­Ս­տո­րեւ կը հրա­տա­րա­կենք, քա­նի մը բաժին­նե­րով, 1929ի «­Նոր Օր» հրա­տա­րա­կու­թեան «­Յու­նա­հայ ­Տա­րե­գիրք»էն հե­տաքրք­րա­կան պատ­մա­կան յօ­դո­ւած մը, որ կ­’անդ­րա­դառ­նայ Ա­թէ­նա­հայ գա­ղու­թի եւ Ս. Գ­րի­գոր ­Լու­սա­ւո­րիչ ե­կե­ղեց­ւոյ հիմ­նադ­րու­թեան

Ար­մե­նակ ­Տէր-­Յա­կո­բեան - Ա. մաս

­Նա­խա­բան

Ա­թէն­քի եւ ­Բի­րէա­յի հայ գա­ղու­թին եւ Ս. Գ­րի­գոր ­Լու­սա­ւո­րիչ ե­կե­ղեց­ւոյ պատ­մու­թիւ­նը պատ­րաս­տե­լը բա­ւա­կան դժո­ւա­րին աշ­խա­տու­թիւն մըն է, նկա­տի ու­նե­նա­լով պա­հան­ջո­ւած տո­ւեալ­նե­րու չգո­յու­թիւ­նը, կա­նո­նա­ւոր ար­ձա­նագ­րու­թեանց պա­կա­սը եւ զա­նա­զան մար­մին­նե­րու ան­հոգ ու թոյլ վե­րա­բե­րու­մը՝ կա­տա­րո­ւած աշ­խա­տու­թեանց յի­շա­տա­կու­թեան մա­սին։
Ա­հա այս պատ­ճառ­նե­րով ներ­կայ աշ­խա­տու­թիւ­նը կ­’ըլ­լայ ա­ւե­լի ամ­փոփ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն մը, ա­պա­գայ պատ­մագ­րին հայ­թայ­թե­լով բա­ւա­կա­նա­չափ ա­տաղձ, կա­տա­րեալ կեր­պով պատ­րաս­տե­լու հա­մար հել­լէ­նա­հայ գա­ղու­թին եւ Ս. Գ­րի­գոր ­Լու­սա­ւո­րիչ ե­կե­ղեց­ւոյ պատ­մու­թիւ­նը, մին­չեւ մեր օ­րե­րը։
­Ներ­կայ աշ­խա­տա­սի­րու­թեանս ըն­թաց­քին աչ­քի առ­ջեւ ու­նե­ցայ զա­նա­զան շրջան­նե­րու Թաղ. Խոր­հուրդ­նե­րու գոր­ծու­նէու­թիւ­նը՝ հիմ­նո­ւե­լով գո­յու­թիւն ու­նե­ցող ար­ձա­նագ­րու­թեանց վրայ, ո­րոնք կը սկսին 1900 թո­ւա­կա­նէն։

1922ին Իզ­մի­րի գաղ­թա­կա­նու­թեան ժա­մա­նու­մով Թաղ. Խոր­հուր­դին գոր­ծու­նէու­թիւ­նը կը սահ­մա­նա­փա­կո­ւի Ս. Գ­րի­գոր ­Լու­սա­ւո­րիչ ե­կե­ղեց­ւոյ մա­տա­կա­րա­րու­թեան մէջ եւ վերջ կը գտնէ ա­նոր հա­մա­գա­ղու­թա­յին եւ քա­ղա­քա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը։ Իզ­մի­րի ա­ռաջ­նորդ ­Դու­րեան Եպս.ի եւ տեղ­ւոյն ­Քա­ղաք. եւ ­Գա­ւառ. ժո­ղով­նե­րու Ա­թէնք ժա­մա­նու­մով, ազգ. կեան­քը նոր կազ­մա­կեր­պու­թիւն կը ստա­նայ, ո­րով յար­մար նկա­տե­ցինք պատ­մու­թեանս վեր­ջը նկա­տել 1922 թո­ւա­կա­նը, ան­կից աս­դին կա­տա­րո­ւած գոր­ծառ­նու­թիւն­նե­րը նկա­տե­լով նոր շրջան մը, ա­ռան­ձին ու­սում­նա­սի­րու­թեան ար­ժա­նի։

­Սոյն ու­սում­նա­սի­րու­թեանս ըն­թաց­քին ին­ծի ա­ջա­կից եղան ­Գան­տիոյ ներ­կայ հո­գե­ւոր հո­վիւ եւ հել­լէ­նա­հայ գա­ղու­թի ա­ռա­ջին հիմ­նա­դիր Տ. ­Գա­րե­գին Ծ.Վրդ. Արծ­րու­նի, ­Տեարք Ա. Եա­զը­ճեան, ­Գը­լը­ճեան եղ­բայր­ներ՝ իբր հին գա­ղու­թի ան­դամ, որ գլխա­ւո­րա­բար Ս. Գ­րի­գոր ­Լու­սա­ւո­րիչ ե­կե­ղեց­ւոյ թղթած­րար­նե­րը ան­վե­րա­պա­հօ­րէն տրա­մադ­րեց եւ գլխա­ւոր օ­ժան­դա­կը հան­դի­սա­ցաւ այս աշ­խա­տու­թեան։
­Հե­տե­ւա­բար պար­տա­կա­նու­թիւն կը զգամ հրա­պա­րա­կաւ յայտ­նելու խոր շնոր­հա­կա­լու­թիւն­ներս բո­լո­րին, ո­րով կրցայ սոյն ու­սում­նա­սի­րու­թիւ­նը ըստ բա­ւա­կա­նին խո­րաց­նել եւ հան­րու­թեան ներ­կա­յաց­նե­լու ար­ժա­նի դարձ­նել։
Ա. Տ. Յ.

­Հին ­Կեան­քը

Ի ձե­ռին ու­նե­ցած դոյզն տե­ղե­կու­թիւն­ներ կա­տա­րեալ կեր­պով թոյլ չեն տար պատ­կե­րաց­նե­լու հել­լէ­նա­հայ գա­ղու­թին կազ­մու­թեան նախ­նա­կան շրջա­նը։
­Դա­րե­րու պատ­մու­թե­նէն գի­տենք թէ բազ­մա­թիւ ա­ռեւտ­րա­կան­ներ, ու­սա­նող­ներ եւ նոյ­նիսկ գե­րի­ներ, թէ՛ կռա­պաշ­տու­թեան եւ թէ քրիոս­տո­նէա­կան շրջան­նե­րուն այ­ցե­լած են Ա­թէնք, տա­րի­նե­րով հոն մնա­ցած, ու­սած, ճար­տա­սա­նած, ա­ռանց ո­րե­ւէ շեշ­տո­ւած հետք մը ձգե­լու։ Ե­կե­ղե­ցա­կան ու­րոյն կազ­մա­կեր­պու­թեան մը յի­շա­տա­կու­թիւ­նը կ­’ան­գի­տա­նանք նոյ­նիսկ թուր­քե­րու տի­րա­պե­տու­թեան շրջա­նին։ ­Հա­ւա­նա­բար այդ ա­տեն­նե­րը ե­ղած են գաղ­թի հո­սանք­ներ Կ­րէ­տէի եւն.ի նման, կազ­մո­ւած են գիւ­ղեր ­Քոր­ֆո­ւի Ար­մէ­նի­տէ­սի պէս, ո­րոնք դա­րե­րու ըն­թաց­քին ձու­լո­ւած են տե­ղա­կան տար­րին մէջ, կորսնց­նե­լով նոյ­նիսկ ի­րենց ծա­գու­մին պարզ յի­շա­տա­կու­թիւ­նը։

Խղ­ճա­միտ ու­սում­նա­սի­րու­թեամբ մը կա­րե­լի պի­տի ըլ­լայ ե­րե­ւան բե­րել հին հայ գա­ղու­թի մը մնա­ցորդ­նե­րը, օ­տա­րա­ցած սե­րունդ­նե­րու պատ­մու­թիւ­նը դա­սա­ւո­րել եւ ե­րե­ւան հա­նել հայ գաղ­թա­կա­նու­թեան բուն թո­ւա­կանն ու շրջա­նը։
­Ներ­կայ աշ­խա­տու­թեանս պա­հուն հար­կադ­րո­ւած եմ ամ­փո­փո­ւելու Ա­թէն­քի հայ գա­ղու­թին պատ­մու­թեան սահ­ման­նե­րուն մէջ՝ օգ­տո­ւե­լով Տ. ­Գա­րե­գին Ծ.Վրդ. Արծ­րու­նիի ծա­նօ­թու­թիւն­նե­րէն, ո­րոնց­մէ յայտ­նի կ­’ըլ­լայ, թէ ա­թէ­նա­հայ գա­ղու­թը սկսած է կազ­մո­ւիլ ­Սուլ­թան Ապ­տիւլ Ա­զի­զի սպա­նու­թեան վեր­ջին շրջա­նին։
«­Հին հայ գա­ղու­թը՝ Ա­թէնք եւ ­Բի­րէա, հա­զիւ երկ­վե­ցեակ մը հա­յե­րէ կը բաղ­կա­նար։ Ա­սոնք մեծ մա­սամբ ­Սուլ­թան Ապ­տիւլ Ա­զի­զի ծա­ռա­յու­թեան մէջ գտնո­ւող­նե­րէն էին, ո­րոնք ի­րենց վե­հա­պե­տին սպանու­թեամբ եւ զզո­ւե­լով երկ­րին յու­զում­նա­լից վի­ճա­կէն ու վախ­նա­լով անձ­նա­կան հե­տապն­դում­նե­րէ, իբր ա­պա­հով վայր ա­պաս­տա­նած են Ա­թէնք, ըստ ի­րենց յայ­տա­րա­րու­թեանց։
Այդ ան­ձերն էին՝
­Տոքթ. ­Կա­րա­պետ Ա­ղա­բե­կեան, եղ­բայր՝ նշա­նա­ւոր ­Մար­կոս Ա­ղա­բե­կեա­նի, պոլ­սե­ցի, ­Սուլ­թա­նին անձ­նա­կան ա­տամ­նա­բոյժ, վկա­յեալ բարձր տիբ­լո­մով, սաա­տէթ­լու աս­տի­ճա­նով եւ շքան­շա­նով պա­տո­ւեալ։ Ա­թէն­քի մէջ եւս պա­լա­տան ա­տամ­նա­բոյժ։
­Կա­րա­պետ ա­ղա ­Սէ­ֆէ­րեան, պոլ­սե­ցի, ­Պա­լա­թէն, տէ­յիր­մէն­ճի, հան­դերձ ըն­տա­նեօք։

­Մի­քա­յէլ աղա եւ ըն­տա­նի­քը, պոլ­սե­ցի, ­Պա­լա­թէն, հա­շա­ճի կայս, պա­լա­տան եւ ձու­լիչ։
­Մին­չեւ 1882 Ա­թէն­քի մէջ գո­յու­թիւն ու­նե­ցած են վե­րո­յի­շեալ քա­նի մը ըն­տա­նիք­նե­րը, տաս­նը­մէկ ան­դամ­նե­րով։ ­Նոյն ա­տեն ­Կորն­թո­սի ջրանց­քի շի­նու­թեան առ­թիւ մէկ քա­նի հա­զար մշե­ցի հայ գո­րծա­ւոր­ներ կը փո­խադ­րո­ւին ­Կորն­թոս, ո­րոնք ծան­րա­ծանր աշ­խա­տան­քի տակ մեծ մա­սամբ կը փճա­նան։ ­Շա­տեր կը մեռ­նին, ո­մանք կ­’ա­մուս­նա­նան օ­տար կի­նե­րու հետ եւ մաս մըն ալ կը վե­րա­դառ­նայ իր ծննդա­վայ­րը։ Ա­սոնք ի­րենց հետ ու­նե­ցած են ե­րեք հո­գե­ւոր պաշ­տօ­նեայ, մշե­ցի (մին ­Մու­սայ պէ­յի հար­ցին առ­թիւ ծա­նօթ Տ. ­Դե­մետր քհնյ.), ո­րոնք մէկ քա­նի տա­րո­ւան մէջ կլո­րիկ հարս­տու­թիւն մը դի­զե­լէ յե­տոյ, լքած են ի­րենց հօ­տը եւ հայ­րե­նիք վե­րա­դար­ձած։

Լ­սած եմ, թէ ­Կորն­թո­սի մէջ հա­յե­րը ու­նե­ցած են ի­րենց ա­ղօ­թա­րա­նը, որ փա­կո­ւած է քա­հա­նա­նե­րու հե­ռա­ցու­մով եւ այդ բազ­մու­թիւ­նը կոր­սո­ւած է աս­տան­դա­կան։ 1893ին ա­նոնց­մէ մաս մը ես տե­սայ Ա­թէն­քի փո­ղոց­նե­րուն մէջ, ո­րոնք կը մու­րա­յին կէս հա­յե­րէն եւ կէս յու­նա­րէն ան­հասկ­նա­լի լե­զո­ւով մը։
­Մինչ 1893ին ­Կորն­թո­սի ջրանց­քին ա­ւարտ­մամբ մաս մը հա­յեր կը ցրո­ւէին ­Յու­նաս­տա­նի զա­նա­զան քա­ղաք­նե­րը ա­ռանց հետք մը թո­ղե­լու, ­Պոլ­սոյ ­Պա­պը Ա­լիի ցոյ­ցե­րը եւ ին­նի­սու­նա­կան թուա­կա­նի դէպ­քե­րը նոր գաղ­թա­կան­ներ կը նե­տէին ­Հել­լա­դա­յի ա­փուն­քը։
Ա­սոնց մէջ կը գտնո­ւէին՝
Ա­լէ­քօ Եա­զը­ճեան, պոլ­սե­ցի, ճար­տար ոս­կե­րիչ։
­Սե­րով­բէ ­Կիւր­ճեան, կե­սա­րա­ցի, լու­սան­կա­րիչ, անգլ. հիւ­պա­տո­սա­րա­նին եւ նա­ւա­տոր­մին, քաջ անգ­լիա­գէտ։
­Լե­ւոն ­Պէ­րէք­ճեան, պոլ­սե­ցի, ­Ռո­պերթ Քո­լէ­ճէ շրջա­նա­ւարտ, լե­զո­ւա­գէտ գոր­գա­վա­ճառ, հնա­գէտ յու­նա­կան ար­քա­յա­կան ըն­տա­նի­քին։

­Ռէ­թէոս ­Պէր­պէ­րեան, ա­րաբ­կիր­ցի, տպա­րա­նա­տէր եւ «­Միու­թիւն» թեր­թի խմբա­գիր։ Հ­րա­տա­րա­կիչ ­Շէվ­քէթ փա­շա­յի Ա­թէնք հրա­տա­րա­կած «­Լա­թան» թուր­քե­րէն թեր­թին։
­Սի­մոն ­Մա­նի­կեան, արմ­տան­ցի, սրճա­վա­ճառ ­Բի­րէա։
­Ռու­բէն եւ Գ­րի­գոր ­Չէօմ­լէկ­ճեան, դեր­ձակ եւ ծխա­փող շի­նող։
­Թո­րոս ­Սա­րայ­տա­րեան, ­Պորլ­սէն, դեր­ձակ։
­Սա­մա­թիա­ցի ­Գա­զան­ճը Անդ­րէաս, երզն­կա­ցի սրճա­վա­ճառ ­Գէորգ եւ ­Սա­մա­թիա­ցի նա­ւա­վար ­Լե­ւոն։ Այս վեր­ջի­նը ար­տա­սահ­ման մեկ­նե­լու հա­մար ­Բի­րէա հան­դի­պող հա­յե­րը զա­նա­զան չա­րա­շա­հու­թիւն­նե­րով կո­ղոպ­տած ըլ­լա­լուն հա­մար տխուր ա­նուն մը թո­ղած է։
Ինն­իսու­նա­կան թո­ւա­կան­նե­րուն հո­գե­ւոր պաշ­տօ­նեա­յի մը գո­յու­թեան եւ կամ ե­կե­ղե­ցա­կան պաշ­տա­մուն­քի մը կա­տար­ման պա­րա­գա­նե­րը մութ կը մնան։ 1902 ­Նոյ. 6 թո­ւա­կա­նով ­Կա­լա­ցի հո­վիւ ­Տէր ­Ղե­ւոնդ քհնյ. ­Փա­փա­զեա­նէ ե­կած նա­մա­կի մը մէջ հե­տե­ւեալ տո­ղե­րը կը կար­դանք. «Ան­ծա­նօթ չէ ինձ Ա­թէնք եւ մա­նա­ւանդ նոյն ժա­մա­նա­կի (1889) ազ­գայ­նոց կող­մէ ցոյց տրո­ւած հա­մակ­րա­կան ասպն­ջա­կա­նու­թիւ­նը, որ ե­րախ­տա­գի­տա­կան ան­փո­խա­րի­նե­լի յի­շա­տակ­ներ թո­ղած է, եւ որ եր­բեք սրտիս խո­րէն չեղ­ծա­նիր...»։

­Հա­ւա­նա­բար Տ. ­Ղե­ւոնդ քհնյ. Ա­թէն­քի մէջ պաշ­տա­մունք կա­տա­րած եւ են­թա­կայ ե­ղած է գուր­գու­րան­քի, սա­կայն ա­մէն բան ան­յայտ կը մնայ, այդ շրջա­նէն վե­րապ­րող գո­յու­թիւն չու­նե­նա­լուն պատ­ճա­ռով։
Տ. Արծ­րու­նի Վրդ. կը շա­րու­նա­կէ. «­Հետզ­հե­տէ ծան­րա­ցող թրքա­կան մթնո­լոր­տէն խու­ճա­պա­հար Ա­թէնք կ­’ա­պաս­տա­նին ­Տիգ­րան Եալ­տըզ­ճեան եւ ըն­տա­նի­քը, ծխա­վա­ճառ ­Ճա­նիկ ա­ղա եւ ըն­տա­նի­քը, ձու­լիչ Ա­լեք­սան ­Գը­լը­ճեան եւ եղ­բայր­նե­րը ­Մի­րի­ճան եւ ­Յա­րու­թիւն, ոս­կե­րիչ ձու­լիչ Մկր­տիչ եւ Ար­շակ ­Մա­նու­կեան, բե­րա­ցի գլխար­կա­գործ Ար­տա­շէս ­Պա­տո­ւէ­րեան, լու­սան­կա­րիչ պոլ­սե­ցի ­Պօ­ղոս եւ Գ­րի­գոր ­Գալ­ֆա­յեան, ­Թե­սա­ղո­նի­կէի Ի­տա­տիէի ու­սու­ցիչ Ա­րամ ­Բագ­րատ կամ ­Մագ­սուտ ­Խան­ճեան, պոլ­սե­ցի փո­րագ­րիչ Ա­շոտ ­Բա­լա­յեան եւ սա­մա­թիա­ցի սէ­տէֆ­ճի ­Խա­չիկ»։

Իսկ 1896ի ջար­դե­րու պա­հուն ­Բի­րէա եւ Ա­թէնք հաս­նող հա­զա­րա­ւոր գաղ­թա­կան­նե­րու մա­սին ոչ մէկ ո­րոշ ար­ձա­նագ­րու­թիւն եւ տե­ղե­կու­թիւն գո­յու­թիւն ու­նի, բա­ցի ծա­նօթ եր­գի­ծա­բան Ե­րո­ւանդ Օ­տեա­նի ՏԱՍՆԵՐԿՈՒ ՏԱՐԻ ՊՈԼՍԷՆ ԴՈՒՐՍ ­Յու­նաս­տա­նի մէջ ու­նե­ցած իր կեան­քի յի­շա­տա­կու­թե­նէն։ Այդ շրջա­նի մա­սին կը քա­ղենք հե­տե­ւեալ տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը։
«­Ժի­րոնտ, որ պան­քա մտնող դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րը կը փո­խադ­րէր, խարսխեց ­Բի­րէա­յի առ­ջեւ։ Օսմ. Պան­քան կո­խե­լու լու­րը յոյն թեր­թե­րու մէջ մեկ­նա­բա­նու­թեանց դուռ բա­ցած էր։ ­Հայ գա­ղու­թը եւ զա­նա­զան փախս­տա­կան­ներ՝ ի­մա­նա­լով օ­րո­ւան հե­րոս­նե­րուն ժա­մա­նու­մը, նա­ւակ­նե­րու մէջ լե­ցո­ւած կը շրջա­պա­տեն ­Ժի­րոն­տը։ ­Դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րը եւ ես քով քո­վի շա­րո­ւած ենք կամր­ջա­կին վրայ։ ­Վա­րէն ծա­փե­րու եւ կեց­ցէ­նե­րու տա­րա­փը կը սկ­սի, ո­րոնց մէջ կար նաեւ Ար­մէն Գա­րօն, որ քա­նի մը շա­բաթ ա­ռաջ ե­կած էր Ա­թէնք։

«... Ի­տա­լա­ցի թղթա­կից մը, ո­րուն հետ բա­րե­կա­մա­ցեր էինք եւ որ ջար­դե­րու օ­րը ­Պո­լիս հա­սած ըլ­լա­լով, ա­ռանց ցա­մաք ել­լե­լու Ա­թէնք մեկ­նած էր, միա­սին ցա­մաք ե­լանք եւ այ­ցե­լե­ցինք յու­նա­կան թեր­թե­րու՝ էս­թիա, Աք­րո­փո­լիս, Սք­րիբ, ­Քե­րիի խմբագ­րա­տու­նե­րը, ուր սի­րա­լիր ըն­դու­նե­լու­թիւն մը ը­րին ին­ծի, եւ ման­րա­մաս­նօ­րէն պատ­մել տո­ւին կա­տա­րո­ւած դէպ­քե­րը։
­Յա­ջորդ օ­րը թեր­թե­րը նոյ­նու­թեամբ կը հրա­տա­րա­կէին յայ­տա­րա­րու­թիւն­ներս։ Երբ պան­դոկ վե­րա­դար­ձայ, հան­դի­պե­ցայ հնչա­կեան Անդ­րէաս ­Մի­նա­սեա­նի, Բա­րե­պաշտ ա­նու­նով հան­րա­ծա­նօթ։ ­Յա­ջորդ օ­րը հան­դի­պե­ցայ երզն­կա­ցի հա­րուստ վա­ճա­ռա­կան ­Տէր Ս­տե­փա­նեա­նի, ­Զա­րեհ ­Գո­չեա­նի, պա­տո­ւե­լի Ն­շան ­Քէ­շի­շեա­նի, հնչա­կեան ­Սի­մոն ­Մա­նի­կեա­նի՝ որ «հա­յոց դես­պան» կը կո­չո­ւէր։

«Ա­թէնք ժա­մա­նե­լէս շա­բաթ մը վերջ ­Պոլ­սէն բազ­մա­թիւ գաղ­թա­կան­ներ կը ժա­մա­նէին, ո­րոնց թի­ւը ա­միս մը վերջ հա­զա­րի կը հաս­նէր։ Ա­սոնք ա­ւուր հա­ցի կա­րօտ էին։ ­Զա­նոնք պատս­պա­րե­լու հա­մար յանձ­նա­ժո­ղով մը կազ­մե­ցինք ես, ­Սե­րով­բէ ­Կիւր­ճեան, ­Կա­րա­պետ ­Կա­րա­պե­տեան, ­Բա­րե­պաշտ Զ. ­Դո­չեան, ­Սի­մոն ­Մա­նի­կեան, պա­տուե­լի ­Քէ­շի­շեան, Մագ­սուտ ­Խան­ճեան, Գ­րի­գոր ­Գալ­ֆա­յեան, ­Ռէ­թէոս ­Պէր­պէ­րեան՝ ­Միու­թիւն ամ­սա­թեր­թին տէրն ու տնօ­րէ­նը։
Ա­ռա­ջին գոր­ծեր­նիս ե­ղաւ ա­նոնց հա­մար պատս­պա­րան գտնե­լու հո­գը եւ ո­րո­շո­ւե­ցաւ դի­մում կա­տա­րել վար­չա­պետ Պ. ­Տէ­լիեա­նի­սի։

«... ­Սի­րա­լիր ըն­դու­նե­լու­թե­նէ մը ետք հրա­հանգ տո­ւաւ ան­մի­ջա­պէս յի­սուն զի­նո­ւո­րա­կան վրան­ներ հաս­տա­տել ­Ֆա­լի­րո­յի դաշ­տին մէջ, խնդրե­լով որ զա­նոնք լաւ գոր­ծա­ծենք, քա­նի որ նոր են։
«Պ. ­Տէ­լիեա­նիս մեր հան­դէպ իր մար­դա­սի­րու­թիւ­նը քա­նիցս ցոյց տո­ւաւ։
«Ան­կեղծ ըլ­լա­լու հա­մար պէտք է ը­սեմ, թէ ոչ միայն վար­չա­պե­տը, այլ նաեւ յոյն ժո­ղո­վուրդն ու կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը խիստ բա­րեա­ցա­կամ գտնո­ւե­ցան հայ փախս­տա­կան­նե­րու մա­սին։

Շարունակելի