Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թեան 125ա­մեա­կի հան­դի­սու­թիւն­նե­րը ոչ միայն կու­սակ­ցու­թեան ան­ցած դժո­ւա­րին ու բարդ ճա­նա­պար­հին ար­ձա­նագ­րո­ւած ձեռք­բե­րում­նե­րի ամ­փոփ­ման ա­ռիթ էին, այ­լեւ` մինչ օրս դե­ռ եւս ան­կա­տար մնա­ցած նպա­տակ­նե­

րի նո­րո­վի իմաս­տա­ւոր­ման հնա­րա­ւո­րու­թիւն:

Ա­րա­գօ­րէն փո­փո­խո­ւող աշ­խար­հում վեր­ջին հան­գա­մանքն ա­ւե­լի կա­րե­ւոր է, ո­րով­հե­տեւ մե­զա­նից պա­հան­ջում է ոչ թէ պար­զա­պէս վեր­յի­շել ան­ցեա­լը, այլ` գտնել նրա հիմ­քը կազ­մող այն խոր­քա­յին ար­ժէք­նե­րը, ո­րոնք ոչ միայն հնա­րա­ւոր, այ­լեւ անհ­րա­ժեշտ է տե­ղա­փո­խել ա­պա­գայ: Ո­րով­հե­տեւ պատ­մու­թիւ­նը չի կրկնւում իբ­րեւ ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րի պարզ յա­ջոր­դա­կա­նու­թիւն, այլ ո­րո­շա­կի պար­բե­րա­կա­նու­թեամբ բա­ցա­յայ­տում է իր հիմ­քում առ­կայ գա­ղա­փար­նե­րի ու նպա­տակ­նե­րի ժա­ռան­գոր­դա­կա­նու­թիւ­նը: Ուս­տի քա­ղա­քա­կիրթ ազ­գե­րը ի­րենց պատ­մու­թեան յա­ջոր­դա­կան հանգ­րո­ւան­նե­րում վե­րաի­մաս­տա­ւո­րում են նախ­նի­նե­րի նպա­տակ­նե­րը` փոր­ձե­լով գտնել դրանց լուծ­ման նոր հնա­րա­ւո­րու­թիւն­ներ: Ն­ման ե­րե­ւոյ­թը վկա­յում է նրանց քա­ղա­քակր­թա­կան ա­ւան­դոյ­թի կեն­սու­նա­կու­թեան մա­սին, որն իբ­րեւ պատ­մու­թեան գա­ղա­փար` պար­բե­րա­բար յի­շեց­նում է իր գո­յու­թեան մա­սին:

Այ­սօր` կու­սակ­ցու­թեան հիմ­նադ­րու­մից շուրջ 125 տա­րի անց, վրայ է հա­սել այն պա­հը, երբ Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թեան պատ­մու­թիւ­նը կա­րող է լիար­ժէ­քօ­րէն հա­մար­կո­ւել հա­յոց պատ­մու­թեան մէջ հէնց նման լայն` քա­ղա­քակր­թա­կան ըն­կալ­ման մի­ջո­ցով: Ո­րով­հե­տեւ կու­սակ­ցու­թեան ան­ցած եր­կար ու բարդ ճա­նա­պար­հին ի յայտ են ե­կել այն­պի­սի օ­րի­նա­չա­փու­թիւն­ներ, ո­րոնք ակնյայտօ­րէն չեն տե­ղա­ւոր­ւում ժա­մա­նա­կի կարճ տե­ւո­ղու­թեան ծի­րում: Խն­դիրն այս­տեղ հա­րուստ պատ­մու­թիւն ու­նե­նա­լու մէջ չէ, ո­րի` սփիւռ­քում ան­խա­թար մնա­ցած տար­տամ ան­ցեա­լա­կա­նու­թեան բե­ռը ­Հա­յաս­տա­նում փորձ է ար­ւում փո­խա­րի­նել պար­զու­նակ, ան­գամ գռե­հիկ դե­տեր­մի­նիզ­մով: Ն­ման մօ­տե­ցումն այ­սօր փա­կել է հայ­րե­նի պատ­մա­գէտ­նե­րի մտա­ծո­ղու­թեան հո­րի­զո­նը` ան­ցեա­լը դարձ­նե­լով ներ­կա­յի գե­րին: ­Մի կերպ պա­տաս­խա­նե­լով «ինչ­պէ՞ս է ե­ղել ի­րա­կա­նում» հար­ցին, նրանք «ին­չո՞ւ է ե­ղել այդ­պէս»ը բա­ցատ­րե­լու ի­րենց ան­կա­րո­ղու­թիւ­նը քո­ղար­կում են Հ.Յ.­Դի «ճիշդ» եւ «սխալ» քայ­լե­րի մա­սին պար­զու­նակ սո­փես­տու­թիւն­նե­րով` դրա­նով իսկ շրջա­փա­կե­լով կու­սակ­ցու­թեան պատ­մու­թիւ­նը հաս­կա­նա­լու ի­րենց ա­ռանց այդ էլ սահ­մա­նա­փակ հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րը:

Այս ա­մէ­նը նոր ժա­մա­նակ­նե­րի հայ քա­ղա­քա­կան կեան­քի ա­ռանց­քա­յին դե­րա­կա­տա­րի գոր­ծու­նէու­թիւ­նը ժա­մա­նա­կի ընդ­լայն կամ քա­ղա­քակր­թա­կան չա­փոյ­թով դի­տար­կե­լու մտա­ւո­րա­կան ան­կա­րո­ղու­թեան վկա­յու­թիւն է: Ո­րով­հե­տեւ «ին­չո՞ւ է ե­ղել այդ­պէս»ի պա­տաս­խա­նը փնտռե­լու գոր­ծըն­թա­ցում մենք ան­մի­ջա­պէս ար­ձա­նագ­րում ենք, որ իր խոր­քա­յին` քա­ղա­քակր­թա­կան էու­թեան մէջ հա­յոց պատ­մու­թիւ­նը հէնց այդ­պէս էլ ե­ղել է ոչ միայն նոր ժա­մա­նակ­նե­րում, այ­լեւ ան­տիկ աշ­խար­հում ու միջ­նա­դա­րում: Ու­րեմն կա՛մ Հ.Յ.Դ.ի «ճիշդ» եւ «սխալ» քայ­լե­րի մա­սին սի­րո­ղա­կան «խօսք ու զրոյ­ցը» հարկ է տե­ղա­փո­խել նաեւ ­Տիգ­րան­նե­րի ու ­Վար­դան­նե­րի ժա­մա­նակ­նե­րը, կա՛մ էլ նրա պատ­մու­թիւ­նը ժա­մա­նա­կի կարճ տե­ւո­ղու­թեան չա­փոյ­թով դի­տար­կե­լու փո­խա­րէն` պէտք է եզ­րա­կաց­նել, որ նոր ժա­մա­նակ­նե­րում Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը հայ ժո­ղովր­դի ծո­ցից ե­լած միակ քա­ղա­քա­կան ուժն էր, ո­րը կա­րո­ղա­ցաւ ըմբռ­նել հայ­կա­կա­նու­թեան ար­ժե­հա­մա­կար­գը ոչ միայն իբ­րեւ ա­նընդ­հատ հարս­տա­ցող մշա­կոյթ, այ­լեւ` պատ­մու­թեան գա­ղա­փար:

Հ.Յ.Դ. պատ­մու­թիւ­նը ներ­կա­յի ար­ժե­չա­փե­րով գնա­հա­տո­ւող ան­ցեա­լի սո­վո­րա­կան դրո­ւագ չէ, այլ ան­ցեա­լը ներ­կա­յի մի­ջով ա­պա­գա­յին կա­պող ո­րո­շա­կի ու յստակ քա­ղա­քակր­թա­կան գոր­ծըն­թա­ցի քա­ղա­քա­կան կեր­պա­ւո­րում, ո­րի շնոր­հիւ` ան­գամ ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ա­ռաջ բե­րած կա­տա­րեալ ա­նե­լա­նե­լիու­թեան եւ ­Ռու­սա­կան յե­ղա­փո­խու­թեան հե­տե­ւանք բա­ցար­ձակ քաո­սի պայ­ման­նե­րում 1918ին հնա­րա­ւոր ե­ղաւ հու­նա­ւո­րել ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան ծնուն­դը: Ուս­տի` որ­պէս­զի հաս­կա­նանք հայ մշա­կոյ­թի զար­գաց­ման ա­նընդ­հա­տու­թեան վրայ հիմ­նո­ւող հա­յոց պատ­մու­թեան գա­ղա­փա­րը, պար­տա­ւոր ենք նախ ար­ձա­նագ­րել, որ հա­մաշ­խար­հա­յին-պատ­մա­կան ա­ռու­մով ­Հա­յաս­տա­նի ու հա­յու­թեան վե­րել­քի եւ անկ­ման շրջա­փու­լե­րը բա­ւա­կա­նին մեծ ճշգրտու­թեամբ հա­մա­պա­տաս­խա­նում են ան­տիկ աշ­խար­հում, միջ­նա­դա­րում եւ նոր ու նո­րա­գոյն ժա­մա­նակ­նե­րում ­Հա­յաս­տա­նում ու նրա շուր­ջը ծա­ւա­լո­ւած ո­րո­շա­կի քա­ղա­քակր­թա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի տրա­մա­բա­նու­թեա­նը:

­Հայ­կա­կա­նու­թիւ­նը` որ­պէս ար­ժե­հա­մա­կարգ, եւ ­Հա­յաս­տա­նը` որ­պէս ու­րոյն քա­ղա­քակր­թու­թիւն, ծաղ­կում են ապ­րել պատ­մու­թեան այն բե­կում­նա­յին փու­լե­րում, երբ հա­մաշ­խար­հա­յին բե­մա­հար­թա­կում ըն­թա­ցող քա­ղա­քակր­թու­թիւն­նե­րի դի­մա­կա­յու­թեա­նը յա­ջոր­դել է նրանց հա­մադ­րու­թեան՝ սին­թե­զի փու­լը: ­Հա­յոց պատ­մու­թեան հէնց այդ «աս­տե­ղա­յին պա­հե­րին», երբ Ա­րեւ­մուտ­քը որ­պէս աշ­խոյժ բե­ւեռ, բա­խել է Ա­րե­ւել­քի դռնե­րը, զոյգ քա­ղա­քակր­թա­կան ար­ժե­հա­մա­կար­գե­րի նախ­նա­կան հա­մադ­րու­թիւն ­Հա­յաս­տանն ու հա­յու­թիւ­նը հնա­րա­ւո­րու­թիւն են ստա­ցել ի­րա­կա­նաց­նե­լու ի­րենց բուն գոր­ծա­ռոյ­թը, ի­րենց ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը` հայ­կա­կան մեծ սին­թե­զը:

­Նո­ւա­զա­գոյն պայ­ման­նե­րի առ­կա­յու­թեան պա­րա­գա­յում քա­ղա­քակր­թա­կան նա­խասկզ­բի նման «վե­րա­թար­մա­ցումն» ըն­դու­նել է քա­ղա­քա­կան, այ­սինքն` պե­տա­կան կեր­պա­րանք, իսկ բա­ցա­կա­յու­թեան դէպ­քում` հո­գե­ւոր-մշա­կու­թա­յին վե­րել­քի տեսք: Ուս­տի ե­րիցս ի­րա­ւա­ցի էր հայ մեծ պատ­մա­գէտ ­Նի­կո­ղա­յոս Ա­դոնցն իր այն պնդման մէջ, որ` «­Հա­յու­թեան ա­րեւմ­տա­հա­յեաց հա­կում­նե­րը քա­ղա­քակր­թա­կան ե­րե­ւոյթ են ա­մէ­նից ա­ռաջ եւ նրա­նից ծնած է քա­ղա­քա­կա­նը: ­Նա հայ պատ­մու­թեան խթան է, ո­րի դէմ դժո­ւար է ա­քա­ցել»:

­Հէնց Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թիւնն ին­քը` որ­պէս կու­սակ­ցու­թիւն, եւ­րո­պա­կան լու­սա­ւո­րա­կա­նու­թեան գա­ղա­փա­րա­բա­նու­թեան հէն­քի վրայ հայ մշա­կոյ­թի կող­մից ի­րա­կա­նա­ցո­ւած այդ հին հա­մադ­րու­թեան ու սին­թե­զի նոր բարձ­րա­կէտն էր` ­Հա­յաս­տա­նի վե­րել­քի նա­խորդ փու­լե­րում եւս դրսե­ւո­րո­ւած յստակ օ­րի­նա­չա­փու­թեան կրկնու­թիւ­նը: 19րդ ­դա­րում հա­յու­թեան վե­րել­քը պայ­մա­նա­ւո­րած եւ­րո­պա­կան լու­սա­ւո­րա­կա­նու­թիւնն իբ­րեւ հզօր քա­ղա­քակր­թա­կան ազ­դակ` ան­տիկ աշ­խար­հում ­Մեծ ­Հայ­քի ծաղ­կումն ու հզօ­րա­ցումն ա­պա­հո­ված հել­լե­նիզ­մի, իսկ վաղ միջ­նա­դա­րում` քրիս­տո­նէա­կան գա­ղա­փա­րա­բա­նու­թեան օր­գա­նա­կան շա­րու­նա­կու­թիւնն էր: ­Պար­զա­պէս` 19րդ ­դա­րում, հա­յու­թեան կեան­քի եւ­րո­պա­կա­նաց­ման ար­դիւն­քում, մեզ վա­ղուց ծա­նօթ «հին գի­նին» սկսել էր «ե­ռալ» նոր ժա­մա­նակ­նե­րին բնո­րոշ լու­սա­ւո­րա­կա­նու­թեան «պա­տեա­նի» մէջ: Ն­ման գոր­ծըն­թա­ցի քա­ղա­քա­կան կեր­պա­ւոր­ման բարձ­րա­կէ­տը դար­ձած Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թեան գոր­ծու­նէու­թեան շնոր­հիւ մենք վեր­յի­շե­ցինք եւ նո­րո­վի վե­րաի­մաս­տա­ւո­րե­ցինք հա­յոց պատ­մու­թեան գա­ղա­փա­րը ու կրկին դար­ձանք պե­տու­թիւն ու պատ­մու­թիւն կեր­տող ազգ:

Ու­րեմն` նրա­նում ար­ձա­նագ­րո­ւած «ճիշդն ու սխա­լը» ոչ թէ գործ­նա­պաշ­տու­թեան կամ ի­րա­տե­սա­կա­նու­թեան պա­կա­սի հե­տե­ւանք էր, այլ` քա­ղա­քակր­թա­կան ի­տէա­լի եւ դա­ժան ի­րա­կա­նու­թեան բախ­ման ար­դիւնք: ­Շե­ղո­ւել ի­տէա­լից` նշա­նա­կում էր հրա­ժա­րո­ւել ինքն ի­րե­նից, դի­մա­կա­յել ի­րա­կա­նու­թեա­նը` նշա­նա­կում էր ու­նե­նալ լուրջ կո­րուստ­ներ: Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը չէր կա­րող լի­նել ա­սիա­կան վայ­րագ ի­րա­կա­նու­թեան պար­տադ­րած պայ­ման­նե­րի գե­րին, ուս­տիեւ նրա պար­տու­թիւն­ներն ան­գամ բա­ցում էին իր գա­ղա­փար­նե­րի յաղ­թա­նա­կի դու­ռը:

Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թեան կող­մից` ­Հա­յաս­տա­նի Ա. ­Հան­րա­պե­տու­թեան տես­քով վե­րա­մարմ­նա­ւո­րո­ւած հա­յոց քա­ղա­քակր­թա­կան ի­տէա­լը վե­րապ­րեց ան­գամ խորհր­դա­յին ամ­բող­ջա­տի­րու­թեան մթնո­լոր­տում` ան­կա­խու­թեան բա­ցա­կա­յու­թեան պայ­ման­նե­րում կրկին վե­րա­ծո­ւե­լով պատ­մու­թեան գա­ղա­փա­րի: ­Պե­տա­կան ան­կա­խու­թեան կորս­տից յե­տոյ հայ­կա­կան զար­թօն­քի ա­լի­քը մի կող­մից յոր­դեց դէ­պի ա­զատ սփիւռք, իսկ միւս կող­մից` ո­ղո­ղեց խորհր­դա­յին հսկա­յա­ծա­ւալ կայս­րու­թեան տա­րած­քը: ­Հայ ժո­ղովր­դի զա­ւակ­նե­րը նոր պայ­ման­նե­րում նոյն­պէս շա­րու­նա­կե­ցին նոյն գոր­ծա­ռոյ­թը` հայ­կա­կան մեծ սին­թե­զը մարդ­կա­յին գոր­ծու­նէու­թեան բո­լոր ո­լորտ­նե­րում` քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նից ու տնտե­սու­թիւ­նից մին­չեւ մշա­կոյթ ու գի­տու­թիւն: Այդ դժնդակ տա­րի­նե­րին նրանք`

- Ա­րեւմ­տեան ար­հես­տա­գի­տու­թիւն­ներ ներ­մու­ծե­ցին հա­մայ­նաց­ման պատ­ճա­ռով սո­վի դա­տա­պար­տո­ւած Խ.Ս.Հ.Մ.ի տնտե­սու­թեան մէջ եւ նրա գիւ­ղատն­տե­սու­թիւնն ու ար­դիւ­նա­բե­րու­թիւ­նը օժ­տե­ցին գո­յա­տե­ւե­լու եւ ան­գամ գեր­մա­նա­կան հզօր ռազ­մա­մե­քե­նան ջախ­ջա­խե­լու ներ­քին հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րով,

- ­Հա­մադ­րե­ցին ու սին­թե­զե­ցին եւ­րո­պա­կան եւ ռու­սա­կան դա­սա­կան ե­րաժշ­տու­թիւնն ու գե­ղան­կար­չու­թիւ­նը` Ա­րե­ւել­քի անկրկ­նե­լի մե­ղե­դի­նե­րի ու վառ գոյ­նե­րի հետ,

- Եւ­րո­պա­կան տեսք տո­ւե­ցին խորհր­դա­յին քա­ղաք­նե­րին` Ա­րեւ­մուտ­քի ճար­տա­րա­պե­տա­կան հմտու­թիւն­նե­րը հա­մադ­րե­լով Ա­րե­ւել­քի մշա­կու­թա­յին ար­ժէք­նե­րի հետ,

- Ոչ միայն կա­րո­ղա­ցան խորհր­դա­յին սահ­մա­նա­փակ ար­հես­տա­գի­տու­թեան դաշ­տում կի­րա­ռել Ա­րեւ­մուտ­քի գի­տա­կան նո­ւա­ճում­նե­րը, իսկ եր­բեմն նոյ­նիսկ` գե­րա­զան­ցել դրանց:

­Հա­յաս­տա­նի ա­ւան­դա­կան քա­ղա­քակր­թա­կան գոր­ծա­ռոյ­թի շա­րու­նա­կու­թիւ­նը դար­ձած նո­րա­գոյն ժա­մա­նակ­նե­րի մեր հզօր հո­գե­ւոր վե­րել­քը նոր հա­յու­թիւն կեր­տած Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թեան գոր­ծի շա­րու­նա­կու­թիւնն էր` այլ պայ­ման­նե­րի ու կա­ղա­պար­նե­րի մէջ, ին­չը վաղ թէ ուշ վե­րագտ­նե­լու էր նաեւ իր քա­ղա­քա­կան կեր­պա­ւո­րու­մը: ­Սա­կայն Խ.Ս.Հ.Մ. կա­ռա­վա­րե­լի փլուզ­ման ար­դիւնք` ­Հա­յաս­տա­նի Բ. ­Հան­րա­պե­տու­թեան ա­կա­նա­պա­տո­ւած քա­ղա­քա­կան ի­րո­ղու­թիւն­նե­րը ժա­մա­նակ եւ ահ­ռե­լի ջանք էին պա­հան­ջում հա­րա­զատ հո­ղի վրայ հա­յոց ի­րա­կան ար­ժէք­նե­րի բա­ցա­զատ­ման հա­մար: ­Հա­մաշ­խար­հում ծա­ւա­լո­ւող քա­ղա­քակր­թա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի մէջ ներ­դաշ­նա­կօ­րէն հա­մար­կո­ւե­լու փո­խա­րէն` սե­փա­կան անվ­տան­գու­թեան «խնդիր-ծու­ղա­կի» շուրջ մէկ­թե­ւա­նի թռչու­նի նման ա­նընդ­հատ նե­ղա­ցող շրջա­նակ­ներ գծող ­Հա­յաս­տա­նի 25ա­մեայ տե­ղապ­տոյ­տը վկա­յում էր մեզ յա­մա­ռօ­րէն կաշ­կան­դող ա­րե­ւե­լեան-ա­սիա­կան մթնո­լոր­տի պահ­պան­ման մա­սին: ­Բայց դա չէր կա­րող եր­կար տե­ւել, ո­րով­հե­տեւ լոյսն ի վեր­ջոյ յաղ­թե­լու էր ստո­ւե­րին, ա­ռա­ջա­դի­մու­թիւ­նը` յե­տա­դի­մու­թեա­նը:

21րդ ­դա­րի երկ­րորդ տաս­նա­մեա­կում ­Հա­յաս­տա­նի շուրջ ծա­ւա­լո­ւող, յի­րա­ւի, դա­րա­կազ­միկ ի­րա­դար­ձու­թիւն­ներն ար­դէն յստա­կօ­րէն ա­պա­ցու­ցում են, որ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի ան­կա­սե­լի ըն­թացքն աս­տի­ճա­նա­բար ար­ժեզր­կե­լով ­Հա­յաս­տա­նը կաշ­կան­դող «խնդիր-ծու­ղա­կի» նշա­նա­կու­թիւ­նը` մեզ հնա­րա­ւո­րու­թիւն է տա­լիս վե­րա­կանգ­նե­լու մեր հան­րոյ­թի քա­ղա­քակր­թա­կան ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը:

Ուս­տի Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թեան գոր­ծի մե­ծու­թիւ­նը գնա­հա­տե­լով ժա­մա­նա­կի ընդ­լայն ըն­կալ­ման ծի­րում` կա­րող ենք եզ­րա­կաց­նել, որ հայ­կա­կան մշա­կոյ­թի պար­բե­րա­կան վե­րելք­ներն ա­պա­հո­ված Ար­տա­շէս­նե­րի ու ­Տիգ­րան­նե­րի, ­Մես­րոպ­նե­րի ու ­Վար­դան­նե­րի, ­Րաֆ­ֆի­նե­րի ու Ք­րիս­տա­փոր­նե­րի մեծ գոր­ծի քա­ղա­քակր­թա­կան բո­վան­դա­կու­թիւ­նը յետ-ար­դիա­կա­նու­թեան պայ­ման­նե­րում ի­մաս­տա­ւո­րե­լու ա­ռա­քե­լու­թիւնն ըն­կած է մեր ու­սե­րին: Ո­րով­հե­տեւ քա­ղա­քակր­թա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի հզօր լու­սար­ձա­կը սկսել է նօս­րաց­նել վեր­ջին 25ա­մեա­կի ա­նո­րո­շու­թիւն­նե­րի մա­ռա­խու­ղը, եւ մեր զար­մա­ցած աչ­քե­րի առ­ջեւ`

- ­Խարխ­լո­ւե­լով լուրջ ճեղ­քեր են տա­լիս ­Հա­յաս­տա­նը շուրջ մէկ դար աք­ցա­նի մէջ պա­հող ռուս-թուր­քա­կան «մուրճն ու սա­լը»,

- Ա­րեւ­մուտ­քը` իբ­րեւ քա­ղա­քակր­թա­կան բե­ւեռ, կրկին Ալ. ­Մա­կե­դո­նա­ցու հին ճա­նա­պարհն է բա­ցում դէ­պի Ի­րան եւ կրկին` ­Հա­յաս­տա­նի վրա­յով,

- Ա­ռար­կա­յա­կան տեսք ստա­նա­լով` իր գո­յու­թեան մա­սին է յի­շեց­նում այդ ճա­նա­պար­հի փա­կա­նի` ­Թուր­քիա­յի վե­րա­բա­ժան­ման աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան հին նա­խա­գի­ծը...

Այս ա­մէ­նը գա­լիս է վկա­յե­լու, որ 125 տա­րի ա­ռաջ Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թեան կող­մից ձե­ւա­կեր­պած քա­ղա­քա­կան նպա­տակ­նե­րը հիմ­նո­ւած են քա­ղա­քակր­թա­կան խոր են­թա­հո­ղի վրայ, ին­չը հնա­րա­ւոր չէր ոչն­չաց­նել ան­գամ ա­մե­նա­դա­ժան բռնու­թիւն­նե­րի մի­ջո­ցով: Եւ մենք` որ­պէս այդ հո­գե­հա­րա­զատ են­թա­հո­ղի վե­րա­կանգն­ման գոր­ծըն­թա­ցի ա­կա­նա­տես­ներ` վստա­հա­բար կա­րող ենք ար­ձա­նագ­րել, որ այ­սօր էլ Հ.Յ.Դ. նպա­տակ­ներն ա­ւե­լի շատ են, քան նրա նա­խորդ տա­րի­նե­րի տքնա­ջան աշ­խա­տան­քի ու պայ­քա­րի ձեռք­բե­րում­նե­րը: Իսկ դա նշա­նա­կում է, որ Հ.Յ.­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը տա­կա­ւին ե­րի­տա­սարդ է` որ­պէս հա­յոց քա­ղա­քակր­թա­կան ի­տէա­լի ա­ռա­ւել ամ­բող­ջա­կան մարմ­նա­ցու­մը հան­դի­սա­ցող կու­սակ­ցու­թիւն: