Այս տա­րի գա­րու­նը շուտ ժա­մա­նեց Հա­յաս­տան։ Փետ­րո­ւա­րի վեր­ջե­րուն ար­դէն իսկ ե­ղա­նա­կը բա­ւա­կան մեղ­մա­ցած էր եւ բազ­մա­թիւ մար­դիկ ու­րախ էին, որ բնա­կա­րան­նե­րու ջե­ռուց­ման հա­մար այ­լեւս մեծ գու­մար­ներ պի­տի չվճա­րէին կա­զի եւ ե­լեկտ­րա­կա­նու­թեան ըն­կե­րու­թիւն­նե­րուն։ Ծա­ռերն ալ սկսած էին ծաղ­կե­լու՝ գար­նա­ նա­յին ջերմ տրա­մադ­րու­թիւն տա­րա­ծե­լով ա­մէ­նու­րեք։

Դժ­բախ­տա­բար, սա­կայն, Մար­տի կէ­սե­րուն, ե­ղա­նա­կը դար­ձեալ փո­խո­ւե­ցաւ, ու ցուր­տի ա­լիք մը Հա­յաս­տան թա­փան­ցե­լով՝ Ա­րա­րա­տեան դաշ­տի գիւ­ղա­կան հա­մայնք­նե­րուն մէջ մեծ վնաս­ներ պատ­ճա­ռեց։ Ըն­դա­մէ­նը եր­կու-ե­րեք օ­րե­րու վրայ եր­կա­րող ցուր­տի այս ա­լի­քը գի­շե­րա­յին ժա­մե­րուն ջեր­մաս­տի­ճա­նի կտրուկ ան­կում յա­ռա­ջա­ցուց Հա­յաս­տա­նի գրե­թէ բո­լոր շրջան­նե­րուն մէջ, իսկ Ա­րա­րա­տեան դաշ­տի եւ նա­խա­լեռ­նա­յին գիւ­ղա­կան հա­մայնք­նե­րուն մէջ՝ ցան­քե­րու եւ ծա­ռե­րու ցրտա­հա­րու­թեան պատ­ճառ դար­ձաւ։ Փ­ճա­ցան մաս­նա­ւո­րա­բար ծի­րա­նի եւ կե­ռա­սի ծա­ռե­րուն ծա­ղիկ­նե­րը եւ հա­զա­րա­ւոր գիւ­ղա­ցի­ներ, ինչ­պէս ի­րենք կ­՛ը­սեն՝ «կոտ­րած տաշ­տա­կի առ­ջեւ» մնա­ցին ա­նօգ­նա­կան ու յու­սա­հատ։

Նոյն օ­րե­րուն, Դա­նիա­յէն աշ­խա­տան­քա­յին այ­ցով Ե­րե­ւան ժա­մա­նեց գոր­ծըն­կերս՝ Փի­թը­րը։ Նախ­քան Հա­յաս­տան գա­լը, ան կար­դա­ցած էր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մա­սին, եւ ին­ծի ու­ղար­կած իր ե­լեկտ­րո­նա­յին նա­մակ­նե­րուն մէջ հպար­տու­թեամբ կը յի­շէր դա­նիա­ցի իր հայ­րե­նա­կից­նե­րը՝ Մա­րիա Եա­գոպ­սընն ու Քա­րէն Եփ­փէն, ո­րոնք 1915ին բազ­մա­թիւ հայ կեան­քեր փրկած էին՝ ա­նա­պատ­նե­րէն ու այլ վայ­րե­րէ որ­բեր հա­ւա­քե­լով ու ա­նոնց ա­պաս­տան տա­լով։

Ե­րե­ւան հաս­նե­լուն պէս, դեռ օ­դա­կա­յա­նէն հա­զիւ դուրս ե­կած, Փի­թըր ցան­կու­թիւն յայտ­նեց ա­ռա­ջին հեր­թին այ­ցե­լե­լու Ցե­ղաս­պա­նու­թեան թան­գա­րա­նը։ Յա­ջորդ օ­րը, նախ­քան մեր աշ­խա­տան­քա­յին ծրա­գիր­նե­րուն անդ­րա­դառ­նա­լը, Փի­թը­րը տա­րինք Ծի­ծեռ­նա­կա­բերդ։ Նա­հա­տակ­նե­րու յի­շա­տա­կի ան­մար կրա­կին առ­ջեւ ծա­ղիկ­ներ զե­տե­ղե­լէ ետք, Փի­թըր մտաւ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան թան­գա­րան եւ Քա­րէն Եփ­փէի ու Մա­րիա Եա­գոպ­սը­նի նո­ւի­րո­ւած բա­ժին­նե­րը ու­սում­նա­սի­րե­լէ ետք՝ խո­նար­հե­ցաւ ա­նոնց լու­սան­կար­նե­րուն առ­ջեւ։

Մէկ ժամ ետք ճամ­բայ ե­լանք դէ­պի Ի­ջե­ւան, Տա­ւու­շի մարզ­կեդ­րոն, ուր պի­տի հան­դի­պէինք մարզ­պե­տա­րա­նի աշ­խա­տա­կից­նե­րուն եւ դպրոց­նե­րու տնօ­րէն­նե­րուն հետ, կրթա­կան ծրա­գիր­ներ քննար­կե­լու հա­մար։ Սկ­սանք զրու­ցե­լու Ցե­ղաս­պա­նու­թեան եւ հայ-թուրք յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րուն մա­սին, ա­պա անդ­րա­դար­ձանք ա­ռօ­րեայ հար­ցե­րու, եւ ես պատ­մե­ցի, թէ ինչ­պէ՛ս հա­զա­րա­ւոր հայ գիւ­ղա­ցի­ներ մեծ վնաս­ներ կրե­ցին, վեր­ջին օ­րե­րուն Հա­յաս­տան թա­փան­ցած ցուր­տի ա­լի­քին պատ­ճա­ռով։

Ն­կա­տի ու­նե­նա­լով, որ մեր ճա­նա­պարհն ու օ­րը եր­կար էին, ո­րո­շե­ցինք խա­նու­թէ մը ու­տե­լիք գնել եւ, ա­պա, ա­ռանց կանգ առ­նե­լու՝ շա­րու­նա­կել ճա­նա­պար­հը մին­չեւ Ի­ջե­ւան։

Հայ­կա­կան հա­մով հաց ու պա­նիր վեր­ցու­ցինք եւ ուղ­ղո­ւե­ցանք բան­ջա­րե­ղէն­նե­րու բա­ժին՝ վա­րունգ ու լո­լիկ գնե­լու։
- Շէ՛ֆ ջան, լաւ կը լի­նէր էս կողմ չգա­յիք, ձեր սրտո­վը չի լի­նե­լու,- ը­սաւ մեր վա­րոր­դը՝ Վ­լա­դը,- սաղ ապ­րանք­նե­րը թրքա­կան են... վա­րունգ, բա­մի­դոր (լո­լիկ), նա­րինջ. հայ­կա­կան էլ կայ է՛ն կող­մում, բայց սրանք թրքա­կան են... տե­սէ՛ք տու­փե­րի թրքե­րէն գրու­թիւն­նե­րը...

Դեռ բար­կու­թիւնս ար­տա­յայ­տե­լու բա­ռե­րու ո­րո­նու­միս մէջ էի, երբ Վ­լադ փոր­ձեց զիս հան­դար­տեց­նել. «Չ­նե­ղա­նա՛ք, շէ՛ֆ ջան, սաղ խա­նութ­նե­րում նոյնն ա՛, հլա դեռ ան­ցած ա­միս հայ­կա­կան վա­րունգն ու լո­լի­կը ա­ւե­լի՛ թանկ էին։ Ե­թէ բե­րող­նե­րը վե­րեւ­նե­րից չլի­նեն, էդ թրքա­կան բան­ջա­րե­ղէ­նը մեր եր­կիր չի մտնի։ Ն­րանց բան չենք կա­րող ա­նենք»։

Թր­քա­կան ապ­րանք­նե­րով ո­ղո­ղո­ւած շու­կա­ներ շատ կան Հա­յաս­տա­նի մէջ, բայց թրքա­կան բան­ջա­րե­ղէ­նի՝ ա­ռա­ջին ան­գամն էր որ կը հան­դի­պէի, թէեւ այս մա­սին հայ­կա­կան մա­մու­լին մէջ յա­ճախ տե­ղե­կու­թիւն­ներ հա­ղոր­դո­ւած են։
Այս մա­սին՝ յա­ջորդ նա­մա­կո­վ։

ՐԱՖՖԻ ՏՈՒՏԱԳԼԵԱՆ