Ար­ցա­խը իր ան­կա­խու­թիւ­նը հռչա­կել է 1991ի ­Սեպ­տեմ­բե­րի 2ին, սա­կայն անց­նող 25 տա­րի­նե­րին ոչ մի պե­տու­թիւն, այդ թւում` ­Հա­յաս­տա­նը, չեն ճա­նա­չել այդ ի­րո­ղու­թիւ­նը:

­Մի կող­մից փաստ է, որ Ար­ցա­խը ­Հա­յաս­տան է, միւս կող­մից` ­Հա­յաս­տա­նի բո­լոր ե­րեք նա­խա­գահ­նե­րը եւ նրանց կա­ռա­վա­րու­թիւն­նե­րը բա­ցատ­րել են, թէ ին­չո՛ւ Ե­րե­ւա­նը տէ-ժիւ­րէ չի ճա­նա­չում Ար­ցա­խի ան­կա­խու­թիւ­նը:

­Պա­տաս­խա­նը պարզ է. քա­նի դեռ շա­րու­նակ­ւում են բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը Ե.Ա.Հ.Կ. ­Մինս­քի Խմ­բա­կի շրջա­նակ­նե­րում, այդ թւում` կար­գա­վի­ճա­կի շուրջ, ­Հա­յաս­տա­նի կող­մից Ար­ցա­խի ճա­նա­չու­մը կը նշա­նա­կի, որ բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը ա­նի­մաստ են: ­Սերժ ­Սարգ­սեա­նը բազ­միցս յայ­տա­րա­րել է, թէ ­Հա­յաս­տա­նը Ար­ցա­խը կը ճա­նա­չի միայն այն դէպ­քում, երբ Ատր­պէյ­ճա­նը դի­մի ռազ­մա­կան ներ­խուժ­ման:

Ապ­րի­լի ա­ռա­ջին օ­րե­րին Ատր­պէյ­ճա­նը դի­մեց ռազ­մա­կան ներ­խուժ­ման, կա­րո­ղա­ցաւ Ար­ցա­խի հիւ­սի­սում` ­Թափ ­Կա­րա­կա­յուն­լու-­Թա­լիշ, եւ հա­րա­ւում` ­Ղա­զախ­լար-Ա­րա լեռ ուղ­ղու­թիւն­նե­րով գրա­ւել հայ­կա­կան մի շարք ռազ­մա­կան յե­նա­կէ­տներ եւ ո­րոշ տա­րածք­ներ. ծանր հրե­տա­նի, ռազ­մա­կան ուղ­ղա­թիռ­ներ ու ա­նօ­դա­չու սար­քեր օգ­տա­գոր­ծեց խա­ղաղ բնա­կա­վայ­րե­րի` ­Թա­լի­շի, ­Մա­տա­ղի­սի եւ ­Մար­տա­կեր­տի ուղ­ղու­թեամբ, սա­կայն ­Հա­յաս­տա­նը չճա­նա­չեց Ար­ցա­խը:

Ե­թէ, ի­րա­ւամբ, ­Հա­յաս­տա­նը մտա­դիր է տէ-ժիւ­րէ ճա­նա­չե­լու Ար­ցա­խը, ա­պա լա­ւա­գոյն ժա­մա­նա­կը Ապ­րի­լի 2ից մին­չեւ 5ը ըն­կած օ­րերն էին, երբ ամ­բողջ աշ­խար­հը տես­նում էր, որ Ատր­պէյ­ճա­նը նոր յար­ձա­կում է սկսել Ար­ցա­խի դէմ:

­Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը ­Մա­յի­սի 5ի նիս­տին հա­ւա­նու­թիւն տո­ւեց «Ար­ցա­խի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը ճա­նա­չե­լու մա­սին» Հ.Հ. օ­րէն­քի նա­խագ­ծի վե­րա­բե­րեալ կա­ռա­վա­րու­թեան եզ­րա­կա­ցու­թեան նա­խագ­ծին: ­Կա­ռա­վա­րու­թեան եզ­րա­կա­ցու­թիւ­նը ստա­նա­լուց յե­տոյ նա­խա­գի­ծը սահ­մա­նո­ւած կար­գով ներ­կա­յա­ցո­ւե­լու է խորհր­դա­րա­նի քննարկ­մա­նը: «Ար­ցա­խի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը ճա­նա­չե­լու մա­սին» Հ.Հ. օ­րէն­քի նա­խա­գի­ծը օ­րէնսդ­րա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թեան կար­գով ներ­կա­յաց­րել էին Ազ­գա­յին ­Ժո­ղո­վի պատ­գա­մա­ւոր­ներ ­Զա­րու­հի ­Փոս­տան­ջեա­նը եւ Հ­րանտ ­Բագ­րա­տեա­նը:

­Հա­յաս­տա­նում, Ար­ցա­խում եւ սփիւռ­քում շա­տե­րը հա­մո­զո­ւած են, որ Ե­րե­ւա­նը պէտք է ճա­նա­չի Ար­ցա­խի ան­կա­խու­թիւ­նը: ­Շա­տե­րը պնդում են, որ դա վա­ղուց պէտք էր ա­նել, քա­նի որ, քա­նի դեռ ­Հա­յաս­տա­նը չի ճա­նա­չել, աշ­խար­հի ոչ մի եր­կիր չի ճա­նա­չե­լու Ար­ցա­խը:

­Ցան­կու­թիւ­նը մէկ բան է, ի­րա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը` բո­լո­րո­վին այլ: Ե­կէք` քննար­կենք, թէ ինչ­պի­սի՛ տհաճ ա­նակն­կալ­ներ կա­րող են լի­նել, ե­թէ այ­սօր ­Հա­յաս­տա­նը ճա­նա­չի Ար­ցա­խը:

Ա­ռա­ջին. Ատր­պէյ­ճա­նը պա­տե­րազմ կը յայ­տա­րա­րի կամ ռազ­մա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի կը դի­մի ա­ռանց պա­տե­րազմ յայ­տա­րա­րե­լու: Ան­շուշտ, Ատր­պէյ­ճա­նը ա­ռանց ­Հա­յաս­տա­նի ճա­նաչ­ման էլ է դի­մում ոտնձ­գու­թիւն­նե­րի, ինչ­պէս ե­ղաւ ապ­րի­լեան 4օ­րեայ պա­տե­րազ­մը: ­Սա­կայն, միւս կող­մից, ­Հա­յաս­տա­նի ճա­նա­չու­մը «կ­՚ար­դա­րաց­նի» Ատր­պէյ­ճա­նի նոր յար­ձա­կու­մը, իսկ մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թիւ­նը, այդ թւում` ­Հա­յաս­տա­նի մի շարք բա­րե­կամ երկր­ներ գու­ցէ եւ չդա­տա­պար­տեն ­Պա­քո­ւի գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րը:
Երկ­րորդ. Ատր­պէյ­ճա­նը ձգտում է տա­պա­լել Ե.Ա.Հ.Կ. ­Մինս­քի Խմ­բա­կի գոր­ծըն­թա­ցը: ­Հա­յաս­տա­նի ճա­նաչ­ման դէպ­քում ­Մինս­քի գոր­ծըն­թա­ցի տա­պալ­ման պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նը կը դրո­ւի ­Հա­յաս­տա­նի վրայ:

Եր­րորդ. ե­թէ ­Հա­յաս­տա­նը ճա­նա­չի Ար­ցա­խը, ա­պա չի բա­ցառ­ւում, որ Մ.Ա.Կ.ի Անվ­տան­գու­թեան ­Խոր­հուր­դը կ­՚ըն­դու­նի բա­նա­ձեւ, ո­րը կը լի­նի ընդգ­ծո­ւած հա­կա­հայ բնոյ­թի:

­Չոր­րորդ. Ե­րե­ւա­նի կող­մից Ար­ցա­խի ճա­նա­չու­մը կը դա­տա­պար­տեն ոչ միայն Ատր­պէյ­ճա­նի բա­րե­կամ պե­տու­թիւն­նե­րը, այ­լեւ` ­Հա­յաս­տա­նի գոր­ծըն­կեր­նե­րը, այդ թւում` ­Ռու­սաս­տա­նը: Դ­րա­նից հայ-ռու­սա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը ա­ւե­լի կը թու­նա­ւո­րո­ւեն, ին­չը բո­լո­րո­վին էլ չի բխում ­Հա­յաս­տա­նի շա­հե­րից: Որ­քան էլ դժգո­հենք, որ ­Ռու­սաս­տա­նը զէնք է վա­ճա­ռում Ատր­պէյ­ճա­նին, միեւ­նոյնն է, ­Մոս­կո­ւան չա­փա­զանց կա­րե­ւոր աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան կենտ­րոն է Ե­րե­ւա­նի հա­մար:

­Մոս­կո­ւա­յի ար­ձա­գան­գը չու­շա­ցաւ, երբ պարզ դար­ձաւ, որ ­Հա­յաս­տա­նում Ար­ցա­խի ճա­նաչ­ման հետ կապուած, գու­ցէ թո­ւա­ցեալ, գոր­ծըն­թաց է սկսւում:

Ք­րեմ­լի­նը ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի հա­կա­մար­տու­թեան կող­մե­րին յոր­դո­րեց «խու­սա­փել քայ­լե­րից, ո­րոնք կա­րող են խարխ­լել փխրուն հրա­դա­դարն ու յան­գեց­նել ի­րադ­րու­թեան սրման»:

­Ռու­սաս­տա­նի նա­խա­գա­հի խօս­նակ Տ­միթ­րի ­Փես­քո­վը, մեկ­նա­բա­նե­լով ­Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թեան կող­մից «Ար­ցա­խի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը ճա­նա­չե­լու մա­սին» օ­րէն­քի նա­խագ­ծի վե­րա­բե­րեալ եզ­րա­կա­ցու­թեան նա­խագ­ծին հա­ւա­նու­թիւն տա­լու լու­րը` ա­սաց.- «­Մենք շատ ու­շա­դիր ենք հե­տե­ւում ո­րո­շում­նե­րին, ո­րոնք կա­յաց­ւում են այդ պա­րու­նա­կում, եւ, ան­շուշտ, նախ­կի­նի պէս ակն­կա­լում ենք, որ հա­կա­մար­տու­թեան կող­մե­րը կը խու­սա­փեն քայ­լե­րից, ո­րոնք կա­րող են խարխ­լել բա­ւա­կան փխրուն հրա­դա­դա­րը եւ յան­գեց­նել ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղում ի­րադ­րու­թեան սրման»: ­Պա­տաս­խա­նե­լով հար­ցին, թէ ար­դեօք ո­րո­շու­մը քննար­կո­ւե՞լ է ­Ռու­սաս­տա­նի հետ, թէ՞ ոչ, ­Փես­քովն ա­սել է.- «Ո՛չ, ­Մոս­կո­ւա­յի հետ դա չի քննար­կո­ւել»:

­Ռու­սաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րար ­Սեր­գէյ ­Լաւ­րո­վը յայ­տա­րա­րեց, որ պատ­ճառ չի տես­նում ­Հա­յաս­տա­նի խորհր­դա­րա­նա­կան­նե­րի կող­մից ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի ճա­նաչ­ման վե­րա­բե­րեալ օ­րի­նագ­ծի շուրջ խու­ճա­պի հա­մար: ­Ռու­սաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րա­րը նշեց, որ ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի կար­գա­վի­ճա­կի հար­ցը չի ո­րո­շո­ւե­լու միա­կող­մա­նի կեր­պով: «Ինչ վե­րա­բե­րում է ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի ան­կա­խու­թեան ճա­նա­չու­մը քննար­կե­լուն՝ չէ՞ որ դա ­Հա­յաս­տա­նը չի քննար­կում: ­Դա եր­կու պատ­գա­մա­ւոր­նե­րի ա­ռա­ջար­կու­թիւն է: Եւ ­Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը, ըստ ի­րենց օ­րէն­քի, ինչ­պէս նրանք բա­ցատ­րել են բո­լո­րին` հանգս­տաց­նե­լով կրքե­րը, պէտք է եզ­րա­կա­ցու­թիւն տայ այդ օ­րի­նագ­ծի վե­րա­բե­րեալ: Ես այժմ ա­հա­զանգ չէի հնչեց­նի, եւ խու­ճապ պէտք չէ»,- ա­սել է ­Լաւ­րո­վը:

«Երբ ես Ե­րե­ւա­նում էի, եւ յե­տոյ, երբ հե­ռա­խօ­սով շփւում էի իմ գոր­ծըն­կեր Է­դո­ւարդ ­Նալ­բան­դեա­նի հետ, եւ յե­տոյ, երբ նա ար­դէն ­Մոս­կո­ւա­յում էր` Ապ­րի­լի սկզբի դէպ­քե­րից յե­տոյ, ինձ յստակ հա­ւաս­տիաց­րել են, որ Ե­րե­ւա­նը հա­ւա­տա­րիմ է մնում խա­ղաղ կար­գա­ւոր­մա­նը: ­Դա նշա­նա­կում է, որ ­Ղա­րա­բա­ղի կար­գա­վի­ճա­կը կ­՚ո­րո­շո­ւի ընդ­հա­նուր հա­մա­ձայ­նու­թեան ծի­րի մէջ, ոչ թէ միա­կող­մա­նիօ­րէն»,- ա­սել է ­Ռու­սաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րա­րը:

Այն բա­նից յե­տոյ, երբ հա­մաշ­խար­հա­յին, այդ թւում ռու­սա­կան ա­ռա­ջա­տար լրա­տո­ւա­մի­ջոց­նե­րը ո­րո­շա­կի ան­հանգս­տու­թիւն յայտ­նե­ցին ­Հա­յաս­տա­նի կող­մից Ար­ցա­խը ճա­նա­չե­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի մա­սին, հե­տե­ւեց ­Հա­յաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րա­րու­թեան յայ­տա­րա­րու­թիւ­նը, ո­րում աս­ւում էր.- «­Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին ­Ժո­ղո­վի եր­կու պատ­գա­մա­ւոր­նե­րի` ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի ­Հան­րա­պե­տու­թեան ճա­նաչ­ման մա­սին նա­խա­ձեռ­նու­թեան վե­րա­բե­րեալ կա­ռա­վա­րու­թեան եզ­րա­կա­ցու­թեան շուրջ ա­սե­կո­սե­ներն ան­տե­ղի են: ­Կա­ռա­վա­րու­թեան եզ­րա­կա­ցու­թիւ­նը չի նշա­նա­կում հա­ւա­նու­թիւն այդ նա­խա­ձեռ­նու­թեա­նը:

­Հա­յաս­տա­նը բազ­միցս յստակ յայ­տա­րա­րել է, թէ ո՛ր դէպ­քում կը ճա­նա­չի ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը: Որ­պէս կան­խա­տե­սե­լի եւ վստա­հե­լի գոր­ծըն­կեր` նման կա­րե­ւոր ո­րոշ­ման կա­յաց­ման պա­րա­գա­յում ­Հա­յաս­տա­նի նա­խա­գա­հը նա­խա­պէս կը տե­ղե­կաց­նի իր գոր­ծըն­կեր­նե­րին, ա­ռա­ջին հեր­թին` Ե.Ա.Հ.Կ. ­Մինս­քի Խմ­բա­կի հա­մա­նա­խա­գահ երկր­նե­րի ղե­կա­վար­նե­րին»:

­Հա­յաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծե­րի նա­խա­րա­րու­թիւ­նը յոյս էր յայտ­նում, որ Ատր­պէյ­ճանն իր մէջ բա­նա­կա­նու­թիւն կը գտնի եւ զերծ կը մնայ Ապ­րի­լի սկզբին սան­ձա­զեր­ծած ար­կա­ծախնդ­րու­թեան կրկնու­թիւ­նից:

ԹԱԹՈՒԼ ՅԱԿՈԲԵԱՆ