Ե­րաժշ­տու­թիւ­նը շփման հա­մա­մարդ­կա­յին լե­զու է: Դ­ժո­ւար է պատ­կե­րաց­նել մար­դու կեանքն ա­ռանց ե­րաժշտու­թեան, քա­նի որ այն ար­տա­յայ­տում է մարդ­կա­յին ա­մե­նա­վեհ զգա­ցում­ներն ու ա­մե­նա­նուրբ ապ­րում­նե­րը: Այն ձե­ւա­ւո­րում է մար­դու նե­րաշ­խար­հը, ճա­շա­կը, օգ­նում` ճիշդ գնա­հա­տե­լու ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րը:

Մար­դու հո­գե­վի­ճա­կի, ինչ­պէս նաեւ ա­ռող­ջու­թեան եւ ե­րաժշ­տու­թեան փոխ-ներ­գործ­ման հար­ցե­րը փի­լի­սո­փա­նե­րի ու­շադ­րու­թեանն են ար­ժա­նա­ցել քա­ղա­քակր­թու­թեան հնա­գոյն այն­պի­սի կենտ­րոն­նե­րում, ինչ­պի­սիք էին` Հին Յու­նաս­տա­նը, Ե­գիպ­տո­սը, Հ­ռո­մը, Չի­նաս­տա­նը եւ այլն: Դե­ռեւս Ե. դա­րու մ.թ.ա. Կոն­ֆու­ցիո­սը, իր կա­նո­

նա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րից մէ­կում, գրում է.- «­Ցան­կա­նո՞ւմ էք կա­տա­րե­լա­գործուել: Ման­րակր­կիտ ու­սում­նա­սի­րե­ցէք ե­րաժշ­տու­թիւն: Ե­րաժշ­տու­թիւ­նը մեզ նկա­րագ­րում է եւ պատ­կե­րում երկն­քի ու երկ­րի միու­թիւ­նը»:

Ըստ հին յու­նա­կան մի ա­ռաս­պե­լի՝ Օր­փէո­սի եր­գը հրաշք­ներ էր գոր­ծում այն­տեղ, ուր չէին օգ­նում նետն ու սու­րը, ուժն ու ա­րու­թիւ­նը:
Ինչ­պէս գրում է Մոս­կո­ւա­յի Ա­ւան­դա­կան Բժշ­կու­թեան եւ Ե­րաժշ­տա­թե­րա­պիա­յի Հիմ­նար­կի տնօ­րէն, Ռու­սաս­տա­նի Բժշ­կա­կան Գի­տու­թիւն­նե­րի Ա­կա­դե­միա­յի ա­կա­դե­մի­կոս, Ա­ւան­դա­կան Բժշ­կու­թեան Մի­ջազ­գա­յին Միու­թեան նա­խա­գահ Սեր­գեյ Շու­շար­ջեան, յոյն փի­լի­սո­փա­ներ Պիւ­թա­գո­րա­սի, Ա­րիս­տո­տէ­լի եւ Պ­ղա­տո­նի կար­ծի­քով՝ ե­րաժշ­տու­թիւ­նը հա­ւա­սա­րակշ­ռում է ամ­բողջ տիե­զեր­քի հա­մա­մաս­նու­թիւնն ու ներ­դաշ­նա­կու­թիւ­նը: Ա­րիս­տո­տէ­լը ե­րաժշ­տու­թիւ­նը հա­մա­րում էր ինչ­պէս հի­ւան­դու­թիւն­նե­րի բուժ­ման, այն­պէս էլ հո­գու սրբա­գործ­ման` քա­թար­սի­սի լա­ւա­գոյն մի­ջոց:

Մարդ-ե­րաժշ­տու­թիւն յա­րա­բե­րու­թիւ­նը իր մշտա­կան ար­տա­յայ­տու­թիւնն է գտել նաեւ հայ գիտ­նա­կան փի­լի­սո­փա­նե­րի աշ­խա­տու­թիւն­նե­րում: Դե­ռեւս ԺԳ. դա­րում, հայ խո­շո­րա­գոյն մտա­ծող Յով­հան­նէս Երզն­կա­ցին (Պ­լուզ), իր «­Մեկ­նու­թիւն քե­րա­կա­նին» աշ­խա­տու­թեան մէջ, գրում է, որ ե­րաժշ­տա­կան ա­րո­ւեստն իր մէջ միաց­նում է հո­գե­ւո­րը եւ նիւ­թա­կա­նը: Հե­տաքրք­րա­կան է այն փաս­տը, որ ինչ­պէս Յով­հան­նէս Երզնկա­ցին, այն­պէս էլ միջ­նա­դա­րեան մի շարք հայ գիտ­նա­կան­ներ, փորձ­նա­կան ճա­նա­պար­հով յան­գել են այն եզ­րա­կա­ցու­թեա­նը, որ ե­րաժշ­տու­թիւ­նը մար­դու ֆի­զի­քա­կա­նի եւ հո­գե­ւոր-ի­մա­ցա­կա­նի վրայ ու­նի ներ­գործ­ման հսկա­յա­կան հնա­րա­ւո­րու­թիւն­ներ;

ԺԵ. դա­րի ֆլա­ման­տա­ցի հռչա­կա­ւոր ե­րա­ժիշտ, ա­րո­ւես­տի տե­սա­բան եւ փի­լի­սո­փայ Իո­հան Տինկ­տո­րիսն, իր «Ե­րաժշ­տու­թեան ներ­գոր­ծու­թեան ընդ­հան­րա­ցում­ներ» աշ­խա­տու­թեան մէջ, գրում է մար­դու հո­գե­ւոր աշ­խար­հի եւ ֆի­զի­քա­կա­նի վրայ ե­րաժշ­տու­թեան ու­նե­ցած 20 ազ­դե­ցու­թիւն­նե­րի մա­սին: Դ­րան­ցից են` ա.) հա­ճե­լի է աստ­ծուն, բ.) զար­դա­րում է աստ­ծոյ փա­ռա­բա­նու­թիւ­նը, գ.) ցրում է տխրու­թիւ­նը, դ.) մեղ­մում է դա­ժա­նու­թիւ­նը, է.) քշում է սա­տա­նա­յին, զ.) բու­ժում է հի­ւանդ­նե­րին, է.) ծնում է մեծ սէր, ը.) եր­ջան­կաց­նում է մարդ­կանց եւ այլն: Մար­դու հո­գե­յու­զա­կան վի­ճա­կի վրայ ե­րաժշտու­թեան ազ­դե­ցու­թեան մա­սին բա­ւա­կա­նին պատ­կե­րա­ւոր է ա­սել ռուս հան­ճա­րեղ բա­նաս­տեղծ Ա. Ս. Պուշ­կի­նը իր «­Քա­րէ հիւ­րը» ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեան մէջ.- «­Կեան­քի հա­ճոյք­նե­րից թե­րեւս ե­րաժշտու­թիւ­նը զի­ջում է միայն սի­րուն. սա­կայն սէրն էլ մե­ղե­դի է»:

Ե­րաժշ­տու­թիւ­նը որ­պէս բուժ­ման մի­ջոց գա­լիս է հա­րիւ­րա­մեակ­նե­րի խոր­քից` սկսած դե­ռեւս հին եւ չի­նա­կան բժշկու­թիւ­նից: Ինչ­պէս վկա­յում է Հին Կ­տա­կա­րա­նը՝ «Երբ չար ո­գին իջ­նում էր Սա­ւու­ղի վրայ, Դա­ւի­թը առ­նում էր քնա­րը եւ նո­ւա­գում իր ձեռ­քով, հանգս­տաց­նում էր Սա­ւու­ղին: Սա­ւու­ղը հանգս­տա­նում էր, եւ չար ո­գին նրա­նից հե­ռա­նում էր»:

Պա­տա­հա­կան չէ, որ հին յոյ­նե­րի ա­րուեստ­նե­րի հո­վա­նա­ւո­րող Ա­պո­ղո­նի որ­դին` Էս­կու­լա­պը հո­վա­նա­ւո­րում էր բժշկու­թեա­նը, իսկ հին հռո­մէա­ցի­նե­րի աս­տո­ւա­ծու­հի Մի­նե­րո­ւան հա­ւա­սա­րա­պէս հո­վա­նա­ւո­րում էր ե՛ւ ե­րա­ժիշտ­նե­րին, ե՛ւ բժիշկ­նե­րին:

ԺԲ. դա­րի նշա­նա­ւոր բժշկա­պետ Մ­խի­թար Հե­րա­ցին գրում է.- «­Զո­ւար­ճաց­րու հի­ւան­դին խա­ղե­րով եւ կա­տակ­նե­րով, ա­մէն կերպ ու­րա­խու­թիւն պատ­ճա­ռիր նրան: Թող հնա­րա­ւո­րին չափ շատ լսի գու­սան­նե­րին, լա­րե­րի ձայ­նը եւ դու­րե­կան մե­ղե­դի­ներ»:

Հա­մար­ւում է, որ ե­կե­ղե­ցու զան­գե­րը հեշ­տու­թեամբ քշում են դի­ւա­յին ու­ժե­րին եւ խորհր­դա­ւոր կապ են ստեղ­ծում սրբա­զան ու­ժե­րի ու մարդ­կա­յին հո­գի­նե­րի մի­ջեւ: Յե­նո­ւե­լով ե­րաժշ­տու­թեան մի­ջո­ցով հի­ւան­դու­թիւն­նե­րի բուժ­ման ա­ւան­դա­կան մե­թոտ­նե­րի վրայ, ներ­կա­յումս բժշկա­գի­տու­թեան մէջ իր ու­րոյն տեղն է գտել ե­րաժշ­տա­դար­մա­նու­մը, ո­րը հո­գե­դար­մա­նա­կան մի­ջոց է` պայ­մա­նա­ւո­րո­ւած ե­րաժշ­տու­թեան բու­ժիչ ներ­գոր­ծու­թեամբ մար­դու հո­գե­բա­նա­կան վի­ճա­կի վրայ:

Ե­րաժշ­տա­կան դար­մա­նու­մի գի­տա­կա­նօ­րէն հիմ­նա­ւո­րո­ւած ա­ռա­ջին ու­սում­նա­կան ծրագ­րե­րը ի­րա­կա­նա­ցո­ւել են Լոն­տո­նում, 1961 թո­ւին, իսկ տասն­հինգ տա­րի անց այս­տեղ հիմ­նադ­րո­ւել է ե­րաժշ­տա­կան դար­մա­նու­մի մեծ կենտ­րոն: Գեր­մա­նա­ցի ե­րաժշ­տա­դար­մա­նու­մի ի­րենց նոյ­նա­տիպ աշ­խա­տանք­նե­րը սկսե­ցին 1978 թո­ւին` Աա­խե­նի ե­րաժշտա­կան քո­լէ­ճում: Ա­ւե­լի ուշ` ել­նե­լով գրան­ցո­ւած հիա­նա­լի ար­դիւնք­նե­րից, հա­մալ­սա­րա­նի բժշկա­կան բա­ժան­մուն­քում հիմ­նադ­րո­ւեց ե­րաժշ­տա­կան դար­մա­նու­մի հիմ­նարկ:

Հե­տա­գա­յում Եւ­րո­պա­յի մի շարք այլ երկր­նե­րում ի­րա­կա­նա­ցո­ւե­ցին ե­րաժշտա­կան դար­մա­նու­մի ու­սում­նա­կան նմա­նա­տիպ ծրագ­րեր, ո­րոնք բա­ւա­կա­նին յա­ջո­ղու­թեամբ կի­րառ­ւում են առ այ­սօր:
Ե­րաժշ­տա­կան դար­մա­նու­մի կի­րա­ռու­մը մեծ տա­րա­ծում է գտել նաեւ Միա­ցեալ Նա­հանգ­նե­րում, Աւստ­րա­լիա­յում, Ճա­փո­նում, Նոր Զե­լան­տիա­յում, Հա­րա­ւա­յին Ա­մե­րի­կա­յում եւ մի շարք այլ երկր­նե­րում: Հայ­րե­նա­կան եւ ար­տա­սահ­մա­նեան ե­րաժշ­տա­դար­մա­նող­նե­րի կող­մից կա­տա­րո­ւած են բազ­մա­պի­սի հե­տա­զօ­տու­թիւն­ներ, ո­րոնք փաս­տում են այն մա­սին, որ ե­րաժշ­տու­թիւ­նը կա­րող է ազ­դել մեր էու­թեան վրայ, ինչ­պէս դրա­կան, կե­նա­րար, ո­գե­ւո­րող եւ վե­հաց­նող, այն­պէս էլ` բա­ցա­սա­կան, մեր հո­գե­վի­ճա­կը քայ­քա­յող եւ նոյ­նիսկ` մա­հո­ւան հասց­նող:

Ա­պա­ցու­ցո­ւած է ե­րաժշ­տու­թեան բա­րե­րար ազ­դե­ցու­թիւ­նը նէյ­րոէն­դոկ­րին հա­մա­կար­գի գոր­ծա­ռոյթ­նե­րի վրայ, եւ յատ­կա­պէս ա­րեան մէջ գտնո­ւող` յու­զա­կան բո­լոր հա­կազ­դե­ցու­թիւն­նե­րը կար­գա­ւո­րող հոր­մոն­նե­րի վրայ: Ե­րաժշ­տու­թեան նկատ­մամբ ե­ղած վե­րա­բեր­մուն­քով բնո­րոշ­ւում է նաեւ մար­դու ներ­քին բա­րո­յա­կան ար­ժե­հա­մա­կար­գը: Այս ա­ռու­մով շատ կա­րե­ւոր է ունկնդ­րո­ւող ե­րաժշ­տու­թեան ճիշդ ընտ­րու­թիւ­նը :

Մարդ­կա­յին օր­կա­նիզ­մի վրայ ե­րաժշտու­թեան ազ­դե­ցու­թեան եր­կա­րա­տեւ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րի ար­դիւն­քում գիտ­նա­կան­նե­րի կող­մից հաս­տա­տո­ւել է.
1.- «­Ծանր մե­տաղ» (heavy metal) ե­րաժշտու­թեան հնչիւն­նե­րից դա­դա­րում են ա­ճել բոյ­սե­րը:

2.- Սուր, ճչա­ցող, բարձր յա­ճա­խա­կա­նու­թեամբ հնչող ձայ­նե­րը ըն­դու­նակ են մա­կար­դե­լու օր­կա­նա­կան սպի­տա­կուց­նե­րը: Հա­մեր­գի ըն­թաց­քում հում հաւ­կի­թը ե­րեք ժամ հզօր բարձ­րա­խօ­սի մօտ պա­հե­լուց յե­տոյ պար­զո­ւեց, որ այն ամ­բող­ջա­պէս մա­կար­դո­ւել` «ե­փո­ւել» է:

3.- Ձու­կը սատ­կում է լու­սա­յին վառ ազ­դե­ցու­թիւն­նե­րով ու­ղեկ­ցո­ւող ռոք ե­րաժշ­տու­թեան ազ­դե­ցու­թեամբ:

4.- Մի քա­նի ժամ տիս­քո­թե­քում լի­նե­լուց յե­տոյ դե­ռա­հա­սը յայտն­ւում է ա­մե­նա­տի­պիկ հիփ­նո­սի վի­ճա­կում: Իսկ սա նշա­նա­կում է, որ այս վի­ճա­կում գտնուող մար­դուն դիւ­րու­թեամբ կա­րե­լի է ուղ­ղոր­դել ո­րո­շա­կի գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի:

Հի­մա խօ­սենք մար­դու ֆի­զի­քա­կան եւ հո­գեմ­տա­ւոր վի­ճակ­նե­րի վրայ դա­սա­կան ե­րաժշ­տու­թեան ներ­գոր­ծու­թեան մա­սին: Երբ գիտ­նա­կան­նե­րը ան­ցեալ դա­րի կէ­սե­րից սկսե­ցին լրջօ­րէն ու­սում­նա­սի­րել դա­սա­կան ե­րաժշ­տու­թեան ազ­դե­ցու­թիւ­նը մար­դու նե­րաշ­խար­հի վրայ, զար­մա­նա­լի ար­դիւնք­ներ գրան­ցե­ցին:

Փաս­տո­ւեց, որ գրե­թէ ա­ռանց բա­ցա­ռու­թեան, հի­ւանդ մար­դիկ լսե­լով դա­սա­կան ե­րաժշ­տու­թիւն սո­վո­րա­կա­նից շատ ա­ւե­լի ա­րագ են ա­պա­քին­ւում: Ընդ­հա­նուր առ­մամբ կա­րե­լի է ա­սել, որ դա­սա­կան ե­րաժշ­տու­թիւ­նը խիստ դրա­կան ներ­գոր­ծու­թիւն է ու­նե­նում մարդ­կա­յին օր­կա­նիզ­մի կեն­սա­գոր­ծու­նէու­թեան վրայ` բա­րե­լա­ւե­լով ու­ղե­ղի աշ­խա­տան­քը, նպաս­տե­լով նիւ­թա­փո­խա­նա­կու­թեա­նը, զար­գաց­նե­լով յի­շո­ղու­թիւ­նը, կար­գա­ւո­րե­լով սրտա­նօ­թա­յին հա­մա­կար­գի աշ­խա­տան­քը, ա­զա­տե­լով գլխա­ցա­ւից եւ այլն: Ա­պա­ցուցուած է, որ Մո­ցար­թի ե­րաժշ­տու­թիւ­նը ա­րա­գաց­նում է տե­ղե­կա­տո­ւու­թեան իւ­րա­ցումն ու մշա­կու­մը, էա­կա­նօ­րէն աշ­խու­ժաց­նում ու­ղե­ղի աշ­խա­տան­քը: Պեթ­հո­վե­նի, Լիս­թի, Կ­րի­կի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րը հեշ­տու­թեամբ բու­ժում են գլխա­ցա­ւե­րը, կար­գա­ւո­րում շնչա­ռա­կան հա­մա­կար­գը, ա­րա­գաց­նում նիւ­թա­փո­խա­նա­կու­թիւ­նը: Հայ­տը­նի, Վի­վալ­տիի, Քո­րել­լիի գոր­ծե­րը կար­գա­ւո­րում են ա­րեան շրջա­նա­ռու­թիւ­նը, նպաս­տում սրտի կշռո­ւ­թա­ւոր աշ­խա­տան­քին, պար­գե­ւում եր­ջան­կու­թեան զգա­ցո­ղու­թիւն` դուրս բե­րե­լով ընկ­ճո­ւա­ծու­թեան վի­ճակ­նե­րից:

Հարկ է նշել, որ մար­դու ֆի­զի­քա­կան եւ հո­գե­կան վի­ճակ­նե­րի վրայ բա­ցի դա­սա­կան ե­րաժշ­տու­թիւ­նից, խիստ դրա­կան ազ­դե­ցու­թիւն ու­նի նաեւ ազ­գա­յին զու­լալ աղ­բիւր­նե­րից ե­կող ժո­ղովր­դա­կան ե­րաժշ­տու­թիւ­նը, որն իր մէջ ամ­բող­ջաց­նում է ազ­գա­յին, ժա­ռան­գա­կան, ցե­ղա­յին, մեն­թալ եւ կա­րե­ւո­րա­գոյն մի շարք այլ յատ­կա­նիշ­ներ:

Ի հար­կէ, խօ­սե­լով դա­սա­կան կամ ազ­գա­յին-ժո­ղովր­դա­կան ե­րաժշ­տու­թեան մա­սին, որ­պէս բու­ժիչ խիստ ներ­գոր­ծուն մի­ջոց, պէտք է նկա­տի ու­նե­նալ, որ այն խիստ ան­հա­տա­կան է եւ կա­խո­ւած է մար­դու հո­գեմ­տա­ւոր ա­ռանձ­նա­յատ­կու­թիւն­նե­րից, հե­տե­ւա­բար նոյն ե­րաժշ­տա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեան ազ­դե­ցու­թիւ­նը տար­բեր մարդ­կանց վրայ լի­նում է տար­բեր:

ԱՐՄԷՆ ՃԵՆՏԵՐԷՃԵԱՆ