10  տարեկան թոռնիկս, շաբաթավերջին  եւ արձակուրդներին միշտ աղօթում է, որ օրը երկար լինի, շատ ժամեր ունենայ խաղալու:  Եւ միշտ ժամանակը չբաւարարելով հիասթափուած հարցնում է, թէ ինչպէ՞ս օրը երկարացնի: 

Ես մտածում եմ, եթէ օրը կարճ է այս տաս տարեկանի համար, հապա ի՞նչ անենք մենք:  Հաւանաբար ժամանակի հասկացողութիւնը սուր կերպով ես զգում նախ մանկութեանդ եւ յետոյ՝ աւելի հասուն տարիքիդ: Մանկութեանդ՝ խաղի համար, հասուն տարիքիդ՝ հաւաքած, ձեռք բերածդ, գործի վերածելու ժամանակի պակասի համար: Այդ երկուսի մէջտեղում կեանքի խանդավառութիւնն ու ձեռք բերումներն այնքան շատ ու իրարայաջորդ են, որ բոլորովին չես մտածում ժամանակի մասին, չես զգում դրա գոյութիւնն անգամ: Բայց ահա տարիքիս բերումով, ինքս էլ յուսախաբ կանգնել եմ ժամանակի արագահոս ընթացքի առջեւ, անկարող ոեւէ մէկից խնդրելու այդ հոսքը դանդաղեցնել եւ մի կողմ թողնելով իմ անկատար իրագործումները, մտածում եմ այս խելայեղ ընթացքի մէջ գոնէ իրականացած տեսնել իմ երկրի ու ժողովրդի ապագան ընդգրկող ծրագրերը: 
Կարծես երէկ սկսեցինք  տարին՝ 2012թ,աւելի խաղաղ ու  լուսաւոր յոյսերով, այսօր աւարտում ենք փոթորկուած, մեր ժողովրդի մի ստուար հատուածի պատերազմի բոցերում տապակուող իրականութեամբ, սփիւռքահայութեան դեռ անորոշ ճակատագրով եւ մեր երկրում օրէ օր կուտակուող խճճուած բազում անկատար հարցերով:  Եւ ուզում ենք վերլուծել, թէ այս արագընթաց վազքի մէջ ի՞նչ  նուաճումների հասանք, չէ՞ որ տարեվերջ է, ի վերջոյ մի ամբողջ երկրի ու ժողովրդի ապրած մէկ տարուայ կեանքի հաշուետուութեան ժամանակն  է:  Կեանք, որն այսօր սահում է մեր ձեռքից, որը խաղաղ ապրելու համար պայքարել ենք անվերջ, եւ որը լիարժէք, որպէս մէկ միասնական ազգ վայելելու շնորհը, այդպէս էլ դեռ չենք կարողանում ձեռք բերել:  
Թէեւ դեռ մէկ ամիս ունենք տարին աւարտելու, բայց քանի որ լրագրութիւնը կանուխ է հաւաքագրւում եւ յատկապէս, չեմ կարծում, որեւէ ցնցող փոփոխութիւն պատահի մեր հայ կեանքում այս մէկ ամսուայ ընթացքին, ուստի օգտագործում եմ առիթը իմ մտածումներով գնահատելու անցնող տարին: 
Միշտ էլ դժուար է անցած տարուայ ճշգրիտ հաշուեկշիռ տալը, յատկապէս երբ այն վերաբերւում է երկրիդ ու ժողովրդիդ ձեռք բերած նուաճումներին, երբ նուաճումներն աննշան են, երբ  հազարաւոր օրէ օր կուտակուող չլուծուած, աւելի ճիշդ նոյնիսկ լուծուելու հարց չդարձած, մեր ժողովրդի գոյատեւման համար կարեւորագոյն հարցեր, արհամարհուած, առկախուած մնացին, խոչընդոտելով մեր ներկան ու վտանգելով մեր ապագան:  
Անցած տարուայ նուաճումներում մի բան անվիճելի է, որ մեր 2794-ամեայ քաղաքամայր Երեւանը, աւելի գեղեցկացած է, իսկ հարեւան քաղաքներն ու յատկապէս հեռաւոր գիւղերն ու շրջանները  անուշադրութեան մատնուած:   Որ Արցախի պետութիւնն աւելի ամուր ու կազմակերպուած հիմքերի վրայ է այսօր, քան‘ երբեւէ, որ նրա անկախացած գոյութիւնը աւելի բարեացակամ վերաբերմունքի է արժանանում  միջազգային երկրների կողմից եւ մեր այդ տանջուած ժողովուրդն այսօր աւելի բարւոք կեանք է վարում շնորհիւ ողջ հայութեան օգնութեան: 
Որ Միջին Արեւելքի հայութեան մի մասը իր ուժերը լարած փորձում է դիմագրաւել պատերազմի դժուարութիւնը, միւս կէսը‘ անապահով ապրումներով, կրօնքների, սնահաւատ կուսակցութիւն-կազմակերպութիւնների շփոթահար լաբիրինթում,փորձում է չէզոք մնալ, մտածում էիր վաղուայ գոյութեան մասին: 
Որ արեւմուտքում տարածուած հայութիւնն էլ փորձում է երկարաձգել իր գոյատեւումը, թէկուզ մայրենի լեզուն զոհելու գնով:
Որ հայրենի երկրից հեռացողների թիւը օրըստօրէ աւելի է աւելանում, փոխանակ հակառակը պատահելու: 
Որ իրենց կեանքը վտանգելով, Թուրքիայում աւելանում է իրենց հայ ծագումը բացայայտողների թիւը, որոնք այդպէս էլ դեռ մեր հոգածութեան ծիրից դուրս են մնում:  Որ դեռ մենք անտարբերութեան ենք մատնել մեր ազգային ամէնակարեւոր հարցը‘ պահանջատիրութիւնը:
Ահա այս իրականութեամբ ենք հրաժեշտ տալիս հին տարուն:
Որքան էլ տօնական տրամադրութեամբ վերլուծենք անցածը, մեր դէմ ծառացած հարցերն աւելին են եւ օր էօր կուտակուելով էլ աւելին են դառնում,  քան‘ արածները:
Այս տարին նաեւ ներկայ իշխանութեան վերջին տարին է, բնականաբար նաեւ նրա գործունէութեան գնահատումն էլ միանում է տարեվերջի հաշուեկշռին:  Թէեւ  մենք սովոր չենք հեռացող նախագահների գործունէութեան գնահատականը տալուն, որը եւ օգնում է իշխանութեան ներկայացուցիչներին  չմտահոգուելու իրենց լաւ թէ վատ, օգտակար կամ կործանարար աշխատանքների գնահատումով, բայց զուգադիպումները մեզ ստիպում են թէկուզ թռուցիկ ակնարկ նետել ու ինչ որ չափով գնահատել նաեւ նրանց գործունէութիւնը: 
Կարծում եմ վիճաբանութեան հարց չէ մեր երկրում տիրող տնտեսական ծանր վիճակը,  օրէնսդրական մարմինների  մենաշնորհ դարձած իշխանութիւնը, (մoնոպոլիան), անհատի իրաւունքների պաշտպանութեան բացարձակ չգոյութիւնը,ժողովրդի սոցիալ-տնտեսական ահաւոր վիճակը, հասարակ ժողովրդի առողջապահութեան հարցերի հանդէպ արհամարհանքը, տիրող կոռուպցիայի դէմ անտարբերութիւնը,իր երկրից հեռացող ժողովրդի վաղուց արդէն ահազանգող թուերի հասնող իրականութեան հանդէպ կոյր ձեւանալը, Արցախի դեռ չլուծուած հարցը եւ ամենակարեւորը‘ մեր պահանջատիրութեան անորոշութեան մատնուած հարցը:
Կարո՞ղ ենք այսքան կուտակուած կենսական հարցերի ճահճում խեղդուող իշխանութեան գործունէութիւնը բաւարար համարել:
Կարո՞ղ ենք բարձր գնահատել մի իշխանութեան գործունէութիւն, որն անտարբեր մնաց  իր երկիրը պաշտպանող սպային կացնահարած ոճրագործին անպարտ արձակած հարեւան թշնամի երկրի վճռի դէմ:  Պատկերացնու՞մ էք ինչ կ’անէր Հրէաստանի իշխանութիւնը եթէ դա պատահէր իր սպայի եւ գերմանացի ոճրագործի հետ: Հետեւութիւնը թողնում եմ այս հարցում մեր իշխանութեանը ատամներով պաշտպանողներին: 
Կարելի՞ է բաւարար համարել մեր կառավարութեան մօտեցումը իր ժողովրդի այն հատուածին, որը անասելի դժուարութիւնների մէջ է օտար երկրի  պատերազմի բոցերում:  Ինչպէ՞ս կարելի է միայն դրամահաւաքով, այդ դրամով գնուածը տեղ հասցնելով, մի քանի հազար ընտանիքների ապաստան տալով բաւարարուել ու աշխարհով մէկ ահազանգ չհնչեցնել, որ իրեն չվերաբերող պատերազմում ոտնատակ է գնում նաեւ իր ժողովրդի մի մեծ զանգուածը: Յատկապէսայն զանգուածը, որը Հայոց Մեծ Ցեղասպանութիւնից մազապուրծ փրկուածների շառաւիղներն են: 
Բացայայտ է, որ Սուրիոյ պատերազմն այսօր աշխարհի համար անհետաքրքիր նիւթ  է, իբրեւ «Արաբական Գարուն»ի պոչը հանդիսացող շարունակութիւն, որը աշխարհի շահաբեր հետաքրքրութեան շրջանակից դուրս, միայն մէկ երկու շահագրգիռ պետութիւնների իրաւասութեան տակ ընկած առուծախ է առայժմ, ուստի եւ այն  կասեցնելու ոչ մէկ  փորձ է արւում: Բայց չէ՞ որ մենք այնտեղ տասնեակ հազարից աւել ժողովուրդ ունենք, որոնք այսօր անտուն, անպաշտպան վիճակի  մատնուած դեռ սպասում են պատերազմի աւարտին: 
Համացանցերն ու լրատուութիւնները լեցուած են հալէպահայութեան ցնցող վիճակը ներկայացնող տեսանիւթերով, իսկ Տիկ. Լալա Մինասեանի «Սուրիական Օրագրութիւն»ը, որն յաճախ երեւում է «Ասպարէզ»ի էջերում,  անմիջական ճիչն է կրկին կեանքի-մահուան խաչմերուկում յայտնուած սուրիահայութեան ճակատագրի: Այս պատուարժան հայուհին, որին շատերս էինք անծանօթ, իր այս պարզ ու ցնցիչ օրագրութեամբ դարձաւ Սուրիոյ եւ այնտեղ ապրող հայութեան ցաւի ու տառապանքի դեսպանը:  Դարձաւ պատերազմի արհաւիրքը ապրող մարդու առօրեայի ու նրա ապրումների վերլուծողը, ակնթարթի մէջ ամէն ինչ կորցնելու սարսափը դիմագրաւող մի ամբողջ ժողովրդի զուսպ ու լուռ խօսնակը, սակայն ցաւօք այն մնաց միայն «Ասպարէզ»ի էջերում: 
Մենք ձեռնածալ նստել ու բաւարարւում ենք միայն օգնութեան հաւաքագրութեամբ, որին իրապէս սպասում են օդ ու ջրի պէս, բայց չէ՞ որ դրանից աւել նաեւ սպասում են իրենց վիճակի ազատագրմանը:
Թէեւ երբեք չեմ սիրում հրէական համեմատութիւնները, բայց այս հարցում էլ ստիպուած եմ վկայակոչելու նրանց վարած խելացի քաղաքականութիւնը,  ծրագրուած մօտեցումը իրենց կրած ազգային հարուածին‘ Ողջակիզումին:  Ամէն առիթ օգտագործում են իրենց կրածազգային ողբերգութիւնը որպէս դրօշ ծածանելու,ստիպելու մարդկութեան, որ յիշեն ընդմիշտ, արդարացնեն իրենց ոտնաձգումներն անգամ:   Միշտ հասնում են իրենց նպատակին, իւրաքանչիւր անգամ աշխարհին յիշեցնելով ոչ միայն իրենց անցած տառապանքը, այլ պարտադրելով‘ որ որեւէ  մէկը չի կարող  դիպչել իրենց, կամ խափանել իրենց ծրագիրը:  Այսօր դրա վառ ապացոյցը տեսնում ենք Կազայի բախումներում, որը դեռ միայն սկիզբն է հրէական լայնածաւալ ծրագրի: 
Սուրիոյ ներսում, որքան էլ օտար թղթակիցներ լինեն, այդ շփոթահար պատերազմի բոցերում ոչ մէկը հետաքրքրուած է հայերով:  Նրանց պատուէր-հետաքրքրութեան ծիրը բոլորովին այլ խնդրի շուրջ է կենտրոնացած:  Իսկ երկրի  սահմաններից դուրս, միակ հետաքրքրուողն ու ատամներով պաշտպան կանգնողը իր տառապող ժողովրդին, միայն հայրենի կառավարութիւնը պիտի լինի:  Որքան էլ ամբողջ ժողովրդով ձգտենք, մեր օգնութիւնը միայն դրամական, սննդային ու մարդկային հասարակ անհրաժեշտութեան տրամադրումից այն կողմ չի անցնելու:  Մեր կառավարութիւնն է, որ կարող է միջազգային քննարկման հարց դարձնել Սուրիոյ տարածքում գտնուող Ցեղասպանութիւն ապրած սերունդի վտանգուած վիճակը, դրանով իսկ յաւելեալ անգամ յիշեցնելով ու շեշտելով մեր դէմ կատարուած Ցեղասպանութեան փաստը: 
Մինչեւ հիմա աշխարհն արդէն իմացած պիտի լինէր, որ այդ հողում ապաստանած են ամէն ինչ կորցրած, Մեծ Եղեռնից կիսամեռ փրկուած հայերը: Մեր պետութեան միջոցով պիտի տեղեակ լինէր, որ Սուրիան յատկապէս  1915-ին, չնայած իր տնտեսական աննկարագրելի ծանր վիճակին, ներքին խառնակութեանը, ի սկզբանէ դարձաւ հայութեան պաշտպանը, որ հազարաւոր մերկ ու անօթեւան հայ որբեր ապաստանեց, մահուան երախից, բանտերից, կախաղաններից, մահակուլ  անապատներից ու ձորերից փախչողներին ընդունեց  ու կերակրեց, կեանքի կոչեց, ապրելու, կրկին կեանքը շարունակելու խարիսխ դարձաւ մեր այդ կիսամեռ, բազմաչարչար խլեակի համար:  Պիտի ահազանգէր, որ Թուրքիոյ մասնակցութիւնը այդ պատերազմում, կրկին վտանգի է մատնում յատկապէս հայ բնակչութեան կեանքը:  Որ ինքը չի կարող թոյլ տալ իր ժողովրդին կրկնակի անգամ թուրքի մահաբեր ներկայութիւնը զգալու, որ դեռ այդ երկրի անապատները լեցուած են իր ժողովրդի տաժանակիր մահուան ենթարկուած ոսկորներով եւ թոյլ չի տալու, որ այդ Ցեղասպանութիւնը գործած պետութիւնը ոչնչացնի իր պատմութեան սեւ գործի հետքերը:  
Այս միջոցը, մինչեւ իսկ իրենք‘  սուրիահայութիւնը պիտի օգտագործէին մէկ անգամ եւս մեր Ցեղասպանութեան հարցը բարձրացնելով շեշտելու, որ իրենք իրենց  հողատարածքից ու ունեցուածքից զրկուած հայերն են, որոնք հաւաքուել ու բնաւորուել են  այս հողի վրայ սպասելով, որ Թուրքիան վերադարձնի իրենց պապենական տարածքները:    Որ աշխարհը աւելի տեղեակ լինէր, մեր ժողովրդի բռնադատուած ճակատագրին, որ նրա համար աւելի տեսանելի դառնար մեր համայնքի ապրուող սարսափը: 
Որքան էլ Սուրիոյ հայութիւնը կազմակերպուած ու միասնական ուժերով տոկում է ամուր մնալ, ի վերջոյ մի ամբողջ ահռելի դժուարութիւններ յաղթահարած կեանք, ձեռք բերած ունեցուածքներ ու հաստատութիւններ կորստեան վտանգի առջեւ են կեցած: Դեռ երկար տեւող ու ամէն ինչ քամող պատերազմի մէջ են խրուած:  Ի վերջոյ մի ամբողջ կազմակերպուած գաղութի լինելիութեան հարցն է ծառացած մեր բոլորի առջեւ:  
Հաւանաբար կրկին սփիւռքը պիտի օրինակ ծառայի մեր պետութեան, Սուրիոյ պատերազմի դէմ մասսայական ցոյցերով, այս առիթը օգտագործելու Թուրքիոյ դէմ մեր պահանջները դնելու եւ նաեւ մեր երկրում մեր միասնական ձայնը տեղ հասցնելու: 
Այո՛, դժուար տարի է սպասում մեզ, նաեւ բախտորոշ տարի, ողջ հայութեան համար, քանի որ այս նոր տարին մեզ աւելի է մօտեցնում մեր պահանջատիրութեան ուշացած իրագործմանը:
Բնականաբար նոր տարուայ շեմին մեր հայեացքն ուղղում ենք ոչ թէ անցածին, այլ գալիքին, ամբողջ տարուայ ծրագրին‘ մտածում ենք մօտեցող տարում մեր անելիքների մասին:  Կը գտնե՞նք արդեօք այն հարցերի լուծումները, որոնք չլուծուեցին անցնող տարում, որոնք այժմ աւելի կրկնապատկուած ծառացած մեր առջեւ,  դարձել են կուտակուած նոր խնդիրներ  որպէս ազգ ու պետութիւն մեր առաջադիմութեան համար:  Պիտի կարողանա՞նք արդեօք այս գալիք տարին դարձնել արմատական փոփոխութիւնների  տարի ողջ հայութեան համար
Այս տարի, ինչպէս գիտէք եւ ինչպէս վերը նշեցի, մեր երկրի նախագահական ընտրութիւնների տարին է, ուստի աւելի քան երբեւէ, մեզ անհրաժեշտ է մեր ուժերը կենտրոնացնել նախագահական ճիշտ թեկնածուի ընտրութեանը: Եւ քանի որ սփիւռքահայութիւնը զրկուած է իր երկրի նախագահի ընտրութեանը մասնակցելուն, ուստի ամբողջ ծանրութիւնն ընկնում է մեր երկրի ժողովրդի ուսերին:   Մեր խնդրանքն է, որ նրանք‘ մեր հայրենի ժողովուրդը,  պատռեն անտարբերութեան իրենց  պատնէշը, որի ետեւում լուռ ու դժգոհ ապրում են այսքան տարիներ եւ թոյլ չտան, որ ողջ հայութեան ճակատագրի համար կարեւոր այս ընտրութիւնն էլ վերածուի  անցած տարուայ խորհրդարանի ընտրութեան: 
Մինչեւ այսօր, մեր անցեալ չորս նախագահներն էլ ընտրուեցին անծրագիր, առանց որեւէ փոփոխութիւն խոստանալու ժողովրդին երկրի ներքին ու արտաքին քաղաքականութեան մէջ, կամ ընդհանրապէս իրենց ծրագրերի եւ երկիրը աւելի բարելաւելու գոնէ մտածումների մասին: Նրանցից ոչ մէկից ժողովուրդը պահանջեց երկիրը ի օգուտ ազգային շահերի առաջնորդելու ծրագիր մշակել:Ոչ մէկից ժողովուրդը պահանջեց ամուր հիմքերի վրայ դնել մեր պետականութիւնը եւ մեր պահանջատիրութիւնը դարձնել պետական ծրագրի առանցք: 
Ոչ մէկը պահանջեց կասեցնել երկիրը դատարկող արտագաղթը, որից կախուած է ոչ միայն մեր տնտեսական վերելքը, այլ նաեւ մեր ապագայ գոյութիւնը, որպէս անկախ երկիր այդ տարածքում:  
Ոչ մէկը նրանց ստիպեց ականջալուր լինել սփիւռքահայութեան պահանջներին ու ձայնին, նրանց անորոշ ապագայի հարցերին: 
Ոչ մէկը պահանջեց Արցախի ճակատագրին վերաբերող յստակ ու բացայայտ ծրագիր:
Եւ քանի որ մեր նախագահները անխոստում են  իշխանութեան գլուխ անցնում, ուստի անպատասխանատու են մնում իրենց բոլոր արածների համար:
Յուսանք, որ այս տարի մեր ժողովուրդը աւելի կազմակերպուած ու լրջօրէն ընդունի ընտրութիւններում իր դերը, իր իրաւունքների պահանջով ընտրի իր նախագահին, պահանջի նրանից որոշակի ծրագիր,  ընտրի  առանց գնուող գայթակղութիւնների, լրջօրէն մտածի, յիշի եւ հասկանայ, որ իւրաքանչիւր անգամ իշխանութեան ղեկավար ընտրելիս, ընտրում է իր եւ իր զաւակների ճակատագիրը:
Խարխուլ հիմքերի վրայ բարձրացրած մեր պետականութիւնը քանի շուտ է ամրապնդենք, որ յետոյ այն փուլ գալով մեծ աղէտի առջեւ չկանգնենք: 
Յուսանք, որ հայրենիքից դուրս ցրուած հայութիւնը նախ խաղաղ ապրի ու աւելի խորը գիտակցութեամբ մօտենայ նոր սերունդին ամէն գնով հայեցի կրթութիւն տալու դժուար աշխատանքին, որ համախմբուի եւ միասնական իր ձայնը լսելի դարձնի հայրենի պետութեանը:  Որ չբաւարարուի միայն Եղեռնի 100-րդ  տարելիցը պատշաճօրէն նշելու ծրագրերմշակելով:  Մեր պարտքն է‘ այդ տարելիցին ներկայանալ ոչ դատարկաձեռն, այլ ողջ հայութեան պահանջատիրութեան մէջ ձեռք բերած առաջընթաց նուաճումով:  Պէտք է շտապենք:
Յուսանք, որ վերջապէս մեր պետութիւնը տէր կանգնի թուրքիոյ մէջ իր ազգային ինքնութիւնը ճանաչած հայութեան ու նրանց ապրած մեծագոյն ողբերգութեան ցաւը ամոքի հայ պետականութեան դրօշի տակ առնելով,  նրանց հետագայ սերունդներին ազատ հայ մեծացնելու հնարաւորութիւն ստեղծելով:
Սա մեր ազգային մեծագոյն բացթողումներից մէկն է, որին անդրադառնալու մղումը երբեք չունեցանք:  Պատմութեան առջեւ մենք շատ լուրջ թերացումներ ունենք, յուսանք, որ գալիք տարիներին հասցնենք լրացնել դրանք եւ փորձենք այս ամէնն իրագործել ժամանակի արագ սահքի մէջ, որ յաջորդ տարեմուտին գլխիկոր չկանգնենք ու չհարցնենք  թէ ինչպէ՞ս երկարաձգենք ժամանակը:

ՄԱՐԻ ՌՈԶ ԱԲՈՒՍԷՖԵԱՆ