Իլ­համ Ա­լիե­ւի ռե­ժիմն (վար­չա­կազմ) Ադր­բե­ջա­նում ծանր ժա­մա­նակ­ներ է ապ­րում: Օ­ղակն օր-օ­րի սեղմ­ւում է բո­լոր կող­մե­րից՝ ռե­ժի­մին գցե­լով ցայտ­նո­տի մէջ:

Ա­լիե­ւը տա­պա­լել է Լ.Ղ. եւ յա­րա­կից շրջանն­նե­րը դի­ւա­նա­գի­տա­կան ու ռազ­մա­կան ճա­նա­պար­հով վե­րա­դարձ­նե­լու խոս­տում­նե­րը: Բա­նակ­ցա­յին գոր­ծըն­թա­ցում նա­խա­պա­տո­ւու­թիւ­նը տո­ւեց շան­տա­ժա­յին (սպառ­նա­կան) դի­ւա­նա­գի­տու­թեա­նը, ար­դիւն­քում՝ ինքն ի­րեն գցեց քա­ղա­քա­կան փա­կու­ղու մէջ: Ա­լիե­ւը փաս­տա­ցի հա­սաւ նրան, որ հի­մա Բա­քուն է ըն­կալ­ւում բա­նակ­ցա­յին գոր­

ծըն­թա­ցի տա­պալ­ման պա­տաս­խա­նա­տուն՝ դիր­քա­յին ա­ռա­ւե­լու­թիւն ա­պա­հո­վե­լով Հա­յաս­տա­նի հա­մար: Նա ձա­խո­ղեց նաեւ շփման գծում ռազ­մա­կան սադ­րիչ գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի մի­ջո­ցով կող­մե­րի մի­ջեւ ստա­տուս քո­ւօն (առ­կայ ի­րա­վի­ճա­կը) փո­խե­լու, մար­տա­վա­րա­կան ու հո­գե­բա­նա­կան ա­ռա­ւե­լու­թեան հաս­նե­լու պլա­նը (ծրա­գի­րը), ո­րը շան­տա­ժա­յին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան հիմ­նա­կան բա­ղադ­րիչն ու շար­ժիչ ուժն էր:

Բա­քուն հի­մա խնդիր­ներ ու­նի իր բո­լոր ցա­մա­քա­յին հա­րե­ւան­նե­րի հետ: Ի­րա­նի նկատ­մամբ մի­ջազ­գա­յին տնտե­սա­կան պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րի վե­րա­ցու­մը եւ նրա՝ հա­մաշ­խար­հա­յին է­ներ­գե­տիկ (ու­ժա­նիւ­թա­յին) ու քա­ղա­քա­կան մեծ թա­տե­րա­բեմ վե­րա­դառ­նա­լու հե­ռան­կա­րը հա­րո­ւա­ծում են Ադր­բե­ջա­նի շա­հե­րին: Ի­րա­նը յա­ւակ­նում է գրա­ւել եւ­րո­պա­կան է­ներ­գե­տիկ շու­կան, ո­րի հետ մեծ յոյ­սեր են կա­պում Ադր­բե­ջա­նում, յա­ւակ­նում է մե­ծաց­նել քա­ղա­քա­կան ներ­կա­յու­թիւ­նը հա­րաւ-կով­կա­սեան տա­րա­ծաշր­ջա­նում՝ հա­կակշ­ռե­լով ադր­բե­ջա­նա­կան-թուր­քա­կան տան­դե­մի (եր­կեակ) եւ Ռու­սաս­տա­նի ազ­դե­ցու­թեա­նը: Թեհ­րա­նը նա­խորդ տա­րե­վեր­ջին գրե­թէ բա­ցա­յայտ ար­տա­յայ­տեց Ադր­բե­ջա­նի իս­լա­մա­կա­նաց­ման հար­ցում իր շա­հագրգ­ռու­թիւ­նը, երբ պաշտ­պա­նեց Ադր­բե­ջա­նի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րի կող­մից հա­լա­ծանք­նե­րի են­թար­կո­ւող Նար­դա­րա­նին եւ իս­լա­միստ­նե­րին: Ի­րա­նի քա­ղա­քա­կան ակ­տի­ւա­ցու­մը տա­րօ­րի­նակ կեր­պով զու­գա­հեռ­ւում է Ադր­բե­ջա­նում իս­լա­միստ­նե­րի, ի­րա­նա­կան ծագ­մամբ էթ­նիկ (ազ­գա­յին) միա­ւոր­նե­րի եւ, առ­հա­սա­րակ, ազ­գա­յին փոք­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րի կենտ­րո­նա­խոյս տրա­մադ­րու­թիւն­նե­րի ա­ճին:

Ադր­բե­ջա­նը յայտ­նո­ւել է ռուս-թուր­քա­կան հա­կա­մար­տու­թեան թա­կար­դում՝ զրկո­ւե­լով մեծ մա­նեւր­նե­րի (խու­սա­նա­ւում­ներ) հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րից: Չ­կա­րո­ղա­նա­լով կողմ­նո­րո­շո­ւել Ան­կա­րա­յի եւ Մոս­կո­ւա­յի մի­ջեւ՝ Բա­քուն յայտ­նո­ւել է թէ՛ Ռու­սաս­տա­նի եւ թէ Թուր­քիա­յի վստա­հու­թիւ­նը կորց­նե­լու վտան­գի առ­ջեւ՝ դրա­նից խու­սա­փե­լու լա­ւա­գոյն տար­բե­րա­կը հա­մա­րե­լով գեր-պա­սիւ (կրա­ւո­րա­կան) եւ սպա­սո­ղա­կան դիրք որ­դեգ­րե­լը:

Թէ՛ ռուս-թուր­քա­կան այս հա­կա­մար­տու­թիւ­նը, թէ՛ սի­րիա­կան ճգնա­ժա­մը, թէ՛ յատ­կա­պէս քրդա­կան քա­ղա­քա­ցիա­կան-պար­տի­զա­նա­կան (հրո­սա­կա­յին) պա­տե­րազ­մի մէջ Ան­կա­րա­յի փաս­տա­ցի թա­ղո­ւելն ա­նո­րոշ ժա­մա­նա­կով Ա­լիե­ւին զրկում են «մեծ եղ­բօր» ա­ջակ­ցու­թիւ­նից՝ նրան մե­նակ թող­նե­լով ա­հագ­նա­ցող մար­տահ­րա­ւէր­նե­րի դէմ: Ե­թէ դրան էլ ա­ւե­լաց­նում ենք Վ­րաս­տա­նի՝ իր գա­զաս­պառ­ման շու­կա­յում ադր­բե­ջա­նա­կան SOCARի մաս­նա­բա­ժի­նը նո­ւա­զեց­նե­լուն մի­տո­ւած քայ­լե­րը, ո­րոնք Բաք­ւում բնո­րո­շո­ւել են որ­պէս դա­ւա­ճա­նու­թիւն, նաեւ Ա.Մ.Ն.ի կող­մից պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րի են­թար­կո­ւե­լու վտան­գը, Ադր­բե­ջա­նի ար­տա­քին մե­կու­սաց­ման մի­տում­նե­րը դա­ռում են ամ­բող­ջա­կան:

Դ­րան զու­գա­հեռ՝ նաւ­թի գնե­րի ան­կումն ու ադր­բե­ջա­նա­կան մա­նա­թի կտրուկ եւ տե­ւա­կան ար­ժեզր­կու­մը եր­կի­րը հասց­րել են սո­ցիա­լա­կան (հա­սա­րա­կա­կան) պայ­թիւ­նի շե­մին, որն ակ­տի­ւօ­րէն (աշ­խու­ժօ­րէն) սկսել են օգ­տա­գոր­ծել ընդ­դի­մա­դիր ու­ժե­րը: Նա­խօ­րէին բա­խում­ներ են տե­ղի ու­նե­ցել ի­րա­ւա­պահ­նե­րի եւ սպա­ռո­ղա­կան գնե­րի բարձ­րաց­ման, դո­լա­րի ու ապ­րանք­նե­րի դե­ֆի­ցի­տի (պա­կա­սոր­դի) պատ­ճա­ռով բո­ղո­քի ցոյ­ցե­րի դուրս ե­կած զանգուած­նե­րի մի­ջեւ Սիա­զա­նի, Լեն­քո­րա­նի, Ֆի­զու­լու, Աղ­ջա­բա­դի, Աղս­վի­նի շրջան­նե­րում: Պաշ­տօ­նա­կան տո­ւեալ­նե­րով՝ ձեր­բա­կա­լո­ւել է 50ից ա­ւե­լի մարդ:

Ան­կար­գու­թիւն­նե­րի եւ բո­ղո­քի ակ­ցիա­նե­րի հրահր­ման մէջ իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը մե­ղադ­րել են ընդդ­մա­դիր «­Մու­սա­ւաթ» կու­սակ­ցու­թեա­նը: Իշ­խա­նու­թիւ­նը չի կա­րո­ղա­նում զսպել գնե­րի սպե­կու­լեա­տիւ (շա­հա­դի­տա­կան) բարձ­րաց­ման գոր­ծըն­թա­ցը, հար­կե­րի հետ կա­պո­ւած կա­յաց­նում են ի­րե­րա­մերժ ո­րո­շում­ներ՝ ակն­յայտ դարձ­նե­լով, որ վար­չա­կազ­մը կորց­նում է վե­րահս­կո­ղու­թիւ­նը ողջ երկ­րի տա­րած­քում, ին­չը յղի է ան­կախ­նա­տե­սե­լի հե­տե­ւանք­նե­րով:

Դ­ժո­ւար է ա­սել՝ որ­քա­նով այս պրո­ցես­նե­րը (ե­ղե­լոյթ­նե­րը) կը տա­նեն յե­ղա­փո­խու­թեան: Մէկ բան ակն­յայտ է.- Ա­լիե­ւի վար­չա­կազ­մի դիր­քե­րը երկ­րի ներ­սում էա­կա­նօ­րէն թու­լա­ցել են: Դի­ւա­նա­գի­տա­կան կոր­պու­սում (դաս, կարգ) հա­կաիշ­խա­նա­կան բե­ւե­ռի ձա­խո­ղո­ւած ձե­ւա­ւո­րու­մը, ազ­գա­յին անվ­տան­գու­թեան ծա­ռա­յու­թեան եւ կա­պի նա­խա­րա­րու­թեան հա­մա­կար­գե­րում կա­տա­րո­ւած զան­գո­ւա­ծա­յին ձեր­բա­կա­լու­թիւն­ներն ու կադ­րա­յին (անձ­նա­կազ­մա­յին) փո­փո­խու­թիւն­նե­րը վկա­յե­ցին, որ Ա­լիե­ւի վար­չա­կազ­մը լրջա­գոյն ճա­քեր ու­նի նաեւ ներ­սից, եւ այդ ճա­քե­րը կա­րող են ռե­ժի­մին փլուզ­ման տա­նել երկ­րի տնտե­սա­կան-սո­ցիա­լա­կան վատ­թա­րաց­ման, վա­րո­ւող փա­կու­ղա­յին ու ան­հե­ռա­տես ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նից ա­ռա­ջա­ցած դժգո­հու­թիւն­նե­րի հո­ղի վրայ: Այս ի­մաս­տով՝ Ադր­բե­ջա­նում որ­քան մեծ է յե­ղա­փո­խու­թեան, նոյն­քան էլ յե­ղաշրջ­ման հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը:

Թէ ի՞նչ կա­րող է սա տալ Հա­յաս­տա­նին, դժո­ւար է ա­սել: Ի հար­կէ, շատ ա­ւե­լի հեշտ է գործ ու­նե­նալ ներ­քին յե­նա­րան­նե­րից զրկո­ւած եւ ե­րե­րուն Ա­լիե­ւի հետ: Սա­կայն փոր­ձը ցոյց է տա­լիս, որ իր եւ ռե­ժի­մի անվ­տան­գու­թեան սպառ­նա­լիք­նե­րի խո­րա­ցու­մը նա միշտ փոր­ձում է չէ­զո­քաց­նել սահ­մա­նա­յին լա­րո­ւա­ծու­թիւ­նը մե­ծաց­նե­լու, պա­տե­րազ­մի վերսկս­ման պատ­րանք ստեղ­ծե­լու մի­ջո­ցով, ին­չը ու­ղեկց­ւում է շփման գծում բա­խում­նե­րով ու ցա­ւա­լի զո­հե­րով:

Միւս կող­մից՝ դեռ պէտք է հաս­կա­նալ. ար­դեօք Ա­լիե­ւի հե­ռա­ցու­մը լա՞ւ է հայ­կա­կան հե­տաքրք­րու­թիւն­նե­րի տե­սան­կիւ­նից, թէ՞ ոչ, ո­րով­հե­տեւ չի կա­րե­լի բա­ցա­ռել նրա­նից յե­տոյ շատ ա­ւե­լի վտան­գա­ւոր եւ ան­հա­ւա­սա­րակ­շիռ վար­չա­կազ­մի ձե­ւա­ւո­րու­մը, ո­րի հետ գու­ցէ շատ ա­ւե­լի դժո­ւար լի­նի գործ ու­նե­նալ: Գո­նէ այս պա­հին տե­սա­նե­լի չէ այն այ­լընտ­րան­քա­յին ու­ժը կամ լի­դե­րը (ա­ռաջ­նոր­դը), ո­րի շուրջ կա­րե­լի է ինչ որ հա­շո­ւարկ­ներ կամ կան­խա­տե­սում­ներ կա­տա­րել: Սա, քա­ղա­քա­կա­նու­թեան վե­րա­նայ­ման տե­սան­կիւ­նից, ի հար­կէ, վատ է: Սա­կայն, միւս կող­մից, որ­քան հա­ւա­սա­րա­չափ թոյլ է ներ-քա­ղա­քա­կան ընդ­հա­նուր հա­մա­կարգն Ադր­բե­ջա­նում, այն­քան իշ­խա­նու­թեան հա­մար մղո­ւե­լիք պայ­քա­րը լի­նե­լու է տե­ւա­կան, այն­քան ա­ւե­լի մեծ է այդ երկ­րի՝ պեր­մա­նենտ (տե­ւա­կան) ցնցում­նե­րի դաշ­տում գտնո­ւե­լու, դրա վրայ հսկա­յա­կան ռե­սուրս­ներ (մի­ջոց­ներ) վատ­նե­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը: Գոր­ծօն, ո­րը պա­կաս դեր չի կա­տա­րել 90ա­կան­նե­րին Ղա­րա­բա­ղեան պա­տե­րազ­մում հայ­կա­կան կող­մի տա­րած յաղ­թա­նա­կում:

Գու­ցէ պատ­մու­թիւ­նը կրկնո­ւի՞…

ԳԷՈՐԳ ԱՂԱԲԱԲԵԱՆ