Քաթ­րին Քար­փեն­թը­րի կող­մէ, ա­ռա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով, անգ­լե­րէ­նի թարգ­մա­նո­ւած եւ Ա­րա Ղա­զա­րեա­նի խմբագ­րու­թեամբ ու նե­րա­ծա­կա­նով լոյս տե­սած «­Ռուս­տա­մի յու­շե­րը. Նա­փո­լէո­նի մեմ­լուք կայ­սե­րա­կան թիկ­նա­պա­հը» գիր­քը (The Memoirs of Roustam: Napoleon’s Mamlik Imperial Bodyguard) ո­րոշ գա­ղա­փար կու տայ Օ­նո­րէ տը Պալ­զա­քի‚ Լէօ Թոլս­թո­յի եւ Ֆիո­տոր Տոս­թո­յեւս­քիի կող­մէ իբ­րեւ տի­պար օգ­տա­գոր­ծո­ւած եւ բազ­մա­թիւ գե­ղան­կա­րիչ­նե­րու կող­մէ նկա­րո­ւած Ռուս­տա­մի հե­տաքրք­րա­կան եւ բարդ կեան­քին մա­սին։

Ռուս­տամ (1781-1845) փոքր տա­րի­քին Կով­կա­սի շրջա­նէն ա­ռե­ւան­գո­ւած եւ բազ­մա­թիւ ան­գամ իբ­րեւ գե­րի ծա­խո­ւած է։ Ան իբ­րեւ մեմ­լուք մար­զո­ւած է Ե­գիպ­տո­սի մէջ‚ ա­պա շուրջ 15 տա­րի դար­ձած Նա­փո­լէո­նի թիկ­նա­պա­հը ու վստա­հե­լի ան­ձը։ Այս մա­սին կը հա­ղոր­դէ Horizonweekly.ca՝ վկա­յա­կո­չե­լով Mirrorspectator.comը։

Ղա­զա­րեան վեր­ջերս կա­տա­րո­ւած հար­ցազ­րոյ­ցի մը մէջ յայ­տա­րա­րած է.- «­Մեր պատ­մու­թեան պատ­ճա­ռով՝ հա­յե­րը ամ­բողջ աշ­խար­հի վրայ տա­րա­ծուած են։ Ու­նէինք մար­դիկ‚ ո­րոնք տար­բեր հա­մայնք­նե­րու եւ եր­կիր­նե­րու կը ծա­ռա­յէին բարձ­րա­գոյն մա­կար­դա­կի վրայ՝ ինչ­պէս կայս­րեր‚ զօ­րա­վար­ներ եւ նա­խա­րար­ներ։ Այդ ի­րո­ղու­թիւ­նը ի մտի ու­նե­նա­լով՝ Ռուս­տամ մեր հան­դի­պած ա­մէ­նէն ար­տա­սո­վոր տի­պար­նե­րէն մէկն է։ Հիմ­նա­կա­նին մէջ ան սկզբնա­կան շրջա­նին պար­զա­պէս ստրուկ ե­րե­խայ մըն էր։ Սա­կայն ա­ռանց կրթու­թիւն եւ ըն­կե­րա­յին կար­գա­վի­ճակ կամ դիրք ու­նե­նա­լու, ան դար­ձաւ Ֆ­րան­սա­յի կայ­սեր՝ Նա­փո­լիո­նի վստա­հե­լի ան­ձը։ Ձե­ւով մը ան ու­նե­ցաւ դիրք մը‚ ուր շա­տեր զինք լուր­ջի ա­ռին»։

Ղա­զա­րեան ա­ւել­ցու­ցած է‚ որ գո­յու­թիւն ու­նին կարգ մը փաս­տեր‚ թէ Ռուս­տամ օգ­նած է Մոս­կո­ւա­յի եւ Վե­նե­տի­կի մէջ գտնո­ւող իր հայ հայ­րե­նա­կից­նե­րուն՝ դրա­կան կեր­պով ազ­դե­լով Նա­փո­լէո­նի ո­րո­շում­նե­րուն վրայ‚ ո­րոնք կը վե­րա­բե­րէին Սուրբ Ղա­զա­րի Սուրբ Խաչ ե­կե­ղեց­ւոյ եւ Մ­խի­թա­րեան վան­քին։

Վեր­ջերս, Ղա­զա­րեան ըն­կե­րա­յին ցան­ցի վրայ հան­դի­պած է Ռուս­տա­մի մա­սին բազ­մա­թիւ սխալ տե­ղե­կու­թեանց‚ ըստ ո­րոնց՝ ան իբր թէ ե­ղած է վրա­ցի եւ, մին­չեւ իսկ, ատր­պէյ­ճան­ցի, հա­կա­ռակ ա­նոր‚ որ Ռուս­տամ իր յու­շե­րուն մէջ յստա­կօ­րէն կը նշէ, թէ ղա­րա­բաղ­ցի հայ է։

1814ին‚ երբ Նա­փո­լէոն հրա­ժա­րե­ցաւ գա­հէն՝ Ռուս­տամ մեր­ժեց ա­նոր հետ մեկ­նիլ Ալ­պա աք­սո­րի՝ զգու­շա­նա­լով դա­ւե­րու մեղ­սա­կից նկա­տո­ւե­լէ, նաեւ՝ իր ըն­տա­նի­քէն չբաժ­նո­ւե­լու հա­մար։ Կարճ ժա­մա­նակ բան­տը մնա­լէ ետք‚ Ռուս­տամ տաս­նա­մեակ մը ապ­րե­ցաւ Փա­րի­զի մէջ‚ ա­պա փո­խադ­րո­ւե­ցաւ Տուր­տան‚ ուր Լո­ւի Ֆի­լիփ թա­գա­ւո­րին կող­մէ նշա­նա­կո­ւե­ցաւ թղթա­տա­րա­կան տե­սու­չի պաշ­տօ­նին եւ յա­ջոր­դող եր­կու տաս­նա­մեակ­նե­րու ըն­թաց­քին ապ­րե­ցաւ խա­ղաղ կեանք մը։

Ֆ­րան­սա­ցի­նե­րը Ռուս­տա­մի մա­սին տար­բեր կար­ծիք­ներ ու­նին։ Ա­նոր ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րը կը զմայ­լէին ա­նոր վրայ։ Այլ ի­րո­ղու­թեանց կող­քին, ան Ֆ­րան­սա­յի մէջ միակ մեմ­լուքն էր‚ ո­րուն ար­տօ­նո­ւած էր իր ա­ւան­դա­կան տա­րա­զը կրե­լու եւ այդ պատ­ճա­ռով ալ աչ­քի կը զար­նէր։

Ֆ­րան­սա­ցի ա­կա­դե­մա­կան Ֆ­րե­տե­րիք Մա­սոն Ռուս­տա­մի յու­շե­րուն ֆրան­սե­րէն գիր­քին նա­խա­բա­նին մէջ գրած է‚ որ Ռուս­տամ «կո­պիտ տգէտ մըն էր... ամ­բող­ջո­վին ան­կա­րող ե­րախ­տա­գի­տու­թիւն կամ նո­ւի­րում ցու­ցա­բե­րե­լու» եւ որ, կարգ մը պա­րա­գա­նե­րու, «սու­տի կը դի­մէ»։ Սա­կայն կ’եզ­րա­կաց­նէ‚ որ ա­նոր յու­շե­րը ար­ժէ­քա­ւոր են ա­նոնց պա­րու­նա­կած տե­ղե­կու­թեանց ու հե­տաքրք­րու­թեան պատ­ճա­ռով։ «Նշ­մա­րած եմ, որ Ռուս­տամ հա­զո­ւա­դէ­պօ­րէն կը հե­ռա­նայ ճշմար­տու­թե­նէն»‚- գրած է ան։

Ղա­զա­րեան իր նե­րա­ծա­կա­նին մէջ կը նշէ‚ թէ Ռուս­տա­մի յու­շե­րը Նա­փո­լէո­նի կեան­քին մա­սին կարգ մը ե­րե­ւոյթ­ներ կը ներ­կա­յաց­նեն։ Ան բազ­մա­թիւ տա­րի­ներ Ֆ­րան­սա­յի կայս­րին ֆի­զի­քա­պէս ա­մէ­նէն մօ­տը ե­ղած է եւ ծա­նօթ՝ վեր­ջի­նիս անձ­նա­կան ու հա­սա­րա­կա­կան կեան­քին‚ նե­րա­ռեալ գլխա­ւոր ճա­կա­տա­մար­տե­րուն եւ ար­շաւ­նե­րուն։

Ռուս­տա­մի յու­շե­րը ա­ռա­ջին ան­գամ հրա­տա­րա­կո­ւած են ֆրան­սե­րէ­նով 1888ին‚ ա­նոր մա­հէն ետք։ 1935ին լոյս տե­սած է յու­շե­րուն ի­տա­լե­րէն թարգ­մա­նու­թիւ­նը‚ իսկ ռու­սե­րէն‚ հա­յե­րէն եւ վրա­ցե­րէն տար­բե­րակ­նե­րը լոյս տե­սած են վեր­ջին եր­կու տաս­նա­մեակ­նե­րու ըն­թաց­քին։

Վեր­ջերս ֆրան­սա­հայ զի­նո­ւո­րա­կան վե­թե­րան­ներ Ռուս­տա­մի գե­րեզ­մա­նին մօտ ա­րա­րո­ղու­թիւն­ներ կա­տա­րած են‚ ընդ­հան­րա­պէս Դեկ­տեմ­բե­րին ա­նոր մա­հո­ւան տա­րե­լի­ցին մօտ թո­ւա­կա­նի մը՝ մաս­նակ­ցու­թեամբ Ֆ­րան­սա­յի մէջ Հա­յաս­տա­նի դես­պա­նին‚ Տուր­տա­նի քա­ղա­քա­պե­տին եւ այլ ե­րե­ւե­լի­նե­րու‚ ինչ որ այս ա­ռեղ­ծո­ւա­ծա­յին տի­պա­րին նկատ­մամբ վե­րա­նո­րոգ հե­տաքրք­րու­թեան ցու­ցա­նիշ է։

2007ին, Ռուս­տա­մի գե­րեզ­մա­նին ու ապ­րած տան վրայ նոր ցու­ցա­նակ մը զե­տե­ղո­ւե­ցա­ւ։