հակառակորդին: «Չգիտակցուած մահը մահ է, գիտակցուած մահը՝ անմահութիւն»,- այս էր նրանց նշանաբանը: Բայց նրանց շարքերը հետզհետէ նոսրանում էին: Անհաւասար կռւում հերոսաբար ընկան Վարդան Մամիկոնեանը, բազմաթիւ նշանաւոր նախարարներ:
Երեկոյեան մարտը դադարեց, եւ հայոց բանակը վերադարձաւ իր դիրքերը: Զոհուել էր սպարապետը, հայերը զգալի կորուստներ էին տուել: Հայերի զոհերի թիւը հասնում էր 1036 հոգու, մարտի դաշտում ընկել էին ինը նախարարներ: Շատ աւելի ծանր կորուստներ կրեցին նաեւ պարսիկները՝ 3544 մարդ: Բացի այդ՝ թշնամին չէր հասել իր գլխաւոր նպատակին: Հայերը չէին ջախջախուել, պահպանել էին մարտական ոգին եւ լի էին պայքարը շարունակելու վճռականութեամբ: Այդ ի նկատի ունենալով՝ ճակատամարտի ականատես Եղիշէ պատմիչը գրում է. «Ոչ թէ մէկ կողմը յաղթեց, եւ միւս կողմը պարտուեց, այլ քաջերը քաջերի դէմ դուրս գալով, երկու կողմն էլ պարտութիւն կրեցին»:
Աւարայրի ճակատամարտից յետոյ ապստամբական շարժումը չմարեց: Հայերն ամրացան անառիկ վայրերում եւ սկսեցին յարձակումներով արիւնաքամ անել թշնամուն: Պարտիզանական կռիւներ ծաւալուեցին Արցախում, Տայքում եւ Տմորիքում: Այդ կռիւներին սկսեցին մասնակցել անգամ այն գաւառների բնակիչները, որոնք մինչ այդ չէին մասնակցել ապստամբութեանը: Պարսիկներին ծանր հարուած հասցրեցին նաեւ հոները:
Ի վերջոյ, ծանր կացութեան մէջ յայտնուած պարսից արքունիքն ստիպուած եղաւ թեթեւացնել հարկերը, հաշտուել Հայաստանի լայն ինքնավարութեան հետ, հրաժարուել բռնի կրօնափոխութեան ծրագրից: Սակայն գերուած հոգեւոր առաջնորդները եւ նախարարները Տիզբոնում դատուեցին: Առաջինները մահապատժի ենթարկուեցին, իսկ երկրորդներն ուղարկուեցին Միջին Ասիայի կողմերը: Աւելի ուշ նրանց թոյլատրուեց վերադառնալ հայրենիք եւ տիրել իրենց կալուածքներին: Որպէս ապստամբութեան առաջնորդներից մէկի՝ պարսից արքունիքը բանտ նետեց Վասակ Սիւնուն, որը մահացաւ ծանր հալածանքներից: Հայրենիք վերադարձաւ նաեւ հայոց այրուձին: Պարսից արքունիքը որոշ ժամանակ վարում էր հայերին սիրաշահելու քաղաքականութիւն:
Վարդանանց պատերազմը հայոց պատմութեան հերոսական էջերից է: Հայոց եկեղեցին սրբացրել է Աւարայրում զոհուած մարտիկներին եւ նրանց դասել «հայրենիքի նահատակների» շարքը: Մինչեւ օրս էլ «Վարդանանց տօնը» հանդիսաւորապէս նշւում է համայն հայութեան կողմից: