­Բ­րի­տա­նա­ցի դի­ւա­նա­գէտ, ճա­նա­պար­հորդ, հե­տա­խոյզ եւ խորհր­դա­րա­նի ան­դամ Օպ­րի Հեր­պըրթ բա­ցա­ռիկ հար­ցազ­րոյց ու­նե­ցած է Թա­լէաթ փա­շա­յի հետ 1921 թո­ւա­կա­նի Փետ­րո­ւա­րին` Սո­ղո­մոն Թեհ­լե­րեա­նի կող­մէ Պեր­լի­նի մէջ Թա­լէա­թի ա­հա­բե­կու­մէն ըն­դա­մէ­նը քա­նի մը օր ա­ռաջ:

 Թա­լէաթ փա­շայ, իբ­րեւ Օս­մա­նեան Կայս­րու­թեան ա­մե­նա­զօր Մեծ Վէ­զիր (նա­խա­րար), բռնա­կալ եւ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան գլխա­ւոր կազ­մա­կեր­պիչ, 1918 Նո­յեմ­բե­րին փա­խած էր Թուր­քիա­յէն` նոր վար­չա­կար­գի կող­մէ հե­տապնդո­ւե­լէ խու­սա­փե­լու հա­մար:

Թա­լէա­թի հետ կա­տա­րո­ւած 23 էջ­նոց այդ հար­ցազ­րոյ­ցը հրա­պա­րա­կո­ւե­ցաւ 1924 (­Լոն­տոն) եւ 1925 (­Նիւ Եորք) թո­ւա­կան­նե­րուն՝ Հեր­պըր­թի «­Պըն Քէն­տիմ. Ա­րե­ւե­լեան ճա­նա­պար­հոր­դու­թեան նո­թեր» խո­րա­գի­րը կրող յու­շե­րուն մէջ:

Հեր­պըրթ Թա­լէա­թի հետ ա­ռա­ջին ան­գամ հան­դի­պած էր 1908 թո­ւա­կա­նին, երբ կը պաշ­տօ­նա­վա­րէր Կոս­տանդ­նու­պոլ­սոյ բրի­տա­նա­կան դես­պա­նա­տան մէջ: Տաս­նը­մէկ տա­րի յե­տոյ, Հեր­պըրթ ա­նակն­կալ նա­մակ մը ստա­ցած է Թա­լէա­թէն` ա­նոր հետ «ո­րե­ւէ չէ­զոք երկ­րի մէջ» հան­դի­պե­լու խնդրան­քով: Յու­սա­հա­տօ­րէն փոր­ձե­լով վե­րա­կանգ­նել իր դի­ւա­յին կեր­պա­րը Ա­րեւ­մուտ­քի մէջ՝ Թա­լէաթ կը պնդէր, թէ «ին­քը պա­տաս­խա­նատ­ուու­թիւն չի կրէր հայ­կա­կան ջար­դե­րուն հա­մար, թէ կրնար ա­տի­կա ա­պա­ցու­ցել եւ շատ կը փա­փա­քէր ը­նել ա­տի­կա»: Հեր­պըրթ օ­րին մեր­ժեց Թա­լէա­թի խնդրան­քը՝ ը­սե­լով.- «Ես շատ ու­րա­խա­ցայ լսե­լով, որ ան այն մար­դը չէր, որ պա­տաս­խա­նա­տու էր հայ­կա­կան ջար­դե­րուն հա­մար, սա­կայն չէի կար­ծեր, որ մեր հան­դի­պու­մը այդ ժա­մա­նակ կրնար ո­րե­ւէ նպա­տա­կի ծա­ռա­յել»:

Սա­կայն, Հեր­պըրթ փո­խեց իր ո­րո­շու­մը 1921 Փետ­րո­ւա­րին, երբ բրի­տա­նա­կան հե­տա­խու­զու­թեան տնօ­րէն պա­րոն Պա­սիլ Թոմ­սըն հրա­մա­յեց ի­րեն ան­մի­ջա­պէս մեկ­նիլ Գեր­մա­նիա եւ հան­դի­պիլ Թա­լէա­թի հետ: Գաղտ­նի ժա­մադ­րու­թիւ­նը տե­ղի ու­նե­ցաւ Փետ­րուար 26ին, գեր­մա­նա­կան փոք­րիկ Համ քա­ղա­քին մէջ: Թա­լէաթ ան­գամ մը եւս ը­սաւ Հեր­պըր­թին, որ «ին­քը ան­ձամբ միշտ դէմ ե­ղած է հա­յե­րու բնաջնջ­ման փոր­ձե­րուն»: Ա­ռա­ւել՝ ան­հա­ւա­տա­լիօ­րէն, Թա­լէաթ պնդեց, թէ ինք «եր­կու ան­գամ ընդ­դի­մա­ցած է այդ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան, սա­կայն մեր­ժում ստա­ցած է գեր­մա­նա­ցի­նե­րու կող­մէ»:

Մոռ­նա­լով ջար­դե­րուն հետ կա­պո­ւած իր ան­մե­ղու­թեան պնդում­նե­րուն մա­սին՝ Թա­լէա­թը ար­դա­րա­ցուց զան­գո­ւա­ծա­յին սպա­նու­թիւն­նե­րը` հա­յե­րը մե­ղադ­րե­լով պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ իր եր­կի­րը թի­կուն­քէն հա­րո­ւա­ծե­լու մէջ: Կր­կին ինք­զինք հա­կա­սե­լով՝ Թա­լէաթ իր ա­ջակ­ցու­թիւ­նը յայտ­նեց հա­յե­րուն, յայ­տա­րա­րե­լով, որ ին­քը «կողմ ե­ղած է ազ­գա­յին փոք­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րուն ա­ռա­ւել ընդ­լայ­նո­ւած ձե­ւով ինք­նա­վա­րու­թիւն շնոր­հե­լուն եւ ու­րա­խու­թեամբ դի­տար­կած է ի­րեն ներ­կա­յա­ցո­ւած իւ­րա­քան­չիւր ա­ռա­ջարկ»:

Այ­նու­հե­տեւ, հայ­կա­կան կո­տո­րած­նե­րուն հա­մար Թա­լէաթ մեղ­քը բար­դեց բրի­տա­նա­ցի­նե­րուն վրայ՝ ը­սե­լով.- «­Դուք` անգ­լիա­ցի­ներդ, չէք կրնար այս հար­ցի գծով խու­սա­փիլ ձեր պա­տաս­խա­նատո­ւու­թե­նէն: Մենք` Ե­րիտ­թուր­քերս, գործ­նա­կա­նօ­րէն Թուր­քիան ձե­զի հրամ­ցու­ցինք, իսկ դուք մեր­ժե­ցիք մեզ: Ան­վի­ճե­լի հե­տե­ւանք­նե­րէն մէ­կը ե­ղաւ քրիս­տո­նեայ փոք­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րուն կոր­ծա­նու­մը, ո­րոնք ձեր վար­չա­պե­տին պնդու­մով կը դի­տար­կո­ւէին իբ­րեւ ձեր դաշ­նա­կից­ներ: Ե­թէ յոյ­նե­րը եւ հա­յե­րը ձեր դաշ­նա­կից­ներն էին այն ժա­մա­նակ, երբ մենք կը գտնո­ւէինք պա­տե­րազ­մի մէջ ձեր հետ, ուս­տի դուք չէք կրնար ակն­կա­լել, որ մեր թրքա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը ա­նոնց հետ վա­րո­ւէր իբ­րեւ բա­րե­կամ­նե­րու»:

Հեր­պըրթ եւ Թա­լէաթ այ­նու­հե­տեւ ո­րո­շե­ցին տե­ղա­փո­խո­ւիլ Գեր­մա­նիոյ Տիւ­սել­տորֆ քա­ղաք, ուր եր­կու օր եւս շա­րու­նա­կե­ցին ի­րենց գաղտ­նի զրոյ­ցը: Հեր­պըրթ կը պատ­մէր Թա­լէա­թի հա­կա­սա­կան փոր­ձին մա­սին` մէկ կող­մէ քո­ղար­կե­լու իր դե­րը Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մէջ, միւս կող­մէ ար­դա­րացնե­լու այդ հրէ­շա­ւոր ոճ­րա­գոր­ծու­թիւ­նը: Թա­լէաթ նշած է, որ ինք «յու­շա­գիր գրած էր հայ­կա­կան կո­տո­րած­նե­րուն մա­սին եւ շատ կ­՝ու­զէր, որ բրի­տա­նա­ցի պաշ­տօ­նա­տար­նե­րը կար­դան զայն:

Ըստ Թա­լէա­թի՝ պա­տե­րազ­մին սկիզ­բը, 1915 թո­ւա­կա­նին, հա­յե­րը բա­նակ կազ­մե­ցին եւ յար­ձա­կե­ցան թուր­քե­րու վրայ, ո­րոնք այն ժա­մա­նակ կը կռո­ւէին ռու­սե­րուն դէմ: Ե­րեք հայ պատ­գա­մա­ւոր, իբր թէ, մեծ աշ­խու­ժու­թեամբ մաս­նակ­ցած են ա­տոր. մահ­մե­տա­կան­նե­րու դէմ իբր թէ ջար­դեր տե­ղի ու­նե­ցած են, ո­րոնք ու­ղեկ­ցո­ւած են կա­նանց եւ ե­րե­խա­նե­րու նկատ­մամբ վայ­րա­գու­թիւն­նե­րով: Թա­լէաթ իբր թէ եր­կու ան­գամ դէմ ե­ղած է բռնի տե­ղա­հա­նու­թիւն­նե­րուն, նաեւ ե­ղած է հե­ղի­նա­կը հե­տաքն­նու­թեան մը, ո­րուն հե­տե­ւան­քով մե­ղա­ւոր քիւր­տե­րէն եւ թուր­քե­րէն քա­նի մը հո­գին են­թար­կո­ւե­ցան մա­հա­պա­տի­ժի»:

Ճա­կա­տագ­րի հեգ­նան­քով՝ Թա­լէաթ ինք­նավս­տա­հօ­րէն ը­սաւ Հեր­պըր­թին, որ ան չի վախ­նար սպան­նո­ւե­լէ: «Ան ը­սաւ, որ եր­բեք չէ մտա­ծած այդ մա­սին: Ին­չո՞ւ պէտք է ոե­ւէ մէ­կը չսի­րէ զինք: Ես ը­սի, որ թեր­թե­րուն մէջ իր մա­սին այդ­քա՜ն գրո­ւե­լէ յե­տոյ, հնա­րա­ւոր է, որ հա­յե­րը կա­մե­նան վրէժխն­դիր ըլ­լալ իր­մէ, սա­կայն ան ա­նու­շադ­րու­թեան մատ­նեց իմ խօս­քե­րը»: Եր­կու շա­բաթ անց, հա­յոց վրի­ժա­ռու Սո­ղո­մոն Թեհ­լե­րեա­նը, Պեր­լի­նի մէջ, գնդա­կա­հա­րեց դա­հիճ Թա­լէա­թը...»։

Ա­ւար­տե­լով Թա­լէա­թի հետ իր հար­ցազ­րոյ­ցը, Հեր­պըրթ կը նկա­տէ.- «Ան իր սերն­դա­կից սա­կա­ւա­թիւ մար­դոց­մէ էր, որ մա­հա­ցաւ ա­տե­լու­թեան մէջ, իս­կա­պէս ա­նի­ծեալ: Չեմ կրնար ը­սել, որ ան հա­ւա­նա­բար այն­պէս էր, ինչ­պէս զինք կը պատ­կե­րաց­նէին: Ես գի­տեմ, որ ան բա­ցա­ռիկ կա­րո­ղու­թիւն եւ գրաւ­չու­թիւն ու­նէր, սա­կայն չեմ գի­տեր, թէ ար­դեօք ան պա­տաս­խա­նա­տո՞ւ էր հայ­կա­կան կո­տո­րած­նե­րուն հա­մար»:

Միայն այդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի մաս­նա­գէտ­նե­րը կրնան ստու­գել այս ծա­ւա­լուն հար­ցազ­րոյ­ցին հա­ւաս­տիու­թիւ­նը եւ իս­կու­թիւ­նը: Ե­թէ ա­նի­կա ի­րօք ճիշդ է, ու­րեմն ո՞րն էր Թա­լէա­թի նպա­տա­կը «անգ­լօ-թրքա­կան դա­շինք» ա­ռա­ջար­կե­լու պա­հուն, եւ ին­չո՞ւ բրի­տա­նա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը այդ­քան կ­՝ու­զէր զրու­ցել ա­նոր հետ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ
«­Քա­լի­ֆոր­նիա Քու­րիըր»