­Գեր­մա­նիո­յ խորհր­դա­րա­նը ­Յու­նի­ս 2ին ըն­դու­նեց Ք­րիս­տոնեայ­Դե­մոկ­րա­տա­կան եւ Ք­րիս­տոնեայ-­Սո­ցիա­լա­կան ­Միու­թիւն­նե­րի (Ք.Դ.Մ.-Ք.Ս.Մ.), ­Գեր­մա­նիո­յ ­Սո­ցիալ-­Դե­մոկ­րա­տա­կան ­Կու­սակ­ցու­թեան (Գ.Ս.Դ.Կ.) եւ ­Դաշ­նու­թիւն 90-­Կա­նաչ­ներ խմբակ­ցու­թիւն­նե­րու կող­մէ ներ­կա­յա­ցո­ւած բա­նա­ձե­ւը, ո­ր 101 տա­րի ա­ռաջ հա­յե­րու եւ

այլ քրիս­տո­նեայ փոք­րա­մաս­նու­թիւն­ներու նկատ­մամբ ի­րա­գոր­ծո­ւած տե­ղա­հա­նու­թիւն­ներն ու կո­տո­րած­նե­րը ճա­նչցած է որ­պէս ­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն: ­Կը ներ­կա­յաց­նենք բա­նա­ձե­ւի արեւելահա­յե­րէն թարգ­մա­նու­թիւ­նը։

1915 եւ 1916 թթ. հա­յե­րի եւ այլ քրիս­տո­նեայ
փոք­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րի դէմ ի­րա­գոր­ծո­ւած
­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ո­գե­կո­չումն ու յի­շա­տա­կը

­Բուն­դես­թա­գը ցան­կա­նում է հե­տե­ւեալ բա­նա­ձեւն ըն­դու­նել.
­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գը խո­նարհ­ւում է Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թիւ­նում ա­ւե­լի քան 101 տա­րի ա­ռաջ հա­յե­րի եւ այլ քրիս­տո­նեայ փոք­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րի նկատ­մամբ ի­րա­գոր­ծո­ւած տե­ղա­հա­նու­թիւն­նե­րի եւ կո­տո­րած­նե­րի զո­հե­րի առ­ջեւ: ­Նա դա­տա­պար­տում է ժա­մա­նա­կի ե­րիտ­թուր­քա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան յան­ցա­գոր­ծու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք յան­գեց­րին հա­յե­րի գրե­թէ լիա­կա­տար բնաջնջ­մա­նը Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թիւ­նում: ­Նոյն ճա­կա­տագ­րին ար­ժա­նա­ցան նաեւ այլ քրիս­տո­նեայ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի խմբեր՝ յատ­կա­պէս ա­սո­րի-ա­րա­մէա­ցի եւ քաղ­դէա­ցի քրիս­տո­նեա­նե­րը:

­Ժա­մա­նա­կի ե­րիտ­թուր­քա­կան ռե­ժի­մի (վար­չա­կար­գի) յանձ­նա­րա­րու­թեամբ 1915թ. Ապ­րի­լի 24ին Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թիւ­նում սկսո­ւեց մէկ մի­լիո­նից ա­ւե­լի ազ­գու­թեամբ հայ բնակ­չու­թեան ծրագ­րո­ւած տե­ղա­հա­նումն ու բնաջն­ջու­մը: Ն­րանց ճա­կա­տա­գի­րը որ­պէս վառ օ­րի­նակ է հան­դի­սա­նում զան­գո­ւա­ծա­յին բնաջն­ջում­նե­րի, էթ­նիկ (ազ­գա­յին) զտում­նե­րի, տե­ղա­հա­նում­նե­րի, այլ ցե­ղաս­պա­նու­թիւն­նե­րի պատ­մու­թեան հա­մար, ո­րոնց զար­հու­րե­լի կնիքն է կրում 20րդ ­դա­րը:

Ընդ ո­րում մենք գի­տենք ­Հո­լո­քոս­թի բա­ցա­ռի­կու­թիւ­նը, ո­րի հա­մար ­Գեր­մա­նիան մեղք ու պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւն է կրում:
­Բուն­դես­թա­գը ցա­ւում է ­Գեր­մա­նա­կան ­Կայս­րու­թեան ան­փա­ռու­նակ դե­րի հա­մար, ո­րը որ­պէս Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան գլխա­ւոր ռազ­մա­կան դաշ­նա­կից, չնա­յած հա­յե­րի կազ­մա­կեր­պո­ւած տե­ղա­հա­նում­նե­րի եւ բնաջնջ­ման մա­սին նաեւ գեր­մա­նա­ցի դի­ւա­նա­գէտ­նե­րի եւ մի­սիո­նար­նե­րի կող­մից հա­ղոր­դո­ւած միան­շա­նակ տե­ղե­կու­թիւն­նե­րին, ան­գամ չփոր­ձեց կա­սեց­նել մարդ­կու­թեան դէմ ի­րա­գոր­ծո­ւող այդ յան­ցա­գոր­ծու­թիւ­նը: Այս ո­գե­կոչ­մամբ ­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գը ար­տա­յայ­տում է իր յա­տուկ յար­գան­քը երկ­րագն­դի թե­րեւս հնա­գոյն քրիս­տո­նեայ ժո­ղովր­դի հան­դէպ:

­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գը ամ­րագ­րում է իր 2005 թո­ւա­կա­նին ըն­դու­նած բա­նա­ձե­ւը (տպ. փստթղթ. 15/5689), ո­րը նո­ւի­րո­ւած էր ինչ­պէս զո­հե­րի յի­շա­տա­կին, այն­պէս էլ ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րի պատ­մա­կան գնա­հա­տա­կա­նին՝ նպա­տակ ու­նե­նա­լով նպաս­տել թուր­քե­րի եւ հա­յե­րի մի­ջեւ հաշ­տու­թեա­նը:

100ա­մեա­կի կա­պակ­ցու­թեամբ 2015թ. Ապ­րի­լի 24ին ­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գում տե­ղի ու­նե­ցած յա­տուկ նիս­տի ըն­թաց­քում, բո­լոր խմբակ­ցու­թիւն­նե­րից ե­լոյթ ու­նե­ցող­նե­րը, եւ յատ­կա­պէս Գ.Դ.Հ. նա­խա­գահն այդ քննարկ­ման նա­խօ­րեա­կին, դա­տա­պար­տե­ցին հա­յե­րի նկատ­մամբ ի­րա­գոր­ծո­ւած ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը՝ ո­գե­կո­չե­ցին զո­հե­րին եւ հաշ­տու­թեան կոչ ա­րե­ցին: ­Գեր­մա­նա­կան ­Կայս­րու­թիւ­նը մեղ­սա­կից է ե­ղել այդ ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րին:

­Բուն­դես­թա­գը խոս­տո­վա­նում է, որ ­Գեր­մա­նիան յա­տուկ պատ­մա­կան պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւն է կրում այդ հար­ցում: ­Դա իր հետ բե­րում է նաեւ հա­յե­րին եւ թուր­քե­րին օգ­նե­լու պար­տա­կա­նու­թիւ­նը՝ ան­ցեա­լի ան­դունդ­նե­րը յաղ­թա­հա­րե­լու եւ հաշ­տու­թեան ու փոխ-ըմբռն­ման ու­ղի­ներ փնտռե­լու գոր­ծում: ­Հաշ­տեց­ման այս գոր­ծըն­թա­ցը վեր­ջին տա­րի­նե­րին շտապ նոր խթան­նե­րի կա­րիք ու­նի:

­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գը յար­գան­քի տուրք է մա­տու­ցում ոչ միայն ա­նե­րե­ւա­կա­յե­լի դա­ժան յան­ցա­գոր­ծու­թեան զո­հե­րի յի­շա­տա­կին, այ­լեւ այն բո­լոր ան­ձանց, ո­րոնք Օս­մա­նեան եւ ­Գեր­մա­նա­կան ­Կայս­րու­թիւն­նե­րում 100 տա­րի ա­ռաջ դժո­ւա­րին պայ­ման­նե­րում եւ ի­րենց կա­ռա­վա­րու­թիւն­նե­րի ընդ­դի­մու­թեան պա­րա­գա­յում տար­բեր մի­ջոց­նե­րով ա­մէն ինչ ա­րե­ցին հայ կա­նանց, ե­րե­խա­նե­րին եւ տղա­մարդ­կանց փրկե­լու հա­մար:

Այ­սօր ­Գեր­մա­նիա­յի դպրո­ցա­կան, հա­մալ­սա­րա­նա­կան եւ քա­ղա­քա­կան կրթու­թեան առ­ջեւ պար­տա­կա­նու­թիւն է ծա­ռա­նում՝ ու­սում­նա­կան ծրագ­րե­րում եւ նիւ­թե­րում ընդգր­կել հա­յե­րի տե­ղա­հան­ման եւ բնաջնջ­ման պատ­մու­թիւ­նը որ­պէս 20րդ ­դա­րի էթ­նիկ բա­խում­նե­րի պատ­մու­թեան մաս՝ ա­ւան­դե­լով այն գա­լիք սե­րունդ­նե­րին: Այդ հար­ցում կա­րե­ւոր դեր ու­նեն կա­տա­րե­լու յատ­կա­պէս Գ.Դ.Հ.ի երկ­րա­մա­սե­րը:

­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թագն հա­մա­րում է, որ տե­ղա­հա­նում­նե­րի եւ կո­տո­րած­նե­րի զոհ դար­ձած հա­յե­րի ո­գե­կո­չու­մը՝ հա­շո­ւի առ­նե­լով ­Գեր­մա­նիա­յի դե­րը եւ նկա­տի ու­նե­նա­լով նիւ­թի ներ­կա­յա­ցու­մը հայ­կա­կան ու թուր­քա­կան ծա­գում ու­նե­ցող հա­մա­քա­ղա­քա­ցի­նե­րին, նպաս­տում է նաեւ նրանց հա­մախմբ­մանն ու հա­մա­տեղ խա­ղաղ հա­մա­կե­ցու­թեա­նը:

­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գը ող­ջու­նում է նաեւ ­Թուր­քիա­յի գի­տա­կան, հա­սա­րա­կա­կան, ա­րո­ւես­տի ու մշա­կոյ­թի բնա­գա­ւառ­նե­րում այն նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րի եւ ներդ­րում­նե­րի ա­ճը, ո­րոնք ուղ­ղո­ւած են հա­յե­րի նկատ­մամբ ի­րա­գոր­ծո­ւած յան­ցա­գոր­ծու­թեան քննու­թեանն ու թուր­քե­րի եւ հա­յե­րի մի­ջեւ հաշ­տեց­մա­նը:
­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գը շա­րու­նա­կում է խրա­խու­սել Գ.Դ.Հ. կա­ռա­վա­րու­թեա­նը՝ 1915թ. հա­յե­րի դէմ ի­րա­գոր­ծո­ւած տե­ղա­հա­նում­նե­րի եւ կո­տո­րած­նե­րի զո­հե­րի ո­գե­կոչ­մանն ու վե­րաի­մաս­տա­ւոր­մանն ու­շադ­րու­թիւն յատ­կաց­նե­լու գոր­ծում: ­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գը ող­ջու­նում է նաեւ հար­ցի ար­ծարծ­մանն ու օ­ժան­դա­կու­թեանն ուղ­ղո­ւած իւ­րա­քան­չիւր նա­խա­ձեռ­նու­թիւն:

­Գեր­մա­նիա­յի սե­փա­կան պատ­մա­կան փոր­ձը ցոյց է տա­լիս, թէ որ­քան դժո­ւար է իւ­րա­քան­չիւր հա­սա­րա­կու­թեան հա­մար՝ անդ­րա­դառ­նալ իր պատ­մու­թեան մութ է­ջե­րին: Այ­սու­հան­դերձ, պատ­մու­թեան ա­նա­չառ հե­տա­զօ­տու­մը թե­րեւս հաշ­տու­թեան ա­մե­նա­կա­րե­ւոր հիմքն է հան­դի­սա­նում ինչ­պէս տո­ւեալ հա­սա­րա­կու­թեան ներ­սում, այն­պէս էլ նրա ու­րիշ­նե­րի հետ ու­նե­ցած յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի մէջ: Ընդ ո­րում այս­տեղ պէտք է տար­բե­րել ոճ­րա­գործ­նե­րի կող­մից գոր­ծո­ւած մեղ­քը եւ այ­սօր ապ­րող մարդ­կանց կրած պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նը: ­Բա­ցի այդ, ան­ցեա­լի ո­գե­կո­չու­մը նա­խազ­գու­շաց­նում է մեզ ար­թուն մնալ եւ խո­չըն­դո­տել իւ­րա­քան­չիւր քայ­լի, որ վերս­տին կա­րող է սպառ­նալ մարդ­կանց ու ժո­ղո­վուրդ­նե­րին:

­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գը տե­ղեակ է ­Հա­յաս­տա­նի եւ ­Թուր­քիա­յի կող­մից 2005 թո­ւա­կա­նից ի վեր նա­խա­ձեռ­նո­ւող մեր­ձեց­ման փոր­ձե­րից եւ կոչ է ա­նում թէ՛ ո­գե­կոչ­ման եւ թէ միջ-պե­տա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի կար­գա­ւոր­ման հար­ցե­րում քայ­լեր կա­տա­րե­լու: Այ­դու­հան­դերձ եր­կու պե­տու­թիւն­նե­րի մի­ջեւ յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը շա­րու­նա­կում են մնալ լա­րո­ւած՝ կրե­լով փո­խա­դարձ անվս­տա­հու­թեան կնի­քը: ­Գեր­մա­նիան պէտք է օ­ժան­դա­կի հա­յե­րին եւ թուր­քե­րին մեր­ձեց­ման գոր­ծըն­թա­ցում: Ի հար­կէ կեն­սա­կան նշա­նա­կու­թիւն ու­նի պատ­մու­թեան հետ ա­ռե­րե­սու­մը, վե­րաի­մաս­տա­ւո­րու­մը, ո­րը փո­խըմբռն­ման հիմք է կա­րող է հան­դի­սա­նալ թէ՛ ներ­կա­յի եւ թէ ա­պա­գա­յի հա­մար: ­Թուր­քիա­յի ­Հան­րա­պե­տու­թեան եւ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան մի­ջեւ յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի լից­քա­թա­փումն ու կար­գա­ւո­րու­մը կա­րե­ւոր են նաեւ կով­կա­սեան տա­րա­ծաշր­ջա­նի կա­յու­նաց­ման հա­մար: ­Գեր­մա­նիան Ե.Մ. հա­րե­ւա­նու­թեան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան շրջա­նակ­նե­րում պա­տաս­խա­նա­տու է զգում ի­րեն հայ-թուր­քա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րում կա­տա­րած պատ­մա­կան դե­րի ա­ռու­մով:

1. ­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գը կոչ է ա­նում գեր­մա­նա­կան կա­ռա­վա­րու­թեա­նը.

- ­Հա­րիւ­րա­մեա­կի կա­պակ­ցու­թեամբ 2015թ. Ապ­րի­լի 24ին ­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գում կա­յա­ցած յա­տուկ նիս­տի քննարկ­ման ո­գով շա­րու­նա­կել նպաս­տե­լու 1915-1916 թո­ւա­կան­նե­րի հա­յե­րի տե­ղա­հան­ման եւ գրե­թէ լիա­կա­տար բնաջնջ­ման, ինչ­պէս նաեւ այդ հար­ցում ­Գեր­մա­նա­կան կայս­րու­թեան ու­նե­ցած դե­րի մա­սին հրա­պա­րա­կա­յին լայն ար­ծարծ­մա­նը.

- ­Թուր­քա­կան կող­մին խրա­խու­սել զբա­ղո­ւե­լու ժա­մա­նա­կին տե­ղի ու­նե­ցած տե­ղա­հա­նում­նե­րի եւ կո­տո­րած­նե­րի հար­ցով, ո­րը հիմ­նա­քա­րա­յին նշա­նա­կու­թիւն ու­նի հայ ժո­ղովր­դի հետ հաշ­տեց­ման գոր­ծըն­թա­ցում.

- ­Շա­րու­նա­կել ան­ցեա­լի վե­րաի­մաս­տա­ւո­րու­մով հաս­նել թուր­քե­րի եւ հա­յե­րի մի­ջեւ մեր­ձեց­ման, հաշ­տու­թեան եւ պատ­մա­կան մեղ­քի ներ­ման.

- ­Շա­րու­նա­կել օ­ժան­դա­կել եւ պե­տա­կան բիւ­ջէի սահ­ման­նե­րում ֆի­նան­սա­ւո­րել ­Թուր­քիա­յում եւ ­Հա­յաս­տա­նում այն գի­տա­կան, հա­սա­րա­կա­կան եւ մշա­կու­թա­յին մի­ջո­ցա­ռում­ներն ու փո­խա­նակ­ման ծրագ­րե­րը, ո­րոնք կը ծա­ռա­յեն հա­յե­րի եւ թուր­քե­րի մի­ջեւ պատ­մու­թեան վե­րաի­մաս­տա­ւոր­մա­նը.

- Որ­պէս ա­ռա­ջին քայլ ակ­տի­ւօ­րէն (աշ­խու­ժօ­րէն) օ­ժան­դա­կել ­Հա­յաս­տա­նի եւ ­Թուր­քիա­յի կող­մից պատ­մա­կան ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րի քննարկ­մա­նը եւ հայ-թուր­քա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի վա­ղուց ի վեր սպա­սո­ւող բա­րե­լաւ­մա­նը, օ­րի­նակ՝ գիտ­նա­կան­նե­րին կրթա­թո­շակ­նե­րի շնորհ­ման կամ եր­կու երկր­նե­րի այն հա­սա­րա­կա­կան ու­ժե­րի օ­ժան­դակ­ման մի­ջո­ցով, ո­րոնք ջան­քեր են գոր­ծադ­րում վե­րաի­մաս­տա­ւոր­ման եւ հաշ­տեց­ման ուղ­ղու­թեամբ.
- ­Թուր­քիա­յի եւ ­Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թիւն­նե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րին խրա­խու­սել՝ շա­րու­նա­կե­լու միջ-պե­տա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի կար­գա­ւոր­ման գոր­ծըն­թա­ցը, որն այս պա­հին լճաց­ման մէջ է.

- ­Ջանք գոր­ծադ­րել, որ­պէս­զի ­Թուր­քիա­յի եւ ­Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թիւն­նե­րը վա­ւե­րաց­նեն 2009թ. ստո­րագրուած ­Ցիւ­րի­խեան Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք նա­խա­տե­սում են ստեղ­ծել պատ­մու­թեան գի­տա­կան հե­տա­զօտ­ման յանձ­նա­խումբ, դի­ւա­նա­գի­տա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի կար­գա­ւո­րում եւ հա­մա­տեղ սահ­մա­նի բա­ցում.

- ­Միջ­նոր­դել, որ­պէս­զի վեր­ջին տա­րի­նե­րին ­Թուր­քիա­յում հայ­կա­կան մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գու­թեան պահ­պան­ման ուղ­ղու­թեամբ սկիզբ ա­ռած քայ­լերն ա­ւե­լի ե­ռան­դուն կեր­պով շա­րու­նա­կո­ւեն.
- ­Ֆի­նան­սա­կան հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի շրջա­նակ­նե­րում ­Գեր­մա­նիա­յում նոյն­պէս շա­րու­նա­կել օ­ժան­դա­կել գի­տա­հա­սա­րա­կա­կան եւ մշա­կոյ­թի բնա­գա­ւառ­նե­րում տա­րո­ւող այն նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­ներն ու ծրագ­րե­րը, ո­րոնք թե­մա­տիկ ա­ռու­մով առնչ­ւում են 1915-16թթ. ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րի հետ:

­Բեռ­լին, ամ­սա­թիւ (…)
­Ֆոլ­կեր ­Քաու­դեր, ­Գեր­դա ­Հա­սել­ֆելդթ եւ խմբակ­ցու­թիւն
­Թո­մաս Օ­պեր­մանն եւ խմբակ­ցու­թիւն
­Կատ­րին ­Գէօ­րինգ-Է­քարդ, Ան­տոն ­Հոֆ­րայ­թեր եւ խմբակ­ցու­թիւն
­Հիմ­նա­ւո­րում

Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թիւ­նում Ա­ռա­ջին ­Հա­մաշ­խար­հա­յին ­Պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քում հա­յե­րի բնաջն­ջու­մը, հա­զա­րա­մեակ­նե­րի պատ­մու­թիւն ու­նե­ցող հայ ժո­ղովր­դի հա­մար, մե­ծա­գոյն եւ ծան­րա­գոյն հե­տե­ւանք­ներ ու­նե­ցող ա­ղէտ էր: Ան­կախ աղ­բիւր­նե­րի հա­շո­ւարկ­նե­րով՝ տե­ղա­հա­նում­նե­րին եւ զան­գո­ւա­ծա­յին ջար­դե­րին զոհ գնա­ցին մի­լիո­նից ա­ւել հա­յեր: ­Բազ­մա­թիւ ան­կախ պատ­մա­բան­ներ, խորհր­դա­րան­ներ եւ մի­ջազ­գա­յին կազ­մա­կեր­պու­թիւն­ներ հա­յե­րի տե­ղա­հա­նում­ներն ու բնաջն­ջու­մը ո­րա­կում են որ­պէս ­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն: Ինչ­պէս կրօ­նը եւ լե­զուն, այն­պէս էլ բռնա­գաղթ­նե­րի եւ կո­տո­րած­նե­րի յի­շո­ղու­թիւ­նը կա­րե­ւոր նշա­նա­կու­թիւն ու­նի այս ժո­ղովր­դի ինք­նու­թեան հա­մար:

­Գեր­մա­նիա­յի ­Բուն­դես­թա­գը յի­շում է այս ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րը՝ նաեւ Ա­ռա­ջին ­Հա­մաշ­խար­հա­յին ­Պա­տե­րազ­մի մա­սին յի­շո­ղու­թեան հա­մա­տեքս­տում: ­Գեր­մա­նա­կան ­Կայս­րու­թիւ­նը Օս­մա­նեան կայս­րու­թեան գլխա­ւոր ռազ­մա­կան դաշ­նա­կիցն էր: ­Տե­ղեակ լի­նե­լով հա­յե­րի հե­տապն­դում­նե­րի եւ սպա­նու­թիւ­նե­րի մա­սին, ­Գեր­մա­նա­կան ­Կայս­րու­թեան այն ժա­մա­նա­կո­ւայ կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը այնուա­մե­նայ­նիւ ո­չինչ չձեռ­նար­կեց: ­Գեր­մա­նիա­յի ­Դաշ­նա­յին ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւն է կրում այս յան­ցա­գոր­ծու­թեան հետ ա­ռե­րես­ման եւ դրա մա­սին յի­շո­ղու­թիւ­նը ար­թուն պա­հե­լու հա­մար օ­ժան­դա­կու­թիւն ցու­ցա­բե­րե­լու գոր­ծում:

Չ­նա­յած փաս­տե­րի առ­կա­յու­թեա­նը, ­Թուր­քիան մին­չեւ օրս ժխտում է, որ հա­յե­րի տե­ղա­հա­նու­թիւ­նը, հե­տապն­դու­մը եւ կո­տո­րա­ծը նա­խա­պէս ծրագ­րո­ւած են ե­ղել եւ որ տար­հան­ման ճա­նա­պար­հին տե­ղի ու­նե­ցած զան­գո­ւա­ծա­յին ջար­դերն օս­մա­նեան կա­ռա­վա­րու­թեան կող­մից կան­խամ­տա­ծո­ւած են ե­ղել:
Ընդ­հա­նուր առ­մամբ ջար­դե­րի եւ տե­ղա­հա­նում­նե­րի ծա­ւա­լը ­Թուր­քիա­յում դե­ռեւս կաս­կա­ծի տակ է դրւում:

Այ­նուա­մե­նայ­նիւ կան նաեւ հա­կա­ռակ մի­տում­ներ: 2008թ. թուրք-հայ­կա­կան մեր­ձեց­ման յու­սադ­րող ա­ռիթ կար, երբ եր­կու երկր­նե­րի նա­խա­գահ­նե­րը ներ­կայ գտնուե­ցին ­Թուր­քիա­յի եւ ­Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին հա­ւա­քա­կան­նե­րի մի­ջեւ ֆուտ­բո­լա­յին խա­ղին՝ ի ցոյց դնե­լով ի­րենց կամ­քը հե­տա­գայ բա­նակ­ցու­թիւն­ներ վա­րե­լու հար­ցում:
2009թ. եր­կու երկր­նե­րի ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րար­նե­րը ստո­րագ­րե­ցին հայ-թուր­քա­կան ար­ձա­նագ­րու­թիւն, ո­րը, ի թիւս այ­լոց, նա­խա­տե­սում էր ստեղ­ծել պատ­մու­թիւ­նը գի­տա­կա­նօ­րէն ու­սում­նա­սի­րող յանձ­նա­ժո­ղով: ­Սա­կայն մին­չեւ օրս այդ ար­ձա­նագ­րու­թիւ­նը չի վա­ւե­րա­ցո­ւել եր­կու երկր­նե­րի խորհր­դա­րան­նե­րի կող­մից:
Եր­կու ժո­ղո­վուրդ­նե­րի մի­ջեւ հաշ­տեց­ման մա­սին կա­րե­լի է մտա­ծել միայն այն դէպ­քում, ե­թէ 100 տա­րի ա­ռաջ տե­ղի ու­նե­ցած ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րը հիմ­նա­ւո­րա­պէս պար­զա­բա­նո­ւեն եւ փաս­տերն այ­լեւս չժխտո­ւեն:

Դ­րա հա­մար անհ­րա­ժեշտ է, որ հա­յե­րի տե­ղա­հան­ման եւ սպա­նու­թիւն­նե­րի պատ­մու­թեան հետ ա­ռե­րե­սո­ւե­լիս պատ­մա­բան­նե­րը եւ լրագ­րող­նե­րը ­Թուր­քիա­յում կա­րո­ղա­նան ա­զատ գոր­ծել՝ չվա­խե­նա­լով քա­ղա­քա­կան հե­տապն­դում­նե­րից: Բ­նաջնջ­ման թե­մա­յի հետ առն­չո­ւող բազ­մա­թիւ նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­ներ կան ար­դէն ­Թուր­քիա­յում: ­Տա­րի­ներ շա­րու­նակ այս թե­ման թուր­քա­կան հա­սա­րա­կու­թեան ի­րա­րա­մերժ քննարկ­ման ա­ռար­կայ է դար­ձել: Այս զար­գա­ցում­նե­րը ող­ջու­նե­լի են այն­քա­նով, որ­քա­նով ող­ջու­նե­լի են քա­ղա­քա­ցիա­կան հա­սա­րա­կու­թիւն­նե­րի այն անդր-սահ­մա­նա­յին ծրա­գիր­նե­րը, ո­րոնք տա­րի­ներ շա­րու­նակ ֆի­նան­սա­կան ա­ջակ­ցու­թիւն են ստա­նում Գ.Դ.Հ. ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րա­րու­թեան կող­մից:

­Գեր­մա­նա­կան ­Կայս­րու­թիւ­նը, որ­պէս Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան գլխա­ւոր ռազ­մա­կան դաշ­նա­կի­ցի, նոյն­պէս խո­րա­պէս ներգ­րա­ւո­ւած էր այդ ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րում: ­Գեր­մա­նա­կան ­Կայս­րու­թեան ինչ­պէս քա­ղա­քա­կան, այն­պէս էլ ռազ­մա­կան ղե­կա­վա­րու­թիւն­նե­րը ի սկզբա­նէ տե­ղե­կա­ցո­ւած էին հա­յե­րի հե­տապնդում­նե­րի եւ սպա­նու­թիւն­նե­րի մա­սին:

Երբ ա­ւե­տա­րան­չա­կան ե­կե­ղե­ցու աս­տո­ւա­ծա­բան դր. Եո­հան­նէս ­Լեփ­սիու­սը 1915թ. ­Հոկ­տեմ­բե­րի 5ին ­Գեր­մա­նիա­յի ­Ռայխս­թա­գում ներ­կա­յաց­րեց 1915թ. ­Յու­լիս-Օ­գոս­տոս ա­միս­նե­րին ­Կոս­տանդ­նու­պոլ­սում իր կող­մից ի­րա­կա­նա­ցո­ւած ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րի ար­դիւնք­նե­րը, ­Գեր­մա­նա­կան ­Կայս­րու­թեան ղե­կա­վա­րու­թիւնն այդ թե­ման ամ­բող­ջու­թեամբ են­թար­կեց գրաքն­նու­թեան: Իր՝ «­Թուր­քիա­յում հայ ժո­ղովր­դի վի­ճա­կի մա­սին զե­կոյ­ցը» ­Լեփ­սիուսն ան­մի­ջա­կա­նօ­րէն ու­ղար­կել էր նաեւ ­Ռայխս­թա­գի պատ­գա­մա­ւոր­նե­րին, ին­չը սա­կայն 1916թ. գեր­մա­նա­կան ռազ­մա­կան գրաքն­նու­թեան կող­մից նոյն­պէս ար­գե­լո­ւել եւ բռնագ­րա­ւո­ւել էր:

Եւ միայն Ա­ռա­ջին ­Հա­մաշ­խար­հա­յին ­Պա­տե­րազ­մի ա­ւար­տից յե­տոյ, 1919թ. այն փո­խան­ցո­ւեց պատ­գա­մա­ւոր­նե­րին: Չ­նա­յած գի­տու­թեան եւ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան ո­լոր­տի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի, ինչ­պէս նաեւ ե­կե­ղե­ցա­կան­նե­րի եւ գեր­մա­նա­ցի բազ­մա­թիւ ան­հատ­նե­րի ան­յա­պաղ խնդրագ­րե­րին՝ այդ թւում քա­ղա­քա­կան այն­պի­սի գոր­ծիչ­նե­րի, ինչ­պի­սիք են ­Ֆի­լիպ Շ­նայ­դե­մա­նը, ­Կարլ ­Լիբկ­նեխ­տը կամ ­Մա­թիաս Էրց­բեր­գե­րը, եւ ա­ւե­տա­րան­չա­կան ու կա­թո­լիկ ե­կե­ղե­ցի­նե­րի նշա­նա­կա­լի հե­ղի­նա­կու­թիւն­նե­րի, ինչ­պի­սիք են Ա­դոլֆ ֆոն ­Հառ­նա­կը եւ ­Լո­րենց ­Վերթ­մա­նը, ­Գեր­մա­նա­կան ­Կայս­րու­թիւնն իր օս­մա­նեան դաշ­նակ­ցի վրայ ո­րե­ւէ ճնշում չգոր­ծադ­րեց:

Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թիւ­նում գեր­մա­նա­ցի դես­պան­նե­րի եւ հիւ­պա­տոս­նե­րի զե­կոյց­նե­րի վրայ հիմ­նո­ւած ­Գեր­մա­նա­յի արտ­գործ­նա­խա­րա­րու­թեան ակ­տե­րը նոյն­պէս հաս­տա­տում են կո­տո­րած­նե­րի եւ տե­ղա­հա­նում­նե­րի պլա­նա­ւո­րո­ւած ի­րա­կա­նաց­ման փաս­տը: Դ­րանք այդ ժա­մա­նակ կա­տա­րո­ւած դէպ­քե­րի կա­րե­ւո­րա­գոյն պե­տա­կան տե­ղե­կա­տո­ւու­թիւնն են: Գ.Դ.Հ. արտ­գործ­նա­խա­րա­րու­թիւ­նը դե­ռեւս տա­րի­ներ ա­ռաջ այդ ակ­տե­րը հա­սա­նե­լի էր դարձ­րել: 1998թ. այդ ակ­տե­րի մի ամ­բող­ջա­կան փա­թեթ (ծրար) միկ­րո­ֆի­շի տես­քով փո­խան­ցո­ւել է ­Հա­յաս­տա­նին: Դ­րա­նից ան­մի­ջա­պէս յե­տոյ ­Թուր­քիան նոյն­պէս ստա­ցել է այդ ակ­տե­րի մէկ օ­րի­նակ: