­Խա­ղա­ղա­սէր ժո­ղո­վուր­դի մը զա­ւակ­նե­րը մէ­կէ ա­ւե­լի պատ­ճառ­ներ ու­նին հա­ւա­տա­լու մշա­կու­թա­յին յաղ­թա­նակ­նե­րու գե­րա­կա­յու­թեան. պա­տա­հա­կան չէ, որ նման

ժո­ղո­վուրդ­նե­րու պատ­մու­թիւն­նե­րը լի են բա­րո­յա­կան յաղ­թա­նակ­նե­րով ու սխալ է վստա­հա­բար այդ յաղ­թա­նակ­նե­րը նկա­տել ռազ­մա­կան պա­տո­ւա­ւոր պար­տու­թեան մը մխի­թա­րու­թիւն:

­Կա­րե­ւո­րել բա­րո­յա­կան յաղ­թա­նակ­նե­րը չի նշա­նա­կեր ան­շուշտ չհպար­տա­նալ ռազ­մա­կան յաղ­թա­նակ­նե­րով:
«­Քաջ ­Զէյ­թու­նը յաղ­թեց...» կ­՚եր­գէ մեր ժո­ղո­վուր­դը. Ար­ցա­խը սա­կայն ոչ միայն յաղ­թեց, այլ այդ յաղ­թա­նա­կը վե­րա­ծեց նաեւ ան­կա­խու­թեան, ա­զատ ու ժո­ղովր­դա­վար պե­տու­թեան մը ի­րա­կա­նու­թեան:

­Յաղ­թա­նակ­նե­րու ա­րեան գի­նը շատ սուղ է. սուղ է նաեւ յաղ­թա­նա­կի ա­պա­հով­ման հա­մար անհ­րա­ժեշտ ռազ­մա­մի­ջոց­նե­րու գի­նը: ­Հե­րոս­նե­րը ի­րենց ա­րեան գի­նը կը սա­կար­կեն մի միայն նո­ւա­զեց­նե­լու հա­մար ա­նոր ար­ժէ­քը. ա­նոնք՝ ո­րոնք կ­՚ապ­րին այդ ա­րեան սի­րոյն, ա­նոր գի­նը բարձր պա­հե­լու նո­ւա­զա­գոյն պար­տա­ւո­րու­թիւնն է որ կը ստանձ­նեն, նո­ւի­րա­բե­րե­լով այն ինչ որ շատ ա­ւե­լի ա­ժան է հե­րոս­նե­րու ա­րիւ­նէն: ­Հայ ժո­ղո­վուր­դը գի­տէ ան­սա­կարկ ակ­նա­ծան­քով յի­շել հե­րոս­նե­րու ա­րիւ­նը, միշտ սա­կար­կե­լով ա­նոր բարձ­րա­գոյն ար­ժէ­քը՝ ի հե­ճուկս հե­րոս­նե­րու հա­մես­տու­թեան:

Այս պարզ մտա­ծում­նե­րու թո­ւար­կու­մը հարկ է ծա­ռա­յեց­նել վճռա­կա­մու­թեան:
­Մէկ՝ Ար­ցա­խը յաղ­թեց:
Եր­կու՝ Ար­ցա­խի հո­ղը սրբա­ցած է:
Ե­րեք՝ ­Հայ­րե­նի­քի անվ­տան­գու­թիւ­նը ան­սա­կար­կե­լի է:
­Չորս՝ Ար­ցա­խա­հա­յու­թիւ­նը կան­գուն է ու կը դի­մադ­րէ ա­րեան գնով:

­Յայտ­նի չէ, թէ ­Թուր­քիան եւ Ատր­պէյ­ճա­նը որ­քա­նո՞վ ի­րենց գրա­ւը դրած էին ու դրած են հայ ժո­ղո­վուր­դի դի­մագ­րա­ւած դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րուն վրայ՝ հայ­րե­նի­քէն ներս թէ սփիւռ­քի տա­րած­քին. յստակ է սա­կայն, որ թրքա­կան բո­րե­նին աս­պա­րէզ կը կար­դայ կրկին մեր ժո­ղո­վուր­դին, ­Սու­րիոյ մէջ եւ Ար­ցա­խի սահ­ման­նե­րու եր­կայն­քին. այս ան­գամ սպառ­նա­լով ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ար­հա­ւիր­քը յա­րու­թեամբ յաղ­թա­հա­րած ժո­ղո­վուր­դի զա­ւակ­նե­րուն ու թոռ­նե­րուն:

­Պի­տի ձա­խո­ղի սա­կայն. ­Հայ ժո­ղո­վուր­դը կծկո­ւած է ջղա­ձիգ բռունց­քի մը նման, ամ­բողջ հա­յու­թիւ­նը մէկ բռունց­քի վե­րա­ծո­ւած է ար­դէն, ­Սու­րիա­յէն մին­չեւ Ա­ւա­րայր, Ա­ւա­րայ­րէն մին­չեւ Ար­ցախ, Ար­ցա­խէն մին­չեւ անջր­պե­տի աստ­ղա­կոյ­տե­րը, հոն ուր հա­յու­թեան աստ­ղը իր ար­ժա­նի տե­ղը գրա­ւած է դա­րե­րէ ի վեր, ան­շէջ ու յա­ւի­տե­նա­կան:

Այս­քա՛ն. ո­րով­հե­տեւ կը լսենք կար­ծես պար­կեշտ վար­ժա­պե­տին ձայ­նը, որ կը յոր­դո­րէր խու­սա­փիլ բա­ռա­յին զե­ղում­նե­րէն, որ կը գո­վէր զուսպ ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րու ար­ժէ­քը:

Ինչ­պէ՞ս չմե­ղան­չել սա­կայն զսպո­ւա­ծու­թեան դէմ, երբ բո­րե­նին լրբօ­րէն կը ցու­ցադ­րէ իր մա­հա­ցու ժպի­տը:
­Հե­տե­ւա­բար՝ բա­ռե­րու ժխո­րէն ան­դին, պահն է ամ­րապն­դե­լու մեր ա­զա­տա­տենչ ո­գին, հա­յու­թեան պատ­մու­թեան սի­րոյն, պա­տո­ւոյ սի­րոյն:

­Հինգ՝ գործ­նա­կա­նօ­րէն մաս­նակ­ցե­լով Ար­ցա­խեան յաղ­թա­նա­կի պահ­պան­ման ու յա­ւեր­ժաց­ման գոր­ծին, յանձ­նո­ւինք ան­գամ մը եւս ազ­գա­յին ար­դար հպար­տու­թեան զգա­ցու­մին, ո­րուն ար­ժա­նի ենք բո­լորս անխ­տիր:

ՇԱՀԱՆ ՖԱՐԱՃԵԱՆ