«Ազատ Օր»ի աշխատակից արուեստաբան ու գրագէտ Արմինէ Մելիք Իսրայէլեան, հռչակաւոր երգչուհի Գոհար Գասպարեանի նուիրուած «Երբ աշխարհն է ծափահարում» իր գիրքին մէջ,

կ՝անդրադառնայ պատմական դէպքի մը, 1965ին Պոլսոյ մէջ իր համերգներուն առիթով կայացած մամլոյ ասուլիսի մը ընթացքին, Գոհար Գասպարեանի կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան պատմական փաստին շուրջ արտայայտութիւններուն:
Ստորեւ կը հրատարակենք տուեալ դէպքին անդրադարձող բաժինը:

Պատմութիւնը սիրում է ճշմարտութիւններ, որոնք յաճախ ի յայտ են գալիս հակառակ ժամանակի կամքի...
1915 թ. Հայոց Ցեղասպանութիւնը ոչ միայն Թուրքիոյ պատմութեան ամօթալի կնճիռն է, որը թուրքական դիւանագիտութեան աղուեսապոչ խաղերը փորձում են սքողել 20-րդ դարասկզբի պատերազմների քողով, այլեւ ողջ մարդկութեան դէմ այդ ոճիրը դատապարտելու հրամայական աշխարհին, ով անտարբեր մնաց իր աչքի առաջ կատարուող Եղեռնին առաջ...
Փրկութեան նաւեր առաջարկող, հայ որբերով ծայրածայր լցնող որբանոցների դռները լայն բացած երկրներից ոմանք երիտթուրքերի ցեղասպանութեան ծրագրերի լուռ աջակիցներն էին նաեւ: Աշխարհի կողմից ընդունուել ու դատապարտուել են ցեղասպանութիւններ, ճանաչւում եւ դատապարտւում է Հայոց Ցեղասպանութիւնը, բայց ուշանում է ճշմարտութեան յաղթանակը...
1965 թուականին տեղի ունեցան Գոհար Գասպարեանի մէկամսեայ համերգային ելոյթները Թուրքիայում, ուր պատմական հայրենիքը մեծ արուեստագէտին մղելու էր ոչ միայն ներկայանալ փայլուն ելոյթներով, այլեւ բարոյական ապտակների փունջ մը տալ սեփական կեղծիքների մէջ խճճուած, հայկականութեան հետքերը մաքրող Թուրքիոյ աշխարհին, որը լայնաժպիտ խոնարհւում էր «Հայոց Սոխակին»:
1965 թուականը խորհրդաւոր ու խորհրդանշական է 20-րդ դարի հայ ժողովուրդի պատմական անցեալի էջերին՝ իբրեւ ազգային զարթօնքի տարի, երբ խորհրդային ռեժիմի միատարր հոսանքին հակառակ բռնկուել էր համաժողովրդական ցաւի երթը: 1965 թուականի Եղեռնի 50-ամեակին նուիրուած ցոյցը, ազգային ընդյատակեայ «Հայ երիտասարդաց միութեան» ակտիվ գործունէութեան արդիւնքն է, որի կողմից 60ականներին կազմակերպւում էր ազգային գաղափարների գաղտնի պրոպագանդան, որը միտուած էր Արեւմտեան Հայաստանի հողերի վերադարձին, խորհրդային իշխանութեան կողմից Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչմանը, Ապրիլ 24ը՝ իբրեւ սգոյ օր ամրագրելուն, ինչպէս նաեւ Լեռնային Ղարաբաղիի նահանգը Հայաստանին միացնելու պահանջի կատարմանը:
1965ի համաժողովրդական ցոյցի մասին այսօր էլ ակնածանքով խօսում են ժամանակակիցները, որոնց այն օրերի վանկարկը՝ «Հո՛-ղե՛-րը՛» պիտի մասամբ իրականութիւն դառնային այսօր, պահանջատիրութեան նոր ալիք սկզբնաւորելով ապագայի համար...:
1965ի Ապրիլեան ցոյցը ստիպեց ԽՍՀՄ կեդրոնին՝ Մոսկուային ընդունել Ապրիլի 24ը իբրեւ Հայոց Ցեղասպանութեան օր: Ազգային վերածննդի ալիքը հետագայում շարունակեց նոր պտուղներ տալ, հայ երիտասարդների շրջանակներում ձեւաւորելով «այլախոհների» նոր սերունդ:

Աթէնք իր այցելութեան աւարտին Գոհար Գասպարեան անցաւ Թուրքիա

-Երկար չմնացինք Աթէնքում, կէս ժամ տեւեց մինչեւ ինքնաթիռը վայրէջք կատարեց Պոլսում եւ իմ աչքերի առաջ փռուեց Պարոնեանի եւ Օտեանի գրական աշխարհը: Առաջինը փրես-քոնֆերանս ունեցայ Պոլսում, որտեղ լրագրողներու եւ երաժշտագէտներու հարց ու պատախսաններու միջոցով թուրք հանդիսականը պէտք է իմանար ով ըլլալս, ինչ ընտանիքից ըլլալս: Պատմեցի մի քանի բառով, որ մենք արմատներով Չունգուշից ենք, հօրս պապը, մեծ մայրերս մշեցիներ են, մօրս ծնողները նոյնպէս Արեւմտեան Հայաստանից են: Բայց մենք, դժբախտաբար չկրցանք էստեղ մնալ, որովհետեւ մեր ընտանիքը այստեղ մի քանի անգամ ջարդուած ըլլալով փոխաւ Էրզրում, քեռիներս այդ ժամանակ ուսանում էին Անգլիայում եւ Գերմանիայում: Միայն երեք աղջիկներն էին իրենց քովը, որոնք էլ հաստատուեցին Եգիպտոսում:
Վերջը թուրքերից մէկը ըսաւ, որ լաւ, էդ ե՞րբ են ջարդել ձեզ...
Ինձի կ՝ուզեն սուտ հանել, մտածեցի...
1822, 1832, 1915, 1923ին ասի ու մանրամասնեցի, որ հօրս պապի քրոջը թուրք պէյը կնութեան տարաւ, քանի մը օր ետքը գեղեցկուհի աղջկայ դիակը բերելով հօր՝ Միքայէլ աղայի տուն: Երկրորդը՝ մեր ազգականներից շատերը, որոնք ապրում էին Վանայ լճի շրջակայքում, թուրքերի հալածանքներից փախան-թողեցին: Ճիշդ է, Վանի շրջակայքում այնպէս մեծ ջարդեր չեղան, ինչպէս Արեւմտեան Հայաստանի միւս քաղաքներում, բայց տեղի հայութիւնը՝ այրելով իր ունեցուածքը, փախաւ իր բնակավայրից:
Մէկը հաւաքուած ժուռնալիսթներից գոռաց թէ՝ դա ճիշդ չէ...
Լաւ, ըսի՝ դուն ճիշդը պատմէ, ես երեխայ ժամանակուանից լսել եմ մեծ մամայիս, ազգականներիս պատմածները, պատմէ ճշմարտութիւնը, եթէ գիտես...
Նա չպատմեց, բայց մէկն ալ ելաւ, ըսաւ՝ այդ հիմա անցած էտապ է, յետպատերազմեան շրջան, եթէ այդպէս բան եղել է՝ ուրեմն պատերազմի հետեւանք էր...:
1965 թուականին, երբ սովետական քաղաքացու, առաւել եւս մտաւորականի համար արգելուած ու վտանգաւոր էր համարւում ազգային, հայրենասիրական որեւէ քարոզչութիւն, Սովետմիութեան կարկառուն մշակութային դէմքերից մէկը, ում համբաւը իբրեւ եզակի երգչուհի յայտնի էր աշխարհին, յանդգնում է ոճրագործին իր իսկ պետութեան մէջ յիշեցնել երիտթուրքերի կազմակերպած 1915ի Հայոց Ցեղասպանութիւնը: Դրա հետեւանքը Խորհրդային Միութեան մէջ պետական լծակների կողմից իրականացուող հաշուեհարդարի, աքսորի, բանտարկութեան մռայլ հեռանկար կարող էր դառնալ սովետական քաղաքացու համար, ով կը յանդգնէր ձայնարկել ազգային բնոյթի որեւէ զրոյց, նաեւ՝ իր երկրի սահմաններից դուրս: Գոհար Գասպարեանի համարձակ քայլերը դեռ երկար ճանապարհ պիտի անցնէին Թուրքիայում՝ մեծ հայուհու անկշռելի հայրենապաշտութիւնը խորհրդանշող արարքներով լեցուն, ուստի...
«Թրքահայերը՝ օ՜հ, ինչ ուրախութեան մէջ էին, ասելու չէ, ամէն օր ինձ տանում էին Արեւմտեան Հայաստանի տարբեր վայրերը: Թուրքիայում ինձ առաջնորդեցին թերթերի խմբագրութիւններ: Յիշում եմ միայն «Մարմարա» թերթի անունը, որտեղ, ինչպէս նաեւ միւս խմբագրութիւններում, հրաշալի ընդունելութիւն կազմակերպեցին:
Տպաւորութիւններն ու զգացողութիւնները հարուստ էին եւ իրարամերժ: Համերգներն անցնում էին արձանագրելով հերթական տրիումֆ նրա կատարողական արուեստում: Մամուլը չէր դադարում արձագանգել: Իսկ երգչուհին ջանում էր ամէն կերպ իր հայրենակից հանդիսականին յուզել ու յոյս ներարկել: Նրա արտասանած իւրաքանչիւր նախադասութիւնը տպագրւում էր մամուլում: «Մարմարա»ի 1965 թ. Դեկտեմբերի 8ի համարում, «Փարք Օթել»ի մէջ տրուած քոքթէյլի ժամանակ, ուր երգչուհին ծանօթանում էր տեղի մամուլի եւ արուեստի ներկայացուցիչների հետ, հայ երգի տոհմիկ արտյայտութեան մասին արտասանել էր հետեւեալ խօսքերը. «Այդ երգով միայն մենք կրնանք հաղորդակցիլ աշխարհի վրայ ցրուած բոլոր հոգիներու հետ, կը յուզենք, կÿարտասուենք, կÿերջանկանանք այդ երգով միայն»:
-Տխրութիւնն ու ուրախութիւնը միախառնուել էին, ես իմ նախնիների երկրում էի, որը ներծծուեց նրանց արիւնով, իմ վիրաւոր երկրի սրտում էի եւ աշխատում էի աւելի շատ վայրեր տեսնել, հայկական կեդրոններ այցելել, իմ հայրենակիցներու հետ շփուել, որոնք տակաւին շարունակում էին պահպանել իրենց լեզուն եւ մշակոյթը:
Թուրքիա մեկնելու առաջարկը երբ ստացաւ Գոհար Գասպարեան, իր մտահոգութիւնները փոխանցեց Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Առաջինին: Վերջինս զգալով երգչուհու ընկճուածութիւնը, 1915ի ջարդերի վերաբերեալ նրա մտորումներն ու զայրոյթը, այն իրագործող ժողովրդի հանդէպ, աշխատել էր ցրել երգչուհու հոգում կուտակուող ամպերը:
-Գնա մի անգամ Պոլիս եւ մինչեւ կեանքիդ վերջ չես կրնայ մոռանալ ոչ քաղաքը, ոչ քաղաքացի հայերը- ասել էր վեհափառաը, սեփական տպաւորութիւնների փորձից ելնելով:
Մշակութային էթիկայի նորմերով առաջնորդուելով Գոհար Գասպարեանը Թուրքիայում կայացած համերգների ժամանակ իր կատարած իւրաքանչիւր ստեղծագործութիւն հնչեցրեց բնագրի լեզուով՝ հայերէն, իտալերէն, ռուսերէն եւայլն: Բայց, քանի որ երգչուհին դեռ «անելիքներ» ունէր այդ երկրում եւ արդէն իսկ մերժել էր Աթաթուրքի գերեզմանին ծաղկեպսակ դնելու արարողութեան մասնակցել, վտանգաւոր էլ աւելի գրգռել թուրք աստիճանաւորներին, ուստի իր երգացանկում կատարեց թուրք երաժշտագէտ եւ խմբավար Ջեմալ Ռեշիդ Ռէյի «Չեշմէ» վիպերգը, ցոյց տալու համար, որ պէտք է յարգել բնագիրն ու մայրենին իւրաքանչիւր ստեղծագործութեան...:
Չնայած, մայրենի ասելով հանդերձ մի աղաղակող ճշմարտութիւն է բարձրաձայնում: Ժողովուրդ, որ չունի սեփական այբուբենը, ինչպիսի՞ լեզուամտածողութեամբ է առաջնորդւում, ազգային ո՞ր հիմքերի վրայ է յենում իր մշակոյթի կաղ ոտքը:
-Պոլսոյ 6 համերգներս էլ անասելի յուզումնալից մթնոլորտի մէջ անցան: Իմ խեղճ ու կարօտակէզ հայրենակիցներ, երբեք չեմ մոռանայ ձեր յուզմունքն ու արցունքները մեր հայկական մեղեդիներն ունկնդրելիս... ասում է երգչուհին, իր համերգների ճոխ յայտագրերում՝ Ռախմանինովի, Շուպերթի, Հենտելի, Գունոյի, Մոցարթի, Փուչինիի, Վերտիի ստեղծագործութիւնների կողքին հնչեցնելով Սայաթ-Նովայի, Կանաչեանի, Տէր Ղեւոնդեանի, Սաթեանի ու Խաչատրեանի ստեղծագործութիւնները: Առանձնակի էին հնչում յատկապէս Կոմիտասի գործերը, որոնք կարծես խօսում էին հայոց համընդհանուր ցաւից, կարօտի լեզուն կարծես երկխօսութիւն էր դառնում արտիստուհի եւ հանդիսատեսի միջեւ:

«Երբ աշխարհն է ծափահարում» Արմինէ Մելիք Իսրայէլեանի գրքի հրատարակութեան առիթով գնահատանքի գիր մը յղած է հեղինակին Թեհրանի հայոց առաջնորդը

Սեպուհ արք. Սարգիսեանի վկայութեամբ՝ «շնորհալի ու տաղանդաշատ հեղինակը իր մտքի եւ հոգու ամբողջ ուժով «Երբ աշխարհն է ծափահարում» գիրքը՝ նուիրուած մեծատաղանդ երգչուհու կեանքին եւ գործունէութեան, վերածել է մի ընտանիքի, գերդաստանի, մեծանուն հայոց ողջ պատմութեան, իր տխուր եւ ուրախ, լուսաւոր ու պայծառ, ազգային ու համազգային եւ համամարդկային երեսներով ու երեւոյթներով:
Ընթերցողը առաջին հայեացքից ինքնիրեն դէմ յանդիման է գտնում բազմահմուտ եւ իր նիւթին հանգամանօրէն տիրապետած մի հեղինակի, որը գեղարուեստական խօսքով, իւրայատուկ ոճով եւ երբեմն էլ երկխօսութեան ձեւի տակ գեղեցկօրէն պատկերել է կեանքը աշխարհահռչակ արուեստագիտուհուն:
Հեղինակը յաջողել է արուեստագիտուհու հետ ունեցած իր մտերմութեամբ եւ երկխօսութեամբ գեղեցկօրէն ու նրբանկատ կերպով դրսեւորել Գոհար Գասպարեան տիպարի հայրենասիրական, ազգային ու մարդկային զգացումները, կրօնական ապրումներն ու բարոյական ըմբռնումները»:
Թեհրանի առաջնորդի նամակը կ՝անդրադառնայ նաեւ հեղինակի ուշագրաւ այն յատկանիշին, որ յաջողած է «ճամբորդել» արուեստագիտուհիին հետ, աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ, ուր ան ելոյթներ ունեցած էր, զինք ներկայացնելով իբրեւ լաւագոյն ներկայացուցիչը իր ազգին: «Գոհար Գասպարեանը իր ստեղծագործական աշխարհի մի երեւոյթ է եղել եւ այդ երեւոյթը ըստ էութեան դրսեւորողն ու գրականութեան ճամբով վերաբերողը շնորհալի Արմինէ Մելիք Իսրայէլեանն է, լրագրող, գրքերի հեղինակ եւ Երեւանի պետական համալսարանի ժուռնալիստիկայի պատմութեան եւ տեսութեան ֆակուլտետի ասպիրանդ:
Արմինէ Մելիք Իսրաէյլեան իր իւրայատուկ ոճով, գրելու իր բնատուր տաղանդով եւ ստեղծագործական կատարողականութեամբ գեղեցկօրէն քանդակեր է Գոհար Գասպարեանի գրականութեան արուեստի թանգարանի յաւերժաբոյն ժայռի վրայ իբրեւ յաւիտենականութեան ուղեւոր»:
Սրբազան հայրը իր նամակը կ՝եզրափակէ դրուատելով սիրոյ զգացումը՝ գրի ու գրականութեան հանդէպ, արուեստի ու հոգեւոր արժէքներու համար: