Print
Category: Յօդուածագրութիւն

altՀա­յե­րը ­Պուլ­կա­րիոյ տա­րած­քին բնա­կած են պուլ­կար­նե­րէն շատ դա­րեր ա­ռաջ: ­Պուլ­կար­նե­րը (հո­նե­րը) ծա­գու­մով թրքա­կան ցե­ղա­խում­բեր են, ո­րոնք ­Պալ­քա­նեան շրջան­նե­րուն մէջ հաս­տա­տո­ւե­ցան 4-5րդ ­դա­րե­րուն. ժո­ղո­վուրդ­նե­րու մեծ գաղ­թի տա­րի­նե­րուն խառ­նո­ւե­ցան տե­ղի սլա­ւո­նա­կան ցե­ղե­

րուն հետ, եւ ձե­ւա­ւո­րո­ւե­ցաւ պուլ­կար ժո­ղո­վուր­դը:

­Պուլ­կա­րա­կան ա­ռա­ջին պե­տու­թիւ­նը 618 թ. հիմ­նած է ­Խան Աս­պա­րու­խը: ­Հե­տաքրք­րա­կան տե­ղե­կու­թիւն կը հա­ղոր­դեն հայ պատ­միչ­նե­րը հա­յե­րու եւ պուլ­կար­նե­րու վաղ միջ­նա­դա­րեան առն­չու­թիւն­նե­րու մա­սին: ­Պուլ­կար­նե­րը ­Հո­նա­գու­րի ա­ռաջ­նոր­դու­թեամբ կ­՚աս­պա­տա­կեն ­Սա­սա­նեան ­Պարս­կաս­տա­նը: ­Խոս­րով Ա­նու­շիր­վան թա­գա­ւո­րը մեծ զօր­քով ի­րենց դէմ կ­՚ել­լէ: ­Հո­նա­գու­րը կ­՚ա­ռա­ջար­կէ ­Խոս­րով ար­քա­յին, ա­ւե­լորդ ա­րիւ­նա­հե­ղու­թե­նէն խոյս տա­լու հա­մար, մե­նա­մար­տիլ: ­Խոս­րո­վը, վախ­նա­լով մե­նա­մար­տէն, իր փո­խա­րէն ­Հո­նա­գու­րի դէմ կ­՚ու­ղար­կէ հա­յազ­գի ­Բա­բի­կը: ­Մե­նա­մար­տը կը տե­ւէ ա­մողջ օ­րը, եւ ի վեր­ջոյ ­Հո­նա­գու­րը կը յոգ­նի եւ կը պար­տո­ւի:

­Հե­տա­գա­յին, 6րդ ­դա­րու վեր­ջե­րը, հա­յազ­գի ­Մու­շեղ ­Մա­մի­կո­նեան զօ­րա­վա­րը բիւ­զան­դա­կան մեծ բա­նա­կով կ­՚ար­շա­ւէ Թ­րա­կիոյ վրայ՝ հպա­տա­կեց­նե­լու պուլ­կար­նե­րը: ­Մու­շեղ ­Մա­մի­կո­նեա­նը մի քա­նի յաղ­թա­նակ կը տա­նի, բայց եւ այն­պէս պուլ­կար­նե­րը կը յա­ջո­ղին վճռա­կան ճա­կա­տա­մար­տին յաղ­թել, ­Մու­շե­ղը գե­րել եւ կա­խել ծա­ռէն:
­Վաղ միջ­նա­դա­րուն ­Պուլ­կա­րիոյ տա­րած­քին հայ­կա­կան հոծ գա­ղութ կար: ­Հա­յաս­տա­նի մէջ Ար­շա­կու­նի­նե­րու թա­գա­ւո­րու­թեան ան­կու­մէն ետք շատ հա­յեր, լքե­լով հայ­րե­նի­քը, հաս­տա­տո­ւե­ցան ­Պալ­քա­նեան շրջան­նե­րուն մէջ: ­Պատ­մու­թեան մէջ յի­շո­ւած է ­Բիւ­զան­դիոյ ­Մո­րիկ կայ­սեր նա­մա­կը պար­սից թա­գա­ւո­րին, ո­րու մէջ կայս­րը խոր­հուրդ կու տար ­Պարս­կաս­տա­նի հա­յե­րը քշե­լու ­Մի­ջին Ա­սիոյ ա­նա­պատ­նե­րը, քան­զի ին­քը Ա­րեւմ­տեան ­Հա­յաս­տա­նի հա­յե­րը ­Պալ­քան­ներ եւ Թ­րա­կիա կ­՚ու­ղար­կէ, քա­նի որ ե­թէ այդ ըմ­բոստ ռազ­միկ­նե­րը (հա­յե­րը) այն­տեղ սպան­նեն, սպան­նած կ­՚ըլ­լան ի­րենց թշնա­մի պուլ­կար­նե­րը, իսկ ե­թէ սպան­նո­ւին, սպան­նո­ւած կ­՚ըլ­լան դար­ձեալ ի­րենց թշնա­մի հա­յե­րը…

Առ­հա­սա­րակ վաղ միջ­նա­դա­րուն, ­Բիւ­զան­դիոյ անվ­տան­գու­թեան կը սպառ­նա­յին սլա­ւո­նա­կան ցե­ղե­րը, ո­րոնք կրնա­յին ­Կոս­տանդ­նու­պո­լի­սը հա­րո­ւա­ծել ­Պալ­քան­նե­րէն: Եւ բիւ­զան­դա­կան կայս­րե­րը մեծ թի­ւով հայ ազ­նո­ւա­կան­ներ եւ զօ­րա­կան­ներ բնա­կե­ցու­ցին ­Պալ­քա­նեան շրջան­նե­րուն մէջ՝ հիւ­սի­սէն ա­պա­հո­վե­լով կայս­րու­թեան մայ­րա­քա­ղա­քին անվտան­գու­թիւ­նը: Եւ միջ­նա­դա­րուն ­Փի­լիպ­պի­կոս ամ­րո­ցը (ներ­կա­յիս Պ­լով­դի­ւը) դար­ձաւ հայ զի­նո­ւո­րա­կա­նու­թեան կեդ­րո­նը:

9րդ ­դա­րուն պուլ­կար­նե­րուն դէմ պա­տե­րազմ­նե­րու ըն­թաց­քին բիւ­զան­դա­կան բա­նա­կին մէջ ծա­ռա­յող հայ զօ­րա­վար­նե­րէն ակ­նա­ռու դար­ձաւ ­Տա­ճատ Ան­ձե­ւա­ցին: Եւ ­Պուլ­կա­րիոյ հա­յու­թիւ­նը այն­քան ստո­ւա­րա­ցաւ, որ հա­յե­րը այն­տեղ նոյ­նիսկ իշ­խա­նու­թեան հա­սան:
­Կամ­սա­րա­կան­նե­րու տոհ­մէն սե­րող ­Սա­մո­ւէլ ­Կոմ­սա­ձագ իշ­խա­նը 997 թ. պուլ­կա­րա­կան գահ բարձ­րա­ցաւ: Ան թա­գա­ւո­րեց մին­չեւ 1014 թ. եւ իր գա­հա­կալ­ման ամ­բողջ ըն­թաց­քին ա­րիւ­նա­հեղ պա­տե­րազմ­ներ մղեց ­Պուլ­կա­րիոյ ան­կա­խու­թեան հա­մար ընդ­դէմ ­Բիւ­զան­դա­կան կայս­րու­թեան, ո­րուն գա­հին նոյն­պէս հայ մը բազ­մած էր:

1014 թ. ­Բիւ­զան­դիան վճռա­կան ճա­կա­տա­մար­տին յաղ­թա­նակ տա­րաւ: ­Վա­սիլ Բ. կայ­սեր հրա­մա­նով տաս­նեակ հա­զա­րա­ւոր պուլ­կա­րա­ցի ռազ­մա­գե­րի­ներ կու­րա­ցո­ւե­ցան եւ ա­զատ ար­ձա­կո­ւե­ցան ­Պուլ­կա­րիա: Այդ մէ­կը ահ ու սար­սափ տա­րա­ծեց ողջ ­Պուլ­կա­րիոյ տա­րած­քին: Այդ ան­մարդ­կա­յին, դա­ժան ա­րար­քին հա­մար ­Բիւ­զան­դիոյ հա­յազ­գի կայսր ­Վա­սիլ Բ. ստա­ցաւ պուլ­կա­րաս­պան մա­կա­նու­նը, իսկ ­Սա­մո­ւէլ ­Կոմ­սա­ձա­գը յա­ւերժ մնաց պուլ­կար ժո­ղո­վուր­դի սի­րե­լին ու հե­րոս­նե­րէն մէ­կը: ­Ցա­ւօք, ­Սա­մուէլ ­Կոմ­սա­ձա­գի ժա­ռանգ­նե­րը գա­հի հա­մար պայ­քա­րին գժտո­ւե­ցան եւ, չկա­րե­նա­լով շա­րու­նա­կել պայ­քա­րը ­Բիւ­զան­դիոյ դէմ՝ անձ­նա­տուր ե­ղան կայս­րին: ­Կայս­րը ­Սա­մո­ւէ­լի որ­դի­նե­րուն կա­լո­ւած­ներ յատ­կա­ցուց ­Յու­նաս­տա­նի մէջ եւ ­Պուլ­կա­րիան ա­ռաւ իր տի­րա­կա­լու­թեան տակ:

­Պուլ­կա­րա­ցի շատ զի­նո­ւո­րա­կան­ներ բիւ­զան­դա­կան բա­նա­կի կազ­մին մէջ մաս­նակ­ցած են ­Հա­յաս­տա­նի դէմ մղո­ւող պա­տե­րազմ­նե­րուն: ­Մաս­նա­ւո­րա­պէս ­Նի­կո­լա ­Պուլ­կա­րը 1042 թ. դէ­պի Ա­նի ար­շա­ւած բիւ­զան­դա­կան բա­նա­կին զօ­րահ­րա­մա­նա­տար­նե­րէն էր:
­Բագ­րա­տու­նեաց թա­գա­ւո­րու­թեան ան­կու­մէն ետք ալ հա­զա­րա­ւոր հա­յեր գաղ­թե­ցին ­Հա­յաս­տա­նէն եւ հաս­տա­տո­ւե­ցան ­Պուլ­կա­րիա: ­Դէ­պի Թ­րա­կիա հա­յե­րու գաղ­թը ծա­ւա­լե­ցաւ յատ­կա­պէս Գ­րի­գոր ­Մա­գիստ­րո­սի կող­մէ ­Թոնդ­րա­կե­ցի­նե­րու եւ Ա­րե­ւոր­դի­նե­րու հա­մայնք­նե­րուն դէմ ձեռ­նար­կած պատ­ժիչ գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րուն պատ­ճա­ռով: ­Փաս­տօ­րէն, հա­յե­րու մի­ջո­ցով ­Պուլ­կա­րիոյ տա­րածք թա­փան­ցե­ցին ա­ղան­դա­ւո­րա­կան շար­ժում­ներ, եւ սկիզբ ա­ռաւ ­Բո­գո­միլ­նե­րու շար­ժու­մը:

­Պուլ­կա­րիոյ մէջ գոր­ծած են նաեւ հայ գրչու­թեան կեդ­րոն­ներ: ­Յայտ­նա­բե­րո­ւած հնա­գոյն ձե­ռա­գի­րը, որ գրո­ւած է ­Պուլ­կա­րիոյ տա­րած­քին, կը վե­րագ­րո­ւի 10րդ ­դա­րուն: ­Շատ հայ ճա­նա­պար­հորդ­ներ ի­րենց ու­ղեգ­րու­թիւն­նե­րուն մէջ անդ­րա­դար­ձեր են ­Պուլ­կա­րիոյ: ­Յատ­կան­շա­կան են ­Սի­մէոն ­Լե­հա­ցիի եւ ­Մար­տի­րոս Ղ­րի­մե­ցիի նո­թե­րը: ­Յատ­կա­պէս վեր­ջինս մռայլ գոյ­նե­րով, նոյ­նիսկ ծաղ­րան­քով կը նկա­րագ­րէ 17րդ ­դա­րու պուլ­կա­րա­կան կեն­ցա­ղը, պուլ­կա­րա­կան գիւ­ղե­րուն եւ քա­ղաք­նե­րուն նիս­տու­կա­ցը:

­Հա­յե­րը մեծ դեր ու­նե­ցած են ­Պուլ­կա­րիոյ հա­սա­րա­կա­կան կեան­քին մէջ: Ա­նոնք նաեւ աշ­խոյժ մաս­նակ­ցու­թիւն ու­նե­ցած են երկ­րի ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րին մէջ: ­Յատ­կա­պէս 1912-1913 թթ.՝ ­Պալ­քա­նեան պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ, ­Պուլ­կա­րիոյ թրքա­կան բա­նա­կին դէմ շատ հա­յեր կը մարտն­չէին ­Գա­րե­գին Նժդե­հի եւ Անդ­րա­նիկ Օ­զա­նեա­նի հրա­մա­նա­տա­րու­թեամբ:
19րդ ­դա­րա­վեր­ջին ­Պուլ­կա­րիոյ մէջ շուրջ 5 հա­զար հայ կը բնա­կէր: 20րդ ­դա­րաս­կիզ­բին ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հե­տե­ւան­քով ­Պուլ­կա­րիոյ հա­յու­թեան թի­ւը հա­սաւ 50 հա­զա­րի: ­Հա­զա­րա­ւոր հայ ըն­տա­նիք­ներ ա­պաս­տան գտան ­Պուլ­կա­րիոյ մէջ:

­Ներ­կա­յիս ­Պուլ­կա­րիոյ մէջ մօ­տա­ւո­րա­պէս 50 հա­զար հայ կ­՚ապ­րի, եւ հա­յե­րը թո­ւա­քա­նա­կով չոր­րորդն են ազ­գա­յին փոք­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րու շար­քին: ­Հա­մայն­քա­յին կեան­քին մէջ կը գոր­ծեն հայ­կա­կան ա­կումբ­ներ, լոյս կը տես­նեն հայ­կա­կան թեր­թեր, Պ­լով­դի­ւի մէջ՝ «­Վա­հան», ­Սո­ֆիա­յի մէջ՝ «Ե­րե­ւան», ­Պուր­կա­սի մէջ՝ «­Հա­յեր»: Իսկ ա­ռա­ջին հայ­կա­կան պար­բե­րա­կա­նը ­Պուլ­կա­րիոյ մէջ՝ «­Յոյս» շա­բա­թա­թեր­թը, տպագ­րո­ւած է դե­ռեւս 1884 թ. Անդ­րա­նիկ Եոա­նէս­կո­ւի խմբագ­րու­թեամբ:

­Դե­ռեւս 19րդ ­դա­րէն այն­տեղ աշ­խու­ժօ­րէն գոր­ծեր են հայ ա­ւան­դա­կան կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րը, մար­զամ­շա­կու­թա­յին միու­թիւն­ներ, հայ ա­ռա­քե­լա­կան ե­կե­ղեց­ւոյ թե­մեր: ­Պուլ­կա­րիոյ մէջ հայ­կա­կան դպրոց­ներ չկան: ­Վառ­նա­յի եւ ­Պուր­կա­սի մէջ կը գոր­ծեն կի­րակ­նօ­րեայ դպրոց­ներ: ­Սա­կայն պուլ­կա­րա­կան քա­նի մը դպրոց­նե­րու մէջ հա­յոց լե­զուն ընդգր­կո­ւած է պե­տա­կան ծրա­գիր­նե­րուն մէջ: ­Ներ­կա­յիս ­Պուլ­կա­րիոյ մէջ կան հայ ա­ռա­քե­լա­դա­ւան գոր­ծող 10 ե­կե­ղե­ցի եւ 2 մա­տուռ, ինչ­պէս նաեւ՝ մի քա­նի հայ ա­ւե­տա­րա­նա­կան ե­կե­ղե­ցի­ներ:

ՎԱՀԷ ԱՆԹԱՆԷՍԵԱՆ - «ԱՆԿԱԽ»